Różne odmiany łacińskich rzeczowników
Nihil difficileNihil difficile: Rzeczowniki i przymiotniki deklinacji I
Deklinacje w języku łacińskim- punkt informacyjny
W łacinie funkcjonuje pięć wzorów odmian przez przypadki, czyli pięć deklinacji. O tym, według której deklinacji należy odmienić dany rzeczownik, decyduje jego forma podstawowaforma podstawowa.
W każdej deklinacji łacińskiej jest sześć przypadków.
Zapoznaj się ze schematem ukazującym łacińskie nazwy przypadków, ich odpowiedniki polskie oraz pytania do każdego przypadka. Ponieważ w gramatyce przyjęła się obowiązująca kolejność przypadków, przy nazwach dodano cyfry.
Ablativus stanowi osobliwość deklinacji łacińskiej. Język praindoeuropejski miał osiem przypadków – w języku polskim nie zachował się przypadek rozłączenia (ablatyw), gdyż jego funkcję przejął dopełniacz. Natomiast w łacinie ablativus wchłonął narzędnik i miejscownik, stąd pełni funkcje aż trzech przypadków:
• jako narzędnik (instrumentalisinstrumentalis) odpowiada na pytania: kim? czym? z kim? z czym?
• jako miejscownik (locativuslocativus) odpowiada na pytania: w kim? w czym? o kim? o czym?
• jako ablativusablativus właściwy odpowiada na pytania: od kogo? od czego?
W rozdziale zatytułowanym Wielofunkcyjny ablativus, w module Funkcje składniowe rzeczownika w języku łacińskim, poznasz jeszcze kilka innych funkcji tego przypadka.
Liczby i rodzaje rzeczowników w języku łacińskim prezentuje schemat.
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii rzeczowniki w języku łacińskim
Nazwa kategorii: rodzaje (genera)
Nazwa kategorii: liczby (numeri)
Koniec elementów należących do kategorii rzeczowniki w języku łacińskim
Elementy należące do kategorii rodzaje (genera)
Nazwa kategorii: rodzaj męski genus masculinum
Nazwa kategorii: rodzaj żeński genus femininum
Nazwa kategorii: rodzaj nijaki genus neutrum
Koniec elementów należących do kategorii rodzaje (genera)
Elementy należące do kategorii liczby (numeri)
Nazwa kategorii: numerus singularis liczba pojedyncza
Nazwa kategorii: numerus pluralis liczba mnoga
Koniec elementów należących do kategorii liczby (numeri)
Rzeczowniki i przymiotniki deklinacji I
Według deklinacji I odmieniają się rzeczowniki i przymiotniki rodzaju żeńskiego (genus femininum) zakończone w nom. sg. na -a, a w gen. sg. -ae.
Przykłady rzeczowników deklinacji I w formach podstawowychformach podstawowych znajdują się w ilustracji interaktywnej:
Czy zwróciłeś/zwróciłaś uwagę na literę „f” obok form podstawowych rzeczowników? Jest to skrót od nazwy rodzaju żeńskiego - femininum.
W każdym słowniku łacińskim, również w tym podręczniku na końcu każdego rozdziału, obok form podstawowych rzeczowników łacińskich podawane są rodzaje za pomocą liter: m. (skrót od masculinum -męski), f. (skrót od femininum- żeński), n. (skrót od neutrum-nijaki).
Aby dokonać odmiany dowolnej fleksyjnej części mowy należy do tematu dodać końcówki.
W tabeli znajduje się schemat odmiany przykładowego połączenia rzeczownika z przymiotnikiem deklinacji I. Temat od końcówek w każdym przypadku został oddzielony poziomą kreską.
przypadek | singularis | pluralis |
|---|---|---|
Nominativus | ros‑a parv‑a | ros‑ae parv‑ae |
Genetivus | ros‑ae parv‑ae | ros‑arum parv‑arum |
Dativus | ros‑ae parv‑ae | ros‑is parv‑is |
Accusativus | ros‑am parv‑am | ros‑as parv‑as |
Ablativus | ros‑ā parv‑ā | ros‑is parv‑is |
Vocativus | ros‑a parv‑a | ros‑ae parv‑ae |
W odmianie rzeczowników deklinacji I temat widoczny jest już w pierwszym przypadku, ale poznając kolejne deklinacje dowiesz się, że nie zawsze tak jest. Ponieważ w regularnie odmieniających się rzeczownikach drugi przypadek (genetivus) zawsze posiada temat, dlatego ujednolicono zasadę otrzymywania tematu do następującej reguły:
Temat każdego rzeczownika w języku łacińskim otrzymujemy przez odrzucenie zakończenia drugiego przypadka (genetivus singularis). Zasada ta dotyczy rzeczowników każdej deklinacji.
Przymiotniki i rzeczowniki rodzaju żeńskiego deklinacji I mają w odmianie identyczne zakończenia.
Odmienione formy rzeczowników i przymiotników oddaje się na język polski zadając pytania do poszczególnych przypadków.
Np. rosam parvam, to forma w przypadku i liczbie accusativus singularis. Przypadek ten odpowiada na pytanie kogo? co?, zatem na język polski to połączenie tłumaczy się przez - „małą różę”. Analogicznie rosarum parvarum - „małych róż”, rosis parvis - „małym różom” lub „małymi różami” etc. Jeśli kilka przypadków ma identyczne zakończenia, wówczas tłumaczenie dobieramy do kontekstu całego zdania.
Wyjątki rodzaju męskiego deklinacji I
Wśród rzeczowników deklinacji I znajduje się kilka wyjątków rodzaju męskiego. W formach podstawowych wyglądają one tak samo, jak te rodzaju żeńskiego. Ich rodzaj poznamy jedynie po wpisanym w słowniku skrócie od masculinum, czyli po literze „m”.
Grafika przedstawia kilka wzorcowych przykładów takich rzeczowników.
Aby utrwalić odmianę rzeczowników i przymiotników deklinacji I zapoznaj się z krótkim tekstem.
Caprae et rosae
Iūlia sum. Prope Posnāniam in vīllā habitō. Vīlla mea magna est, sed familia mea parva est. Prope vīllam meam multae rosae albae sunt. Prope vīllam quoque caprās habēmus. Rosās cum familiā meā cūstōdiō, quia caprae rosās edunt.
Źródło: Hans Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Pars I: Familia Romana, tłum. autorka podręcznika, Grenaa 2003, domena publiczna.
Tłumaczenie tekstu:
Kozy i róże. Jestem Julia. Mieszkam w willi blisko Poznania. Moja willa jest duża, lecz moja rodzina jest mała. Obok mojej willi są liczne białe róże. Obok willi mamy także kozy. Pilnuję róż z moją rodziną, ponieważ kozy jedzą róże.
Słownik łacińsko‑polski
rolnik
wysoki
mieszkaniec
duży
żeglarz
czarny
nic trudnego
mały
poeta
dziewczynka
czerwony