Schizmatycy, reformatorzy i politycy w XVI wieku
Nowe nurty religijne w Europie. Reformatorzy religijni
W późnym średniowieczu na terenie dzisiejszej Szwajcarii funkcjonowało kilkanaście uzależnionych od Habsburgów niewielkich państewek, które przez administrację Rzeszy nazywane były kantonami. W 1291 r. trzy kantony „leśne” pod przywództwem Schwyz (stąd nazwa Szwajcaria) zawiązały konfederację, której celem była walka o uniezależnienie się od Habsburgów. Z czasem do konfederacji dołączały kolejne kantony.
W trakcie walk o niezależność Szwajcarzy wypracowali własną taktykę, której istotą był tzw. szwajcarski szyk bojowy – duże czworoboki, zwane bataliami, formowane przez piechotę uzbrojoną w piki i halabardy. Szwajcarska piechota na przełomie XV i XVI w. ze względu na swoją niezawodność i skuteczność była chętnie wynajmowana przez obcych władców jako wojsko najemne. W 1506 r. papież Juliusz II najął wojska szwajcarskie do ochrony osobistej, tworząc Gwardię Szwajcarską.
Przedstawisz działalność reformatorską Ulricha Zwingliego.
Scharakteryzujesz podstawowe założenia teologii Zwingliego.
Opiszesz działalność reformatorską Jana Kalwina.
Scharakteryzujesz teologię Jana Kalwina.
Ocenisz wkład Ulricha Zwingliego i Jana Kalwina w rozwój reformacji.
Doktryny Ulricha Zwingliego
Początek reformacji w Szwajcarii związany był z działalnością Ulricha Zwingliego w Zurychu. Zwingli był doskonale wykształconym teologiem i humanistą. Jako kapelan najemnych wojsk szwajcarskich w służbie cesarskiej uczestniczył w wyprawie do północnej Italii i był świadkiem m.in. bitwy pod Marignano. Odtąd stał się gorącym przeciwnikiem najemnej służby Szwajcarów w obcych armiach i doprowadził do uchwalenia jej zakazu przez Radę Związku Szwajcarskiego.
Na wiadomość o działalności Lutra przystąpił do radykalnej reformy Kościoła. Zasady opracowanej przez siebie doktryny wyłożył w kilku broszurach religijnych – w 1522 r. opublikował Apologeticus Architeles, w których zawarł 67 tez nowego wyznania. Rok później omówił je szczegółowo w dziele O prawdziwej i fałszywej religii. Według Zwingliego źródłem wiary była wyłącznie Biblia. Odrzucił celibat, a sakramenty uznawał jedynie za symbole – wierni mieli przyjmować komunię pod dwiema postaciami cztery razy w roku. Jako zwolennik Kościoła ubogiego i skromnego zalecał likwidację ołtarzy, obrazów i ozdób oraz wprowadził zakaz śpiewu i muzyki organowej. Nie uznawał mszy św., miały ją zastąpić nabożeństwa, podczas których odbywały się modlitwy i czytanie Pisma Świętego.
Idee Zwingliego zdobywały zwolenników powoli i z silnym oporem. Poza Zurychem podobne gminy wyznaniowe powstały w Bazylei i Bernie. Z wolna do Kościoła Zwingliego przystępowały inne kantony miejskie. Kantony leśne pozostały przy katolicyzmie. Wkrótce na tle tego zróżnicowania doszło do rozłamu w Związku Szwajcarskim i otwartej wojny pomiędzy protestanckimi kantonami miejskimi a katolickimi kantonami leśnymi. Po zakończonej zwycięstwem kantonów katolickich bitwie pod Kappel, w której śmierć poniósł Zwingli, religie katolicka i protestancka zostały uznane w Szwajcarii za równoprawne.
Działalność Jana Kalwina
Wkrótce po śmierci Zwingliego działalność reformatorską w Szwajcarii rozpoczął Jan Kalwin. To właśnie jego nauki zyskały największą popularność w kraju Helwetów.
Jan Kalwin urodził się w północnej Francji. W ojczystym kraju uzyskał gruntowne wykształcenie, a podczas studiów miał okazję do zapoznania się z poglądami wybitnych humanistów. Stopniowo ulegał wpływom reformatorów religijnych, m.in. Lutra i Zwingliego.
Pod wpływem nauk Marcina Lutra i Ulricha Zwingliego Jan Kalwin opowiedział się po stronie reformacji. Z Kościoła rzymskokatolickiego oficjalnie wystąpił w 1534 r. W następnym roku, po wygłoszeniu panegiryku na cześć Lutra, był zmuszony opuścić Francję. W latach 1536–1538 działał w Genewie, aktywnie uczestnicząc w tworzeniu protestanckiej organizacji kościelnej.
