Polityka i kultura polityczna
Postawy społeczeństwa polskiego wobec instytucji politycznych i polityków
Przeanalizujesz postawy polskiego społeczeństwa wobec instytucji publicznych i polityków, wykorzystując badania opinii publicznej w tym zakresie.
Rozważysz możliwości kształtowania takich postaw.
Przygotujesz i przeprowadzisz w najbliższym otoczeniu minisondaż opinii publicznej na temat dotyczący polityki i zinterpretujesz jego wynik.
Ludziom zdarza się sądzić, że można komuś lub czemuś zaufać. Często mówimy o kimś, że mamy do niego zaufanie. Na czym je opieramy? Jak to się dzieje, że ktoś staje się godnym zaufania? Możemy oceniać to, czy czyjeś deklaracje pokrywają się z tym, jak ta osoba je realizuje, jak postępuje. Najdobitniej o zaufaniu świadczą czyny, co podkreślają biblijne słowa po owocach ich poznacie. Z zaufaniem możemy też przyjmować informacje, a we współczesnym świecie staje się to koniecznością.
Zaufanie publiczne i jego znaczenie
Zaufanie publiczne, czyli zaufanie, jakim obywatele obdarzają instytucje publiczne w państwie, a także reprezentujących te instytucje polityków, jest jednym ze wskaźników pozwalających opisywać i oceniać relacje między obywatelem a państwem. Znaczenia zaufania publicznego można doszukiwać się w trzech obszarach – w sferze politycznej, ekonomicznej i społecznej.
W wymiarze politycznym zaufanie publiczne jest ważne, gdyż zapewnia władzom państwowym i rozwiązaniom ustrojowym stosowną legitymizację, a także sprzyja ich trwałości. Organy władzy czy przywódcy, których rządzeni nie obdarzają zaufaniem, mogą również spodziewać się trudności w przeprowadzaniu proponowanych przez siebie reform, gdyż obywatele niechętnie będą realizować ich założenia czy się im podporządkowywać. Rząd, który traci społeczne zaufanie, może spodziewać się rychłego upadku – wyrazicielami utraty tego zaufania staną się bowiem wkrótce parlamentarzyści, którzy uchwalą wobec takiego rządu wotum, nomen omen, nieufności.
Z perspektywy ekonomicznej stopień zaufania obywateli do instytucji publicznych decyduje o redukcji takich negatywnych zjawisk, jak korupcja czy klientelizm – obywatel, który wierzy, że jego sprawa zostanie przez organ władzy załatwiona uczciwie, sprawnie, według ogólnie przyjętych zasad oraz w atmosferze przychylności dla obywatela i z troską o jego dobro, nie widzi potrzeby korumpowania urzędnika, może po prostu powierzyć mu swoją sprawę w przekonaniu, że zostanie załatwiona po jego myśli.
Ze społecznego punktu widzenia zaufanie do instytucji publicznych decyduje o integracji społeczeństwa wokół tych instytucji, w ten sposób wzmacniając to społeczeństwo i ułatwiając jego funkcjonowanie. Doskonałym przykładem są tu takie instytucje publiczne, jak organizacje charytatywne – im bardziej ufamy, że jakaś organizacja realizować będzie deklarowane przez siebie cele, że ma w tym zakresie odpowiednie zdolności organizacyjne, a jej uczciwość nie pozostawia żadnych wątpliwości, tym chętniej wesprzemy ją datkiem lub działalnością wolontaryjną na jej rzecz.
Zapoznaj się z danymi w tabeli, a następnie wykonaj ćwiczenie.
Zaufanie publiczne a kapitał społeczny
Zaufanie jest fundamentalnym czynnikiem kapitału społecznego, decyduje bowiem o poziomie współpracy członków społeczeństwa. Jeśli obywatele obdarzają instytucje publiczne dużym zaufaniem, oznacza to, że są przekonani, że instytucje te rzetelnie działają na rzecz ich dobra. W efekcie obywatele ci chętniej załatwiać będą swoje sprawy przy wykorzystaniu instytucji publicznych, a nie poza ich ramami. Przekłada się to wprost na skuteczność tych instytucji i stanowi o racji ich bytu w ogóle.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj ćwiczenie.
Socjologia. Analiza społeczeństwaJeśli system reguł społecznych wskazujących pożądane cele i właściwe środki działań ludzkich jest dobrze artykułowany, spójny, przejrzysty i legitymizowany, wytwarza się poczucie porządku, przewidywalności, regularności i bezpieczeństwa egzystencjalnego. Już samo to wystarczy, aby pojawiło się uogólnione zaufanie typu instrumentalnego, efektywnościowego ‐ oczekiwanie sprawnego funkcjonowania systemu, poszczególnych instytucji, ról czy osób. Jeżeli do tego treść reguł prawnych, moralnych, zwyczajowych gwarantuje sprawiedliwość, postępowanie fair, bezpieczeństwo socjalne, ochronę obywateli, prawa podmiotowe itp., wówczas wytwarza się także uogólnione zaufanie typu aksjologicznego czy opiekuńczego. I przeciwnie, chaotyczne, niespójne, słabo legitymizowane reguły czynią działania przypadkowymi i nieprzewidywalnymi, tworzą poczucie anarchii, niepewności i zagrożenia. Uogólniona nieufność instrumentalna, percepcja kompletnej nieefektywności systemu, stanowi w takich warunkach naturalną reakcję. Jeśli do tego treść reguł jest postrzegana jako niesprawiedliwa, amoralna lub stronnicza, rodzi się także nieufność typu aksjologicznego czy opiekuńczego, przekonanie o szerzeniu się zła i niemożności polegania na kimkolwiek.
