Nihil difficile:nihil difficileNihil difficile: Verba anomalaverba anomalaVerba anomala i verba deponentiaverba deponentiaverba deponentia, czyli niezwykłe czasowniki 

Podczas nauki  języków obcych z pewnością zetknąłeś się nie raz z czasownikami, które nie odmieniały się tak, jak inne.  Nazywa się je czasownikami nieregularnymi, po łacinie verba anomalaverba anomalaverba anomala. 

W łacinie, jak w językach nowożytnych, tych czasowników jest wiele. W tym rozdziale zostaną omówione te z nich, z którymi masz obowiązek się zapoznać. 

Czasownik sine qua nonsine qua nonsine qua non, czyli sum, esse, fuisum, esse, fuisum, esse, fui

Ten czasownik zwany jest w łacinie słowem posiłkowym, ponieważ, podobnie jak w innych językach indoeuropejskich, pełni obok swojej podstawowej funkcji semantycznej („istnieć, znajdować się, być”) także gramatyczną rolę pomocnika przy tworzeniu innych form czasownikowych i konstrukcji. Jak  polskie być lub angielskie to be wykorzystywane do budowy form czasów strony biernej (np. jest napisane, is written), tak w łacinie sum, esse „posiłkuje” inne wyrazy. Przy jego  pomocy tworzone są między innymi takie formy czasownikowe, jak indicativus perfecti passivi (tryb oznajmujący czasu przeszłego dokonanego strony biernej) np. scriptum est, czy indicativus plusquamperfecti passivi (tryb oznajmujący czasu zaprzeszłego strony biernej) scriptum erat.

Zapoznaj się z odmianą czasownika sum, esse, fui.

Ćwiczenie 1

Przetłumacz zdanie, które mówi chłopiec znajdujacy się na ilustracji. Odpowiedz na pytanie: W której osobie, liczbie, trybie i czasie został użyty czasownik sum, esse, fui? 

R8PERXBTBDJ72

Ilustracja przedstawia dwóch chłopców. Jeden wyższy stoi. Ubrany jest w dżinsy i granatową koszulkę. Ręce ma włożone do kieszeni. Pochyla się nad małym chłopcem, który przykucnął na podłodze, Ma szara koszulkę z długim rękawem i dżinsy. Podnosi głowę w kierunku wyższego chłopca. Od jego ust odchodzi dymek z napisem: Nunc parvus sum, sed mox magnus ut tu, ero.

Pokaż podpowiedź

Słownictwo potrzebne do przetłumaczenia zdania znajdziesz w słowniku łacińsko‑polskim znajdującym się na końcu rozdziału.

Pokaż odpowiedź

Teraz jestem mały, ale wktótce bedę duży, jak ty. Forma sum - 1.os. sg., indicativus praesentis, forma ero -  1.os. sg., indicativus futuri.

Kiedy do czasownika sum, esse, fui dodamy przedrostek, czasownik ten zmieni swoje znaczenie. 

Czasowników, które powstały w ten sposób jest w łacinie kilka. W tym rozdziale zapoznasz się z przedstawicielami tej grupy. 

Są to czasowniki: possum, posse, potui - móc; prosum, prodesse, profui - pomagać; adsum, adesse, affui- być obecnym, pomagać oraz absum, abesse, afui- brakować, być nieobecnym.

Nazywa się je verba compositaverba compositaverba composita. Zazwyczaj odmieniają się one w prosty sposób: przedrostek pozostaje niezmieniony, natomiast sam czasownik esse odmienia się regularnie. Wyjątek stanowią czasowniki possum (móc) oraz prosum (pomagać). W tych przypadkach przedrostki podczas odmiany zmieniają się. 

W przypadku czasownika prosum, prodesse, profui, tam, gdzie formy właściwego czasownika zaczynają się na samogłoskę e (esse, es, est) itd., przedrostek pojawia się w rozszerzonej postaci prod-. 

