Dziedziny filozofii

Jak zapewne wiesz, filozofia dzieli się na kilka różnych dyscyplin. Jest tak, gdyż zakres poruszanej przez nią problematyki jest zbyt szeroki, aby można ją było traktować jako jednorodną dziedzinę wiedzy. Dlatego też od najdawniejszych czasów filozofowie starali się wprowadzać w jej obrębie podziały na konkretne dyscypliny filozoficzne. Czy jednak zastanawiałeś się kiedyś, jak wyglądały takie podziały, a także jak zmieniały się na przestrzeni epok? Dzięki tej lekcji poznasz odpowiedzi na te pytania.

Antyczne rozróżnienia dyscyplin filozoficznych

Filozofia musiała rozwinąć się i objąć wszystkie sfery ludzkiego życia, by możliwy był jej podział. Wcześni filozofowie greccy, od Talesa począwszy, skupiali się jedynie na poszukiwaniu arché, prazasady istnienia świata. Zależało im na wypracowaniu takiego obrazu rzeczywistości, który nie opierał się na mitach i lokalnej religii.
Po najwcześniejszych filozofach pojawili się materialiści, jak Demokryt, którzy starali się opisać nie tylko zasadę świata, lecz także wszelkie mechanizmy, jakimi rządzi się rzeczywistość. Jednak dopiero wraz z sofistami i Sokratesem punkt ciężkości przesunął się i odtąd centralnym zagadnieniem filozofii stał się nie otaczający świat, lecz żyjący na nim człowiek.
Równolegle do tych przemian rozwijały się inne nurty filozoficzne, np. pitagoreizm, które próbowały tłumaczyć rzeczywistość, odszukując w niej proporcji i stałych relacji matematycznych. Ten historyczny rozwój filozofii sprawił, że ok. IV w. p.n.e. stała się ona wszechogarniająca, tzn. zaczęła dotyczyć wszystkich sfer ludzkiego namysłu, dzięki czemu mogły zacząć powstawać rozbudowane systemy filozoficzne.
Pierwszy z nich stworzył Platon, wybitny uczeń Sokratesa, a także twórca pierwszego w dziejach uniwersytetu, zwanego Akademią. To właśnie w Akademii dokonano pierwotnego podziału filozofii, który rozwinął się i umocnił w nieco późniejszych szkołach filozoficznych – epikurejskiej i stoickiej.

Dyscypliny filozoficzne dzisiaj

Mimo wyodrębnienia się nauk szczegółowych, nie wszystkie dyscypliny filozoficzne stały się osobnymi i niezależnymi dziedzinami. Dzięki temu możemy mówić dziś o sześciu tzw. „klasycznych dyscyplinach filozoficznych”. Są to:

etyka, która dotyczy tego jak powinien zachowywać się człowiek, aby postępować moralnie i czynić dobro;
aksjologia, która operuje pojęciem wartości, tłumacząc czym te wartości są, jak je rozróżniać i oceniać;
estetyka, która posługuje się pojęciem piękna, bada dzieła sztuki i odczucia, jakie wywołują one w człowieku;
epistemologia, nazywana gnoseologią lub teorią poznania, bada, na czym polega proces poznania i kiedy można mówić o poczuciu pewności odnośnie tego, co jest poznawane;
metafizyka, z której wyłoniła się ontologia, bada istnienie, właściwości i cechy każdego bytu (rzeczy, przedmiotu);