Źródło: Piotr Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2002, s. 318–319.
Zaufanie publiczne ma szczególne znaczenie w państwach demokratycznych, gdyż obywatele nie mają tak naprawdę nigdy pewności, czy wyznaczeni przez nich reprezentanci, którzy w ich imieniu będą podejmować najistotniejsze decyzje, sami w sobie gwarantują prawidłową realizację powierzonych im zadań. To instytucje, w skład których wchodzą owi przedstawiciele, dzięki właściwej, godnej zaufania, organizacji i zasadom działania, dają taką gwarancję obywatelom.
Z jednej strony demokracja jest ustrojem w największym stopniu sprzyjającym budowaniu zaufania publicznego, gdyż to w tym systemie obywatel ma największą sprawczość w zakresie wpływu na dotyczące jego życia decyzje organów władzy czy innych instytucji publicznych i w największym stopniu może kontrolować działania tych instytucji. Z drugiej zaś strony to w demokracji potrzeba największego zaufania obywateli do instytucji publicznych, byśmy mogli mówić o ich faktycznej legitymizacji do rządzenia lub upoważnienia od społeczeństwa do podejmowania innych działań (np. charytatywnych).
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj ćwiczenie.
Zaufanie społecznePomimo wzrastającego przekonania o efektywności i potrzebie wspólnego działania na rzecz społeczności lokalnych i osób potrzebujących oraz pozytywnych symptomów świadczących o zaangażowaniu Polaków w działalność grup i stowarzyszeń o charakterze społecznym, trudno jeszcze mówić o silnym społeczeństwie obywatelskim w Polsce. Społeczne zaangażowanie – czy to w ramach organizacji obywatelskich, czy też poza nimi – wykazuje zaledwie nieco ponad jedna trzecia ogółu dorosłych mieszkańców naszego kraju. Kluczową kwestią w budowaniu społeczeństwa, opartego na samoorganizacji obywateli i podejmowaniu przez nich działań w celu współtworzenia swoich społeczności lokalnych oraz wspólnego rozwiązywania problemów społecznych, wydaje się zaufanie.
Źródło: CBOS, Zaufanie społeczne, „Komunikat z badań” 2010, nr BS/29/2010, s. 1.
Pozytywne oddziaływanie wysokiego poziomu zaufania obywateli do instytucji publicznych sprawia, że kwestia ta pozostaje przedmiotem zaufania zarówno badaczy, jak i samych przedstawicieli tych instytucji. Obserwowalny w latach 90. XX w. i na początku XXI stulecia spadek zaufania do instytucji publicznych w państwach europejskich wzbudzał na przykład autentyczny niepokój o stan demokracji w tym regionie.
Zapoznaj się z animacją przygotowaną przez Państwową Komisję Wyborczą i na jej podstawie rozwiąż zamieszczone poniżej ćwiczenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RaoMpr7jGdd6v
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kim są mężowie zaufania i obserwatorzy społeczni.
Czynniki oddziałujące na poziom zaufania obywateli do instytucji publicznych dotyczą zarówno społeczeństwa czy państwa jako całości, jak i determinowane są przez indywidualne cechy poszczególnych jednostek. Znaczenie ma tu zatem m.in. stopień demokratyzacji państwa – im mocniejsza i trwalsza demokracja, tym większe zaufanie publiczne. W odniesieniu do poszczególnych jednostek istotne są takie cechy indywidualne, jak poziom wykształcenia lub status społeczny – im wyższe, tym obywatel czuje się pewniej i lepiej rozumie mechanizmy rządzące otaczającą go rzeczywistością społeczno‑polityczną, w tym rozmaitymi instytucjami publicznymi, i tym łatwiej jest mu obdarzać takie instytucje zaufaniem.
Zapoznaj się z danymi w tabeli i wykonaj ćwiczenie.
Czy młodzi ludzie mają zaufanie do polityków?
Zamieszczona poniżej wypowiedź dr hab. Karoliny Wigury przybliży Ci zagadnienie zaufania do polityków wśród młodych ludzi.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R7TWg6q8pdTPn
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Czy młodzi ludzie mają zaufanie do polityków?.