Zaostrzenie antyprotestanckiej polityki przez Franciszka I zmusiło Kalwina do ucieczki. W 1534 r. osiadł w Bazylei, gdzie dwa lata później ukończył najważniejsze swoje dzieło teologiczne – Urządzenie wiary chrześcijańskiej (Institutio Christianae religionis). Zawarł w nim główne zasady swojej doktryny religijnej oraz poglądy na temat organizacji Kościoła, społeczeństwa i państwa.
W 1536 r. Kalwin zamieszkał w Genewie, gdzie wraz z innym reformatorem, Wilhelmem Farelem, zaczął organizować Kościół protestancki. Poglądy reformatorów wydały się jednak radzie miasta nazbyt radykalne i obaj zostali zmuszeni do opuszczenia Genewy. Kalwin przeniósł się do Strasburga, tam doprecyzował swoją teologię oraz dopracował organizację Kościoła reformowanego. Do Genewy wrócił w 1541 r. na zaproszenie władz miejskich, które dostrzegły w nim osobę zdolną do przeciwstawienia się ciągle jeszcze żywotnemu katolicyzmowi oraz zreorganizowania Kościoła protestanckiego. Choć nie powierzono mu żadnego stanowiska politycznego (formalnie był tylko pastorem), to do 1564 r. w Genewie sprawował władzę niemal dyktatorską.
Doktryna kalwinizmu
Podstawą doktryny kalwińskiej było Pismo Święte. Kalwin zalecał lekturę Biblii, ale wykluczał jej swobodną, indywidualną interpretację, swoim współwyznawcom narzucał swoją wykładnię jako jedyną obowiązującą. Wszelką tradycję, autorytet papiestwa i nauki doktorów Kościoła odrzucał całkowicie, podobnie jak hierarchię kościelną, zakony i celibat duchowieństwa. Zakazał kultu Najświętszej Maryi Panny, świętych i obrazów. Odrzucił również wiarę w odpusty i czyściec, zniósł większość świąt. Życie religijne miało polegać na odprawianiu codziennej liturgii słowa, czyli czytaniu Pisma Świętego, modlitwie i śpiewaniu psalmów. Mszę świętą zastąpił Świętą Wieczerzą, w której udział miał być obowiązkowy. Składała się ona ze wspólnych modlitw, śpiewu psalmów i komunii przyjmowanej pod dwiema postaciami. W naukach o sakramentach, podobnie jak Luter, dopuszczał chrzest i komunię świętą.
Ważnym wyróżnikiem kalwinizmu była wiara w predestynację. Według niej człowiek nie ma wpływu na swój los, ponieważ do zbawienia lub potępienia został wcześniej przeznaczony wszechmocną wolą Boga. Ludzie zostają potępieni nie dlatego, że grzeszą, ale grzeszą dlatego, że Bóg ich potępił.
Kalwinizm był wyznaniem bardzo wymagającym, od wiernych oczekiwano przede wszystkim pobożności, sprawiedliwości i wstrzemięźliwości. Zakazy obejmowały nie tylko ceremonie i obrzędy uznawane za przeżytki katolicyzmu, ale także wszystko, co stanowiło radość życia. Surowo karane były ludowe uroczystości, zabawy, tańce, spożywanie alkoholu, noszenie ozdobnych strojów, nadawanie imion niepochodzących z Biblii oraz gra w karty i kości, a nawet kręgle.
Organizacja Kościoła kalwińskiego
Kalwin stworzył teokratyczną organizację państwa, w której władze religijna i świecka przenikały się, wzajemnie wspierały i uzupełniały. Kościół kalwiński miał być związkiem, czyli zborem gmin chrześcijańskich. W gminie kalwińskiej działały cztery urzędy: ministrów (pastorów), nauczycieli (doktorów), starszych (seniorów) i diakonów. Ministrowie zajmowali się duszpasterstwem i udzielaniem sakramentów chrztu i komunii, nauczyciele nauczaniem publicznym, seniorzy mieli czuwać nad moralnością, a do diakonów należała opieka nad szpitalami i ubogimi. W życiu gminy ogromną rolę odgrywał konsystorz, w skład którego wchodzili seniorzy i kilku ministrów. Seniorów wybierała rada miejska spośród radnych, a posiedzeniom konsystorza przewodniczył burmistrz.
Konsystorz sprawował kontrolę nad moralnością w sposób bezwzględny, a obywateli obowiązywała zasada całkowitego posłuszeństwa wobec jego państwowo‑kościelnej władzy. Obowiązkiem rady miejskiej była ochrona Kościoła i moralności, włącznie z karaniem heretyków i odstępców. W tak zorganizowanej gminie całe życie obywateli bez reszty zostało podporządkowane Kościołowi i państwu. Przeciwnicy Kalwina i jego nauk byli ścigani i karani w sposób okrutny. Jedną z ofiar kalwińskich prześladowań religijnych został Michał Serwet – wybitny lekarz, uczony i teolog.
