Różne odmiany łacińskich rzeczowników
Nihil difficileNihil difficile: Rzeczowniki deklinacji III
Przymiotniki należące do deklinacji III zostały omówione w rozdziale zatytułowanym Przymiotniki deklinacji III. Stopniowanie przymiotników, w module - Przestopniowane przymiotniki i przysłówki.
Deklinacja III - punkt informacyjny
Według deklinacji III odmieniają się rzeczowniki i przymiotniki wszystkich trzech rodzajów, które w dopełniaczu liczby pojedynczej (genetīvus singulāris) mają końcówkę – is. Mianownik liczby pojedynczej (nominatīvus singulāris) mają na tyle różny, że nie da się go uschematyzować.
W deklinacji III rozpoznanie rodzaju rzeczownika po końcówce pierwszego przypadka może być mylące. Dlatego decyduje tutaj albo rodzaj naturalny (np. rzeczownik mater, matris - matka ma rodzaj żeński, a pater, patris - ojciec - męski), albo słownik, który rozwiewa wszelkie wątpliwości podając rodzaj za pomocą skrótów: m (masculinummasculinum), f (femininumfemininum) i n (neutrumneutrum).
Oto kilka wskazówek na rozpoznanie rodzaju rzeczowników deklinacji III, od których niestety również zdarzają się wyjątki:
masculinamasculina – imparisyllabaimparisyllaba zakończone na –os, -or, -er, -es
femininafeminina - parisyllabaparisyllaba zakończone na –as, -aus, -is, -es oraz –do, -go, -io
neutraneutra – rzeczowniki zakończone na –e, -al, -ar, - men, - ma, -ur, -us
Deklinacja III dzieli się na trzy typy odmiany: typ spółgłoskowy, samogłoskowy i mieszany.
Schemat przedstawia zasady przynależności rzeczowników deklinacji III do typów odmian.
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii typy odmian rzeczowników dekl. III
Nazwa kategorii: spółgłoskowy
Nazwa kategorii: samogłoskowy
Nazwa kategorii: mieszany
Koniec elementów należących do kategorii typy odmian rzeczowników dekl. III
Elementy należące do kategorii spółgłoskowy
Nazwa kategorii: rzeczowniki nierównozgłoskowe mające przed końcówką dopełniacza liczby pojedynczej jedną spółgłoskę
Koniec elementów należących do kategorii spółgłoskowy
Elementy należące do kategorii samogłoskowy
Nazwa kategorii: rzeczowniki wyłącznie rodzaju nijakiego zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na: -e, -al, -ar
Koniec elementów należących do kategorii samogłoskowy
Elementy należące do kategorii mieszany
Nazwa kategorii: 1. wszystkie rzeczowniki równozgłoskowe (wyjątki patrz - typ spółoskowy) 2. rzeczowniki nierównozgłoskowe mające przed końcówką dopełniacza liczby pojedynczej dwie spółgłoski
Koniec elementów należących do kategorii mieszany
Elementy należące do kategorii rzeczowniki nierównozgłoskowe mające przed końcówką dopełniacza liczby pojedynczej jedną spółgłoskę
Nazwa kategorii: przykłady: orator, oratoris m (mówca); origo, originis f (początek); flumen, fluminis n (rzeka)
Koniec elementów należących do kategorii rzeczowniki nierównozgłoskowe mające przed końcówką dopełniacza liczby pojedynczej jedną spółgłoskę
Elementy należące do kategorii rzeczowniki wyłącznie rodzaju nijakiego zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na: -e, -al, -ar
Nazwa kategorii: przykłady: mare, maris n (morze) animal, animalis n (zwierzę) exemplar, exemplaris n (przykład, wzór)
Koniec elementów należących do kategorii rzeczowniki wyłącznie rodzaju nijakiego zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na: -e, -al, -ar
Elementy należące do kategorii 1. wszystkie rzeczowniki równozgłoskowe (wyjątki patrz - typ spółoskowy) 2. rzeczowniki nierównozgłoskowe mające przed końcówką dopełniacza liczby pojedynczej dwie spółgłoski
Nazwa kategorii: przykłady: 1. civis, civis m/f (obywatel/obywatelka) 2. urbs, urbis f (miasto)
Koniec elementów należących do kategorii 1. wszystkie rzeczowniki równozgłoskowe (wyjątki patrz - typ spółoskowy) 2. rzeczowniki nierównozgłoskowe mające przed końcówką dopełniacza liczby pojedynczej dwie spółgłoski