Podsumowanie
W polskim społeczeństwie dominuje opinia, że w relacjach z większością ludzi należy zachować daleko idącą ostrożność. Prawie co drugi Polak deklaruje też nieufność wobec nieznajomych. Na przestrzeni lat postawy te nie ulegają znaczącej poprawie. Lepiej przedstawia się sytuacja w sferze prywatnej – zdecydowana większość Polaków obdarza zaufaniem swoich krewnych, znajomych, współpracowników, sąsiadów czy członków tej samej parafii.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj ćwiczenie.
Socjologia. Analiza społeczeństwaIstotne znaczenie dla generowania zaufania lub nieufności posiada przejrzystość organizacji społecznej, lub przeciwnie ‐ niejasność i tajemniczość struktur politycznych czy gospodarczych. To, co znamy i rozumiemy, budzi zaufanie. Jeżeli budowa, racje istnienia, zasady działania, kompetencje i osiągane przez instytucje rezultaty są dobrze widoczne, łatwe do zrozumienia, podlegające kontroli ‐ czujemy się bezpiecznie i obdarzamy instytucję zaufaniem. I przeciwnie, jeśli struktura i funkcjonowanie instytucji są niejasne, ukryte, zawikłane, trudne do pojęcia, naturalną reakcją będzie uogólniona nieufność.
Ważna jest także trwałość porządku społecznego, lub przeciwnie ‐ płynność i przejściowość organizacji i instytucji. Jeśli organizacja społeczna, struktura instytucji, a także cywilizacyjne i techniczne środowisko życia codziennego są trwałe i niezmienne lub, co najwyżej, ulegają stopniowym, powolnym, z góry przewidywalnym zmianom ‐ poczucie bezpieczeństwa egzystencjalnego wyraża się w uogólnionym zaufaniu. Kiedy natomiast dokonuje się szybka i radykalna zmiana społeczna, przychodząca nagle i przypadkowo, bez wyraźnego kierunku i dostrzegalnego sensu, bezpieczeństwo egzystencjalne zostaje podważone i pojawia się uogólniona nieufność.
Nie bez znaczenia są także podporządkowanie władzy regułom prawa, lub przeciwnie ‐ arbitralność i brak odpowiedzialności organów państwowych. Ograniczenie kompetencji, ramy proceduralne, nadzór i kontrola nad urzędnikami, wieloinstancyjność i możliwość odwołania się od decyzji ‐ wszystko to sprzyja wytworzeniu się uogólnionego zaufania. Efekt ten jest jeszcze silniejszy, jeżeli treść władczych decyzji jest postrzegana jako słuszna, sprawiedliwa, służąca dobru obywateli. I przeciwnie, władza arbitralna, nieograniczona, niekontrolowana, nieprzewidywalna stwarza możliwość nadużyć, budzi strach i w konsekwencji uogólnioną nieufność. Tym bardziej, jeśli treść decyzji jest postrzegana jako stronnicza, egoistyczna, ignorująca dobro publiczne.
Dużą rolę odgrywają również konsekwentne realizowanie uprawnień i egzekwowanie obowiązków, lub przeciwnie ‐ bezsilność obywateli i permisywność władzy. Kiedy istnieją niezależne instytucje, do których można odwołać się dla ochrony zagrożonych uprawnień (sądy, trybunały, arbitraż), oraz agendy konsekwentnie wymuszające realizację obowiązków (prokuratura, policja), członkowie społeczeństwa czują się zabezpieczeni przed nadużyciami, oszustwami, przestępczością, i przejawiają uogólnione zaufanie. Efekt wzmacnia się, jeśli instytucje te działają szybko, sprawnie, bezstronnie, kierując się interesem publicznym. Natomiast jeśli brak możliwości skutecznego ubiegania się o należne prawa lub kiedy nadużycie cudzych praw czy uchylanie się od obowiązków nie spotyka się z sankcjami, mamy poczucie niepewności, zagrożenia i reagujemy uogólnioną nieufnością. Jeszcze gorzej, kiedy odpowiednie organy są postrzegane jako stronnicze czy przekupne.
Źródło: Piotr Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2002, s. 318–319.
prawdafałsz
Rewolucje nie sprzyjają budowaniu kultury zaufania w społeczeństwie.
prawdafałsz
Dzięki rządom prawa zaufanie publiczne wzrasta.
prawdafałsz
Słownik
organizacja o charakterze publicznym zajmująca się określonym zakresem spraw, działająca w jakiejś dziedzinie
układ nieformalnych zależności typu ekonomiczno‑politycznego, w ramach których wpływowy decydent polityczny roztacza opiekę nad osobą w zamian za poparcie polityczne
nadużycie stanowiska publicznego w celu uzyskania prywatnych korzyści
akceptacja przez społeczeństwo organów władzy, istotnie ułatwiająca im rządzenie
instytucja, której celem jest wspieranie osób biednych i potrzebujących pomocy
podjęta w specjalnym głosowaniu uchwała parlamentu w systemie rządów parlamentarno‑gabinetowych, wyrażająca brak zaufania do działalności ministra albo rządu, prowadząca do ich dymisji
zaufanie, jakim członkowie obdarzają innych w społeczeństwie (bliskich i znajomych, nieznajomych oraz instytucje publiczne)