Gmina kalwińska dbała nie tylko o moralność swoich członków, ale również o ich wykształcenie – w 1559 r. w Genewie powstała akademia kalwińska, która kształciła na wysokim poziomie przyszłych ministrów.
Czołowi twórcy kalwinizmu
Zapoznaj się z poniższą ilustracją, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Zapoznaj się z opisem ilustracji, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Zaznacz w tabeli, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.
Wyjaśnij, dlaczego wybitni francuscy reformatorzy działali w Szwajcarii.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na podstawie wiedzy własnej nazwij pogląd, który został w nim przedstawiony.
Institutio Christianae religionisInstitutio Christianae religionis Joannis Calvini
Rozdział XXI
[…]
Twierdzimy więc, opierając się na wyraźnym świadectwie Pisma św., że Bóg wedle swego przedwiecznego i niezmiennego zamysłu raz powziął postanowienie, których kiedyś zechce obdarzyć zbawieniem, a których przeznaczy na zgubę. Uważamy, że ten zamysł, o ile chodzi o wybranych, opiera się na bezinteresownym jego miłosierdziu, bez jakiegokolwiek względu na ludzką godność; tym zaś, których skazuje na potępienie, zamyka wejście do żywota mocą swego sprawiedliwego w prawdzie i nienagannego, lecz i niepojętego wyroku. Stwierdziliśmy już u wybranych wezwanie, które jest świadectwem wybrania. Z kolei następuje usprawiedliwienie, drugi znak potwierdzający wybranie, aż wreszcie osiąga się chwałę, która jest jego spełnieniem. Podobnie zaś jak wybranych swoich Bóg naznacza znamieniem wezwania i usprawiedliwienia, tak wyłączając odrzuconych od poznania swego imienia i od uświęcenia przez Ducha swojego, odkrywa im jakby za pomocą tych znaków, jaki czeka ich wyrok.Źródło: Joannis Calvini, Institutio Christianae religionis, [w:] Stanisław Cynarski, Historia powszechna 1500–1648. Wybór tekstów źródłowych, Kraków 1981, s. 73–75.
Wskaż, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na podstawie jego treści wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.
Religia chrześcijańska według Jana Kalwina[O wolności chrześcijańskiej, o władzy kościelnej i administracji politycznej]
Zastanówmy się więc najpierw nad funkcją urzędu, czy jest prawym od Boga uznanym powołaniem, jaki jego obowiązek i jak wielka władza; potem na jakich prawach oprzeć trzeba rządy chrześcijańskie, a nareszcie, jaki użytek z praw należy oddać ludności, jakie posłuszeństwo winna ona urzędowi. Pan Bóg czynność urzędów nie tylko aprobuje, przyjmuje i poświadcza, lecz nadto ozdabia najszczytniejszymi pochwałami ich godność i szczególnie [jej] nam zaleca. […] Nie przewrotnością ludzką stało się, że władzę nad wszystkim mają królowie i inni naczelnicy, ale opatrznością Boga i rozporządzeniem Jego świętym, któremu tak podobało się sprawy ludzkie ułożyć. […] Albowiem także władza jest zrządzeniem Boga […] i nie ma żadnych mocy oprócz tych, które Bóg sam ustanowił. Sami książęta są ministrami Boga, na chwałę czyniącym dobrze, a złym jako mściciele gniewu.Źródło: Religia chrześcijańska według Jana Kalwina, [w:] Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, oprac. Zygmunt Boras, Maciej Jerzy Serwański, wybór Zygmunt Boras, Maciej Jerzy Serwański, Poznań 1978, s. 86.
Uzupełnij zdania.
Przeanalizuj poniższą ilustrację przedstawiającą epizod z bitwy pod Kappel i na podstawie wniosków oraz wiedzy własnej wykonaj zamieszczone pod nią polecenia.
Przeanalizuj opis ilustracji przedstawiającej epizod z bitwy pod Kappel i na podstawie wniosków oraz wiedzy własnej wykonaj zamieszczone pod nią polecenia.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na podstawie jego treści oraz wiedzy własnej wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.
67 artykułów Ulricha Zwingliego z roku 1523Wyznaję ja, Huldrych Zwingli, że głosiłem w kazaniu niżej określone artykuły i mniemania w sławnym mieście Zurychu na podstawie pisma, które nazywa się theopneustos, tj. przez Boga natchnione, i podejmuję się obronić i utrzymać te artykuły. A gdzie nie zrozumiałem dobrze wspomnianego pisma, dam się pouczyć, ale na podstawie tegoż pisma.