Jeśli chodzi o czasownik possum, posse, potui, przedrostek pos- przed samogłoskami zamienia się w pot-, zaś w bezokoliczniku, zamiast zastosować tę zasadę, czasownik zmienił całkowicie formę na posse.  

Odmianę tych dwu czasowników we wszystkich czasach i trybach, w których odmieniają się nieregularnie, prezentuje mapa myśli. 

Composita adsum, adesse, affui oraz absum, abesse, afui mają odmianę identyczną z esse.

W zakładkach znajdziesz wizerunki trzech rzymskich poetów oraz cytaty z ich utworów. Zapoznaj się z treścią i wykonaj ćwiczenia. 

accordion

• Horacy
• Wergiliusz
• Owidiusz

Horacy10

R13XSJ99FVZRG

Ilustracja przedstawia płaskorzeźbę mężczyzny. Jest on przedstawiony z profilu, w pozycji siedzącej. Mężczyzna jest w dojrzałym wieku; ma zmarszczki i krótkie włosy nad uszami i z tylu głowy. Jest ubrany w suto drapowaną szatę. W lewej ręce trzyma puchar. Lewa część płaskorzeźby jest odłamana.

Aut prodesse volunt, aut delectare poetae.

Poeci mogą pomagać, albo zachwycać.

Horacy: Ars Poetica (v. 333–334)

Wergiliusz40

R54SOKX6MJJ6F

Na ilustracji przedstawiono mozaikę ułożoną z brązowo‑beżowych drobnych elementów. Pośrodku znajduje się wizerunek głowy mężczyzny. Ma on krótkie włosy, oczy zwrócone do góry, drobne usta. Pod wizerunkiem na mozaice podpisano: VERGILIUS MARO.

Non omnia possumus omnes.

Nie wszyscy możemy wszystko.

Wergiliusz, Eclogae (Bukoliki) (8, 63)

Owidiusz40

RDJOJKT89UXBX

Fotografia przedstawia wysoki pomnik mężczyzny, stojący na cokole. Mężczyzna ubrany w długą szatę. Jego lewa stopa wysunięta jest w przód. Prawą ręką podpiera brodę, lewą przekłada przez klatkę piersiową. Pod wizerunkiem wyryto podpis OVIDIUS. Za pomnikiem znajdują się współczesne zabudowania.

Si mihi non aderas, nec erant mea gaudia certa.
Jeśli nie byłeś przy mnie, moje radości nie były pewne.

Owidiusz, Heroides 1, 33

(…) grata abest facies, nec bona forma iuvat.

(…) brakuje miłego oblicza, i nie zachwyca piękna figura. 

Owidiusz, Amores 3, 7, 33–34

W celu utrwalenia dotychczasowej wiedzy zapoznaj się z tekstem. Zwróć uwagę na występujące w treści formy czasownika sum, esse, fuii jego złożeń.

Chcę i nie chcę: volo velle, volui i nolo, nolle, nolui. 

Następne dwa czasowniki z grupy verba anomala, to chcieć (volo, velle, volui) i nie chcieć (nolo, nolle, nolui). Nie mają one strony biernej, a ich nieregularność dotyczy kilku form zamieszczonych w tabeli. 

indicativus:

coniunctivus:

Tryb rozkazujący noli! nolite! połączony z bezokolicznikiem odpowiedniego czasownika jest najprostszym łacińskim sposobem wyrażania zakazu, np.:

noli tangěretango, tetigi, tactum 3tangěre!= nie dotykaj! /nolite tangěre! = nie dotykajcie!