Elementy należące do kategorii przykłady: orator, oratoris m (mówca); origo, originis f (początek); flumen, fluminis n (rzeka)
Nazwa kategorii: wyjątki: rzeczowniki równozgłoskowe należące do typu spółgłoskowego - tzw. rodzina z pieskiem: mater, matris m (matka) pater, patris m (ojciec) frater, fratris m (brat) iuvenis, iuvenis m (młodzieniec) senex, senis m (starzec) vates, vatis m (wieszcz) parentes, parentum m,f (rodzice) canis, canis m, f (pies)
Nazwa kategorii: UWAGA: przymiotniki deklinacji III w stopniu wyższym odmieniają się według tego typu
Koniec elementów należących do kategorii przykłady: orator, oratoris m (mówca); origo, originis f (początek); flumen, fluminis n (rzeka)
Elementy należące do kategorii przykłady: mare, maris n (morze) animal, animalis n (zwierzę) exemplar, exemplaris n (przykład, wzór)
Nazwa kategorii: UWAGA: przymiotniki deklinacji III w stopniu równym odmieniają się według tego typu
Koniec elementów należących do kategorii przykłady: mare, maris n (morze) animal, animalis n (zwierzę) exemplar, exemplaris n (przykład, wzór)
Elementy należące do kategorii przykłady: 1. civis, civis m/f (obywatel/obywatelka) 2. urbs, urbis f (miasto)
Nazwa kategorii: UWAGA: imiesłów czasu teraźniejszego strony czynnej (participium praesentis activi) odmienia się według tego typu
Koniec elementów należących do kategorii przykłady: 1. civis, civis m/f (obywatel/obywatelka) 2. urbs, urbis f (miasto)
Deklinacja III - typ spółgłoskowy
W tabeli zamieszczono wzór odmiany rzeczownika rodzaju żeńskiego deklinacji III typu spółgłoskowego. W ten sam sposób odmieniają się rzeczowniki w rodzaju męskim należace do tego typu .
Przyjrzyj się końcówkom. W zależności od typu odmiany, końcówki w niektórych przypadkach będą ulegać zmianie.
przypadek | singularis | pluralis |
|---|---|---|
Nominativus | origo | origin -es |
Genetivus | origin -is | origin -um |
Dativus | origin‑i | origin -ibus |
Accusativus | origin‑em | origin -es |
Ablativus | origin‑e | origin -ibus |
Vocativus | origo | origin -es |
Od łacińskiego rzeczownika deklinacji III origo, -igis (początek) pochodzi nazwa rdzennych mieszkańców Australii - Aborygenów. Kolonizujący te tereny Europejczycy nazwali autochtonów Aborygenami, ponieważ to właśnie oni zasiedlali te ziemie ab origine, czyli „od początku”.
Rzeczowniki rodzaju nijakiego należące do typu spółgłoskowego deklinacji III w kilku przypadkach różnią się w odmianie od rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego. W tabeli zamieszczono przykładową odmianę rzeczownika rodzaju nijakiego.
przypadek | singularis | pluralis |
|---|---|---|
Nominativus | flumen | flumin -a |
Genetivus | flumini -is | flumin -um |
Dativus | flumin‑i | flumin -ibus |
Accusativus | flumen | flumin -a |
Ablativus | flumin‑e | flumin -ibus |
Vocativus | flumen | flumin -a |
Zapoznaj się z treścią czytanki. Zwróć uwagę na użyte w niej formy rzeczowników deklinacji I, II i III.
De leone et vulpe
Leo, bestiarum rex, senectute confectus in spelunca iacebat. Multae bestiae ad regem aegrotum adveniebant. Quas bestias leo capiebat et devorabat. Speluncae leonis etiam vulpes appropinquavit et regem bestiarum salutavit, sed cauta procul stabat. “Veni ad me – leo dixit- veni!” “Non accedam – respondit vulpes – vestigia me terrent. Video enim vestigia, quae ad speluncam ducunt, sed vestigia, quae ex ea excedunt non conspicio”.
Tłumaczenie: O lwie i lisie.
Lew, król zwierząt, zmęczony starością leżał w jaskini. Liczne zwierzęta przychodziły do chorego króla. Te zwierzęta lew chwytał i pożerał. Do jaskini lwa zbliżył się także lis i pozdrowił króla zwierząt, lecz ostrożny stał z dala. „Podejdź do mnie - mówi lew - podejdź.” „Nie mogę - odpowiada lis - ślady mnie odstraszają. Widzę bowiem ślady, które prowadzą do jaskini, a nie spostrzegam (tych), które z niej wychodzą.”