RLN4S6DMDECO4

Rycina przedstawia wnętrze starożytnej biblioteki. W szafach, na półkach umieszczone są zwoje z rękopisami. Sięga po nie trzech mężczyzn. Kolejny mężczyzna niesie pod pachą kilka zwojów. W pomieszczeniu jest także trzech mężczyzn, którzy znajdują się przy stole. Na ilustracji umieszczone są aktywne punkty po otwarciu których pod 1 jest Etyka Problematyka: Dobro / Moralność. Rycina przedstawia młodą kobietę w długiej sukni. Kobieta trzyma na smyczy lwa. Źródło ilustracji: Cesare Ripa, Ikonologia, Kraków 2008, s.32. {audio}Zadaje pytania: Co i dlaczego powinienem czynić jako człowiek? Jak być dobrym człowiekiem? Jak postępować dobrze, a jak postępować się nie powinno? Czym jest zło moralne i jak mu się przeciwstawiać?, 2. Aksjologia Problematyka: Wartość i jej znaczenia. Rycina przedstawia młodą kobietę w długiej sukni. Kobieta obejmuje prawą ręką pień drzewa. Źródło ilustracji: Cesare Ripa, Ikonologia, Kraków 2008, s.148. Grafika przedstawia symboliczne ujęcie przyjaźni jako jednej z wartości. {audio}Zadaje pytania: Czym jest wartość? Kiedy i po co nadajemy czemuś wartość? Czy wartości są obiektywne (takie same dla wszystkich) czy subiektywne (dla każdego inne)? Czy coś może mieć wartość absolutną (być najważniejsze bez względu na to, jakie się komuś wydaje), czy wszystko jest relatywne (ma inną wartość dla każdego człowieka)?, 3. Estetyka. Problematyka: Piękno i jego przeżywanie. Grafika przedstawia nagiego mężczyznę, który na głowie ma chmurę. W lewej ręce trzyma kwiat, w prawej kulę. Źródło ilustracji: Cesare Ripa, Ikonologia, Kraków 2008, s.129. {audio}Zadaje pytania: Czym jest piękno? Jak przeżywa się piękno? Jakie uczucia towarzyszą kontemplacji dzieł sztuki? Co uznaje się za piękne, a czego nie i dlaczego tak jest? Czym są brzydota, kicz i niedoskonałość?, 4. Metafizyka/Ontologia. Problematyka: Byt / Przedmiot / Rzecz. Rycina przedstawia nagiego mężczyznę. W lewej ręce trzyma ogromne, ptasie pióro, w prawej słońce. Prawą nogę wspiera na ziemskim globie. Źródło ilustracji: Cesare Ripa, Ikonologia, Kraków 2008, s.342. Grafika przedstawia symboliczne ujęcie prawdy. {audio}Zadaje pytania: Dlaczego istnieje jakiś konkretny byt? W jaki sposób zaistniał? Jakie ma właściwości? Czy istnieje naprawdę? Zaistniał z konieczności, czy z przypadku? W jakiej relacji z innymi bytami pozostaje?, 5. Epistemologia / Gnoseologia Problematyka: Poznanie / Przekonanie / Mniemanie. Rycina przedstawia młodą kobietę w długiej sukni. Kobieta siedzi, czyta książkę. Źródło ilustracji: <span lang='it>Cesare Ripaa, Ikonologia, Kraków 2008, s.144. {audio}Zadaje pytania: Jak przebiega proces ludzkiego poznawania świata? W jaki sposób konstruuje się przekonania o świecie? Kiedy przekonania są prawdziwe, a kiedy mylne? Czym jest prawda i czy w ogóle możemy mówić o jej istnieniu?, 6. Antropologia filozoficzna Problematyka: Człowiek i jego zachowania / Filozofia człowieka. Rycina przedstawia mężczyznę trzymającego na rękach dużego ptaka. Źródło ilustracji: Cesare Ripa, Ikonologia, Kraków 2008, s.115. Grafika przedstawia symboliczne ujęcie obcowania z ludźmi. {audio}Zadaje pytania: Jakie jest miejsce człowieka w świecie i co o nim decyduje? Dlaczego człowiek, będąc w konkretnej sytuacji, zachowuje się w w określony sposób? Czym są jego reakcje: śmiech, złość, zmieszanie, smutek? Dlaczego człowiek dąży do życia w społeczeństwie i wytwarza kulturę?

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Osobną rolę w tym zacnym gronie dyscyplin filozoficznych zajmuje logika.

Jest to dział filozofii obejmujący formy i reguły ludzkiego myślenia; jest nauką praktyczną i ma charakter narzędziowy w stosunku do innych dyscyplin, nie tylko filozoficznych; stanowi zbiór fundamentalnych pojęć, twierdzeń, schematów działań myślowych, w szczególności wnioskowań, dotyczących posługiwania się słowami, tworzenia zdań, relacji między zdaniami i zbiorami przedmiotów.