1. Wszyscy, którzy twierdzą, że Ewangelia nic nie znaczy bez potwierdzenia Kościoła, błądzą i bluźnią Bogu.
2. Summa Ewangelii jest, że Pan nasz Chrystus Jezus jest prawdziwym synem Boga, objawił nam wolę Swego niebieskiego Ojca i wybawił nas przez Swoją niewinność od śmierci i pojednał z Bogiem.
3. Z tego powodu Chrystus jest jedyną drogą do szczęśliwości niebieskiej dla wszystkich, którzy kiedykolwiek byli, są i będą. […]
18. [O mszy]. Ponieważ Chrystus sam się niegdyś ofiarował, jest to po wieczność trwająca i płacząca ofiara za grzechy wszystkich wiernych; z tego wynika, że msza nie jest ofiarą, lecz ofiary pamiątką i zapewnieniem zbawienia, którego Chrystus nam użyczył. […]
22. [O dobrych uczynkach]. Ponieważ Chrystus jest naszą sprawiedliwością, z tego wnosimy, że nasz uczynek jest o tyle dobrym, o ile jest Chrystusa, o ile zaś [uczynki] są nasze, nie są [one] ani słuszne, ani dobre.Źródło: 67 artykułów Ulricha Zwingliego z roku 1523, [w:] Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, oprac. Zygmunt Boras, Maciej Jerzy Serwański, wybór Zygmunt Boras, Maciej Jerzy Serwański, Poznań 1978, s. 86.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na podstawie jego treści wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.
Religia chrześcijańska według Jana Kalwina[O wolności chrześcijańskiej, o władzy kościelnej i administracji politycznej]
Zastanówmy się więc najpierw nad funkcją urzędu, czy jest prawym od Boga uznanym powołaniem, jaki jego obowiązek i jak wielka władza; potem na jakich prawach oprzeć trzeba rządy chrześcijańskie, a nareszcie, jaki użytek z praw należy oddać ludności, jakie posłuszeństwo winna ona urzędowi. Pan Bóg czynność urzędów nie tylko aprobuje, przyjmuje i poświadcza, lecz nadto ozdabia najszczytniejszymi pochwałami ich godność i szczególnie [jej] nam zaleca. […] Nie przewrotnością ludzką stało się, że władzę nad wszystkim mają królowie i inni naczelnicy, ale opatrznością Boga i rozporządzeniem Jego świętym, któremu tak podobało się sprawy ludzkie ułożyć. […] Albowiem także władza jest zrządzeniem Boga […] i nie ma żadnych mocy oprócz tych, które Bóg sam ustanowił. Sami książęta są ministrami Boga, na chwałę czyniącym dobrze, a złym jako mściciele gniewu.Źródło: Religia chrześcijańska według Jana Kalwina, [w:] Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, oprac. Zygmunt Boras, Maciej Jerzy Serwański, wybór Zygmunt Boras, Maciej Jerzy Serwański, Poznań 1978, s. 86.
Słownik
(łac. caelibatus - bezżeństwo) bezżenność praktykowana przez osoby duchowne, składające śluby czystości
(łac. haeresis) wyznawca herezji, czyli poglądu religijnego sprzecznego z dogmatami
(wł. condottiere; od łac. conducere - prowadzić, dowodzić) w czasach średniowiecza i odrodzenia zawodowy dowódca wojsk najemnych i zarazem przedsiębiorca wojskowy, który na własny rachunek najmował ludzi do swoich oddziałów, a następnie przyjmował służbę u tych władców, państw i miast, którzy byli gotowi ją opłacić
(śr.łac. consistorium - trybunał kościelny) w Kościołach protestanckich najwyższa władza administracyjno‑sądowa
(łac. pastor - pasterz) w Kościołach protestanckich duchowny, który pełni obowiązki duszpasterskie w zborze
(łac. praedestinatio) doktryna teologiczna wyrażająca pogląd, że Bóg zaplanował wszystkie wydarzenia, włącznie z ostatecznym zbawieniem lub potępieniem duszy
(franc. protestantisme) ruch religijny w Europie w XVI w. o podłożu społeczno‑politycznym, dążący do przeprowadzenia reform w zakresie doktryny, kultu i organizacji oraz obyczajów, a także powrotu do pierwotnej prostoty wiary chrześcijańskiej
(łac. reformatio) ruch religijny w Europie w XVI w. o podłożu społeczno‑politycznym zapoczątkowany w Niemczech przez Marcina Lutra, dążący do przeprowadzenia reform w zakresie doktryny, kultu i organizacji oraz obyczajów