Deklinacja III - typ samogłoskowy i mieszany
Według typu samogłoskowego odmienia się nieliczna grupa rzeczowników deklinacji III. Są to wyłącznie neutraneutra zakończone w nom. sg. na: -e,-al,-ar.
Więcej szczegółów na temat tego typu zamieszczonych zostało w schemacie przynależności rzeczowników deklinacji III do typów odmian.
W tabeli zamieszczono przykładową odmianę rzeczownika deklinacji III typu samogłoskowego.
przypadek | singularis | pluralis |
|---|---|---|
Nominativus | animal | animal‑ia |
Genetivus | animal -is | animal‑ium |
Dativus | animal‑i | animal - ibus |
Accusativus | animal | animal -ia |
Ablativus | animal‑i | animal - ibus |
Vocativus | animal | animal‑ia |
Czy zauważyłeś różnice w końcówkach deklinacyjnych rzeczowników deklinacji III typu spółgłoskowego i samogłoskowego?
Rzeczownikiem nietypowym i nieregularnym, odmieniającym się według typu samogłoskowego, jest vis (siła). Jest rodzaju żeńskiego, co na typ samogłoskowy jest wyjątkowe; dodatkowo odmiana ta w liczbie pojedynczej zachowała się w stanie niepełnym.
przypadek | singularis | pluralis |
|---|---|---|
Nominativus | vis | vir - es |
Genetivus | - | vir‑ium |
Dativus | - | vir‑ibus |
Accusativus | vim | vir‑es |
Ablativus | vi | vir‑ibus |
Vocativus | vis | vir‑es |
Teraz zapoznaj się z odmianą rzeczownika w ostatnim już typie - mieszanym. Rzeczownik ten jest rodzaju żeńskiego; tak samo odmieniają się masculinamasculina.
Jak sama nazwa wskazuje typ mieszany przejął niektóre cechy z odmiany typu spółgłoskowego, a inne z samogłoskowego.
przypadek | singularis | pluralis |
|---|---|---|
Nominativus | urbs | urb - es |
Genetivus | urb -is | urb -ium |
Dativus | urb ‑i | urb -ibus |
Accusativus | urb ‑em | urb -es |
Ablativus | urb ‑e | urb -ibus |
Vocativus | urbs | urb -es |
W tabeli zamieszczono przykładową odmianę rzeczownika rodzaju nijakiego deklinacji III typu mieszanego.
przypadek | singularis | pluralis |
|---|---|---|
Nominativus | lac | lact -a |
Genetivus | lact -is | lact -ium |
Dativus | lact ‑i | lact -ibus |
Accusativus | lac | lact - a |
Ablativus | lact ‑e | lact -ibus |
Vocativus | lac | lact -a |
Przypadki wymienione w ćwiczeniu to tzw. cechy typów. Zostały one zestawione w tabeli. Dodatkowo zamieszczono końcówki nominativus pluralis, ponieważ w typie samogłoskowym są inne, niż w dwu pozostałych typach.
typ | ablativus singularis | genetivus pluralis | nominativus pluralis dla neutrum |
|---|---|---|---|
spółgłoskowy | -e | - um | -a |
samogłoskowy | -i | -ium | -ia |
mieszany | -e | -um | -a |
Na koniec prezentacji rodzajów odmian rzeczowników deklinacji III zapoznaj się z nietypowym rzeczownikiem. Trudno zakwalifikować go do któregoś z typów. Jest to rzymskie imię boga wszystkich bogów - IuppiterIuppiter.
W ilustracji interaktywnej zamieszczona została odmiana tego rzeczownika oraz kilka frazeologizmów łacińskich, w których występuje to boskie imię.