RTS63Q2TNDB2A

Mapa myśli. Logika (dziedzina filozoficzna). Podkategorie: Semiotyka logiczna, Logika formalna, Logika praktyczna. Elementy należąca do kategorii Semiotyka logiczna. Logiczna teoria języka zajmuje się znakami językowymi, ich znaczeniami, związkami pomiędzy nimi oraz ich użyciami przez ludzi. 1. Syntaktyka — teoria składni wyrażeń językowych relacje pomiędzy znakami językowymi bez względu na ich treść (znaczenia). 2. Semantyka — teoria znaczeń relacje zachodzące pomiędzy znakami językowymi a rzeczywistością – dotyczące zarówno znaczeń słów, jak i sensów zdań. 3. Pragmatyka — teoria relacji pomiędzy znakami a ich użytkownikami nadawcami i odbiorcami ze względu na wpisane w znaki językowe intencje nadawcy. Koniec elementów należących do tej kategorii. Elementy należące do kategorii Logika formalna. Zajmuje się schematami zdań zawsze prawdziwych, czyli wnioskowań niezawodnych, tj. prowadzących od prawdziwych przesłanek do zawsze prawdziwych wniosków. 1. Rachunek kwantyfikatorów — teoria znaczeń zdań prostych, dotycząca zmiennych nazwowych, czyli nazw o dowolnej treści, należących do określonych zbiorów, określanych co do ilości wyrażeniami kwantyfikującymi (kwantyfikatorami), np. „każdy”, „pewien” itp. 2. Rachunek zdań (rachunek predykatów) — teoria związków pomiędzy formami (schematami) zdaniowymi, czyli zdaniami o dowolnej treści, powiązanymi ze sobą określonymi relacjami znaczeniowymi, które są wyrażane w postaci spójników zdaniowych, a także rachunek zbiorów. Koniec elementów należących do tej kategorii. Elementy należące do kategorii Logika praktyczna. Zajmuje się rozumowaniami uprawdopodabniającymi (takimi, które nie są niezawodne, tj. nie prowadzą zawsze do prawdziwych wniosków, ale czynią tak z pewnym prawdopodobieństwem), wyrażeniami, które nie są zdaniami w sensie logicznym (modalnymi, oceniającymi, normatywnymi, pytającymi), podziałem logicznym zbiorów, argumentacją, zasadami dyskutowania itp. Koniec elementów należących do tej kategorii.

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o, licencja: CC BY-SA 3.0.

R14VNMBNLNNPN

Ćwiczenie 1

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się ze znajdującą się poniżej fikcyjną historią, a następnie odpowiedz, której współczesnej dyscyplinie filozoficznej odpowiada poruszana w niej problematyka. Swoją odpowiedź uzasadnij.

Szymon poszedł po zakupy. Było późno, tuż przed zamknięciem sklepu, więc spieszył się i w roztargnieniu nie zauważył, że kasjerka pomyliła się przy wydawaniu mu pieniędzy. Zamiast wydać mu resztę z banknotu o nominale pięćdziesiąt złotych, którym zapłacił, wydała mu resztę wraz z tym banknotem. Dopiero w domu spostrzegł, że ma w portfelu za dużo pieniędzy. Szymon postanowił więc, że następnego dnia odda kasjerce należność. Nie zastał jej jednak w sklepie i z powodu natłoku codziennych obowiązków, zapomniał o całej sprawie. Gdy po kilku dniach przypomniał sobie i ponownie poszedł po zakupy, dowiedział się, że ekspedientka już nie pracuje, ponieważ któregoś dnia, po jej zmianie, w kasie brakowało pięćdziesięciu złotych. Szymon oddał więc pieniądze bezpośrednio kierownikowi, ponieważ uznał, że nie należą one do niego. Wrócił do domu, mając wyrzuty sumienia i myśląc, że gdyby poświęcił się tej sprawie nieco bardziej, roztargniona kasjerka nie straciłaby pracy.

R1CXO7FNMNGJ2

Słownik

arche

(gr. arché – przyczyna, praprzyczyna, zasada, prazasada) główne pojęcie jońskiej filozofii przyrody, pitagorejczyków i wczesnych materialistów, nazywanych pluralistami; oznaczało główny żywioł, siłę natury, dzięki której powstał świat i która podtrzymuje jego trwanie; dla Talesa z Miletu była nim woda, dla Anaksymenesa z Miletu – powietrze, dla Heraklita z Efezu – ogień, dla Ksenofanesa z Kolofonu – ziemia; zdarzały się też inne interpretacje, by wspomnieć pitagorejczyków, dla których arche było liczbą, gdyż całym światem miały rządzić relacje i proporcje matematyczne, których odkrywanie oznaczało zrozumienie otaczającej nas rzeczywistości

Filozofia i jej zakres

U wrót biblioteki

Antyczne rozróżnienia dyscyplin filozoficznych

Dyscypliny filozoficzne dzisiaj

Słownik