Inne powiedzenia zawierające czasowniki volo, velle, volui i nolo, nolle, nolui: 

volens nolens - chcąc niechcąc
Volentī nonnonnon fitfio,  factus sum, fierifit iniūriainiuria,-ae finiūria. (sentencja prawnicza) - Chcącemu nie dzieje się krzywda
Nolite iudicareiudico 1iudicare etetet non iudicabiminiiudico 1iudicabimini. (św. Łukasz, 6.37) - Nie osądzajcie, a nie będziecie osądzeni.                                                                                                            Nolī turbāreturbo 1turbāre circuloscirculus,-i mcirculos meosmeus 3meos. (ostatnie słowa ArchimedesaArchimedesArchimedesa, Waleriusz MaxymusWaleriusz Maksymus  łac. Valerius MaximusWaleriusz Maxymus, Memorabilium libri novem, 8.7) - Nie niszcz moich kół!

Fero, ferre, tuli, latum i eo, ire, ii - dwaj ostatni przedstawiciele verba anomala

Czasownik fero, ferre, tuli, latum oznacza nieść. Niektóre formy od tematu praesentis tworzy w sposób w sposób nieregularny, co prezentują tabele:

INDICATIVUS PRAESENTIS ACTIVI

INDICATIVUS PRAESENTIS PASSIVI

IMPERATIVUS PRAESENTIS ACTIVI

INFINITIVUS PRAESENTIS ACTIVI ET PASSIVI

INDICATIVUS IMPERFECTI ACTIVI

INDICATIVUS IMPERFECTI PASSIVI

INDICATIVUS FUTURI ACTIVI

INDICATIVUS FUTURI PASSIVI

CONIUNICTIVUS PRAESENTIS ACTIVI

CONIUNICTIVUS PRAESENTIS PASSIVI

CONIUNCTIVUS IMPERFECTI ACTIVI

CONIUNCTIVUS IMPERFECTI PASSIVI

Pozostałe formy od tematu praesentis, czyli participium praesentis activi (imiesłów czasu teraźniejszego strony czynnej) i participium futuri passivi - gerundivum (imiesłów czasu przyszłego strony biernej) czasownik ten tworzy regularnie, w sposób typowy dla koniugacji III, zaś formy od tematu perfectum i supinum, tworzy tak, jak wszystkie inne czasowniki. 

Czasownik ferre, podobnie jak esse, za pomocą przedrostków tworzy nowe czasowniki. Najpopularniejsze z nich przedstawia schemat.

Eo, ire, ii, itum - iść

Czasownik eo, ire, ii, itum nie ma strony biernej, podobnie, jak w językach nowożytnych. Choć, kiedy zapoznasz się z jego odmianą, pewne formy mogą cię zaskoczyć!

INDICATIVUS - ACTIVUM 

INDICATIVUS - PASSIVUM

CONIUNCTIVUS - ACTIVUM

CONIUNCTIVUS - PASSIVUM

Formy strony biernej czasownika eo, ire, ii, itum, jak zauważyłeś/zauważyłaś, odnoszą się do 3 osoby liczby pojedynczej. Tłumaczy się je bezosobowo.

W ilustracji interaktywnej znajduje się cytat z literatury rzymskiej, w którym autor zastosował czasownik eo, ire, ii, itum w passivum. 

Mimo, że czasy tworzone od tematu perfectumtworzy się regularnie we wszystkich czasownikach nieregularnych, to zasada ta nie obowiązuje w odmianie indicativus perfecti czasownika ire. 

Zapoznaj się z nią; zwróć uwagę, gdzie występuje nieregularność. 

INDICATIVUS PERFECTI ACTIVI

INDICATIVUS PERFECTI PASSIVI

INFINITIVUS PERFECTI

Czasowników utworzonych  od eo, ire jest kilka. Oto ich przykłady:

Verba deponentiaverba deponentiaVerba deponentia

Niezbędne informacje na temat tych czasowników ukryte zostały pod hasłami.

Verba deponentia nie posiadają trybu rozkazującego w stronie czynnej. Ale może się zdarzyć, że będziesz chciał/chciała zastosować imperativus od któregoś z tych czasowników. Należy wówczas użyć formy imperativus praesentis passivi. W tabeli zamieszczono sposób tworzenia. 

Słownik łacińsko‑polski

Słownik pojęć