Zapoznaj się z tekstem przedstawionym w filmie i wykonaj zadania.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1UV6OMNGHP4S
Film pod tytułem Animalia Vocabula tłumaczy tekst Bestiae et homines. Pierwsza scena przedstawia zilustrowany las na której rozmieszczonych zostało pięć fotografii: Psa i konia, wilka, osła, owiec oraz lwów. Następnie lektor czyta tekst: Equus et asinus, leo et lupus, canis et ovis beastiae sunt. Następna plansza przedstawia wilka oraz lwią rodzinę na wolności, następnie pokazuje osła, owce oraz konia i psa. Lektor czyta tekst: Leo et lupus sunt beastiae ferae, quae alias bestias capiunt et edunt. In Africa sunt multi leones. Pastores Africae leones timent, nam leones non solum oves pastoum edunt, sed etiam pastores ipsos! Non bestia, sed homo est pastor; leones autem non solum alias bestias, sed etiam homines edunt. Ferae et homies amici non sunt. Canis amicus hominis est, ea bestia fera non est. Następnie lektor dokonuje przekładu na język polski tekstu, w międzyczasie na ekranie ponownie pokazują się fotografie zwierząt, czyli: wilka oraz lwią rodzinę na wolności, następnie pokazuje osła, owce oraz konia i psa. Lektor czyta tekst. Zwierzętami są koń i osioł, lew i wilk oraz pies i owca. Lew i wilk to dzikie zwierzęta, które łapią i pożerają inne zwierzęta. W Afryce żyje wiele lwów. Afrykańscy pasterze boją się lwów, ponieważ lwy pożerają nie tylko owce pasterzy lecz także samych pasterzy! Pasterz przecież nie jest zwierzęciem, tylko człowiekiem; lwy więc pożerają nie tylko inne zwierzęta lecz także i ludzi. Ludzie nie przyjaźnią się z dzikimi zwierzętami. Pies jest przyjacielem człowieka, ponieważ nie jest dzikim zwierzęciem. Kolejna plansza pokazuje trzy fotografie: ptaka, ryb w wodzie oraz orła w gnieździe. Lektor czyta tekst: Aliae bestiae sunt aves, aliae pisces. Na ekranie pokazany został orzeł w gnieździe, ryby w morzu oraz ptak w locie. Lektor czyta tekst: Aquila est magna avis fera, quae parvas aves capit et est. Aves in aere volant. Pisces in aqua natant. Homines in terra ambulant. Avis duas alas habet. Homo duos pedes habet. Piscis neque alas neque pedes habet. Avis quae volat alas movet. Homo qui ambulat pedes movet. Piscis qui natat caudam movet. Cum avis volat, alae moventur. Cum homo ambulat, pedes moventur. Cum piscis natat, cauda movetur. Qui ambulat vestigia in terra facit. Qui volat aut natat vestigia non facit. Następnie zwierzęta są wyświetlane w tej samej kolejności, czyli: orzeł w gnieździem ryby w morzu oraz ptak w locie. Lektor czyta tekst: Innymi zwierzętami są ptaki i ryby. Orzeł jest wielkim dzikim ptakiem, który łapie i zjada mniejsze ptaki. Ptaki latają w powietrzu. Ryby pływają w wodzie. Ludzie spacerują po ziemi. Ptak posada dwa skrzydła. Człowiek [zaś] ma dwie nogi. Ryba nie ma ani skrzydeł ani nóg. Ptak podczas latania porusza skrzydłami. Człowiek podczas chodzenia porusza nogami. Ryba pływając porusza ogonem. Gdy ptak leci, skrzydła poruszają się. Gdy człowiek idzie, poruszają się nogi. Gdy ryba płynie, porusza się ogon. Ten, kto chodzi po ziemi, pozostawia po sobie ślady. To, co lata czy pływa nie pozostawia po sobie śladów. Następnie wyświetlona zostanie fotografia na której widoczne są dwie dziewczynki stojące z koszykiem obok małego czarnego niedźwiedzia. Fotografia została wykonana jesienią. Lektor czyta tekst w jężyku łacińskim: Anima est aer qui in pulmones ducitur. Qui animam ducit animal est. Non solum homines, sed etiam bestiae animalia sunt. Alia animalia in terra vivunt, alia in mari. Sine anima nemo potest vivere. Homo qui animam non ducit vivere non potest. Spirare necesse est homini. Następnie czytany jest tekst w języku polskim: Oddech jest powietrzem, który wprowadza się do płuc. Ten, kto może oddychać ten jest żywym stworzeniem. Tak więc nie tylko ludzie lecz także zwierzęta są istotami żywymi. Jedne istoty żyją na ziemi a inne w morzu. Nikt nie może żyć bez duszy. Człowiek, który nie może oddychać, przestaje żyć. Oddychanie jest niezbędne człowiekowi do życia.
Słownik łacińsko‑polski
osioł
ptak
koń
mleko
lew
wilk
góra
nic trudnego
owca
sieć
król
podatek
lis
Słownik pojęć
w mitologii rzymskiej najwyższy bóg nieba i władca bogów, odpowiednik greckiego Zeusa. Był on bogiem światła, piorunów i zjawisk atmosferycznych, a także źródłem władzy państwowej. Jego rodzicami byli bóg Saturn (grecki Kronos) i bogini Ops (grecka Rea). Żoną Jowisza była Junona (grecka Hera), z którą to oraz z córką Minerwą (grecka Atena) tworzyli triadę bóstw państwowych.