W sporze o naturę rzeczywistości - zamiast podsumowania
Działający w Efezie, starożytnym mieście znajdującym się w Azji Mniejszej, Heraklit jest późnym przedstawicielem jońskiej filozofii przyrody. Przyjęło się wymieniać trzech jej przedstawicieli (Tales, Anaksymander i Anaksymenes) działających w na przełomie VII w.; Heraklit działał na przełomie VI i V w. a więc dużo później.
Heraklit również zajmował się rozważaniami mającymi na celu ustalenie pierwszej przyczyny za pomocą logosu. Jednak w przeciwieństwie do swoich poprzedników zaprezentował on znacznie bardziej radykalne stanowisko filozoficzne.
Wariabilizm Heraklita podtrzymuje założenie jońskiej filozofii przyrody w postaci dynamicznej pierwszej przyczyny, lecz utożsamia ją ze zmiennością samych rzeczy, które rodzą się i giną w nieskończoność. Zmienność była dla Heraklita powszechną zasadą, a więc arché utożsamiał z ogniem, lecz również logosem. Paradoksalność myśli filozofa z Efezu polega na uznaniu jedności wszystkich rzeczy w ich nieustającej przemianie. Rozważania Heraklita mogą wydawać się wewnętrznie sprzeczne, ponieważ sugeruje on jedność w zróżnicowaniu. Pojęcie logosu wprowadzone przez tego filozofa, oznaczające „mowę rozumną”, jednoczy w sobie przeciwieństwa, jest procesem powstawania i ginięcia, jednością harmonii i walki.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RAQ2BkWzAgGA0
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Heraklitejski wariabilizm.
Rozważania twórcy wariabilizmu pokrywają się w czasie z początkami szkoły eleackiej założonej przez Parmenidesa. Pochodzący ze starożytnej Elei filozof uznawany jest za twórcę stanowiska równie kontrowersyjnego, choć całkowicie odmiennego od tego, które zaproponował Heraklit. Parmenides stworzył poemat pt. O naturze, w którym przedstawił drogę odkrytą za sprawą rozumu. Główne twierdzenie eleaty brzmi: byt jest i nie może nie istnieć, niebytu nie ma i nie może on istnieć. Zdaniem filozofa wszelkie błędy dotyczące ludzkiego poznania wywodzą się właśnie z błędnego mniemania, że byt może stawać się niebytem oraz odwrotnie, a tym samym, że niebyt istnieje tak samo jak byt. Stanowisko prezentowane przez Parmenidesa wzbudzało wiele dyskusji i wątpliwości. Związane jest to z konsekwencjami, które filozof wyprowadził ze swojego twierdzenia. Uważał on mianowicie, że istnieje tylko jeden statyczny, niezmienny, stały, jednolity byt, przyjmujący kulistą formę.
Tym samym, jak twierdził Parmenides, należy podać w wątpliwość ruch i mnogość rzeczy. Zenon, uczeń Parmenidesa, postanowił dowieść słuszności tez swojego mistrza i w tym celu opracował specyficzną metodę argumentacji określaną mianem dowodzenia nie wprost (łac. reductio ad absurdum). Polegała ona na sprowadzeniu twierdzenia oponenta do absurdalnych, sprzecznych wniosków, co umożliwiało potwierdzenie własnej tezy. Za sprawą tak zwanych paradoksów, czyli określonych argumentacji, zobrazowanych przykładami, Zenon udowadniał, że ruch i wielość są jedynie złudzeniami. Stanowiska filozoficzne Heraklita i Parmenidesa, mimo że powstały w tym samym okresie, wyrażają zupełnie inne przekonania, a także prowadzą do odmiennych konsekwencji. Eleaci uznawali poznanie za pomocą rozumu za jedyną drogę do prawdy, w przeciwieństwie do poznania za pomocą zmysłów, prowadzącego do błędnych mniemań. Tego rodzaju rozważania skłoniły Parmenidesa oraz jego zwolenników do sformułowania twierdzenia o istnieniu jedynego, statycznego bytu. Natomiast Heraklit przeciwnie, dowodził, iż jedynym przejawem stałości jest nieustanna zmienność. Założenia prezentowane przez filozofa z Efezu wiążą się z koncepcją świata, w którym trudno zaznaczyć jakiekolwiek trwałe punkty odniesienia.
Czy wiesz, że...?
Zenon nie był wcale nudnym myślicielem, ale znany był ze swej wojowniczości i nieprzejednanej postawy. Można go śmiało przyrównać do współczesnych aktywistów. Znany był jego konflikt z tyranem Nearchosem. Zenon był jednym z wolnościowych spiskowców pragnących obalić tyrana. Niestety spisek wyszedł na jaw, Zenon został aresztowany, a na przesłuchaniu, jako swych wspólników podał... wszystkich przyjaciół tyrana, aby dać mu do zrozumienia, że ten został sam. Kiedy poproszono go o kolejne nazwisko, miał stwierdzić, że poda je tyranowi na ucho, które następnie miał odgryźć.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R11Fx8K35cKf1
Animacja nawiązująca do treści materiału - dotyczy teorii bytu według Parmenidesa.
Słownik
(gr. logos – słowo, rozum, nauka) rozum, zasada porządkowania, prawo rządzące rzeczywistością; do filozofii greckiej pojęcie logosu wprowadził Heraklit z Efezu, u którego wyrażało ono niezmienność związków i stosunków zachodzących wśród powszechnej zmienności rzeczy oraz podmiotową zdolność poznawczą, wynikającą z uczestnictwa rozumu jednostki w rozumie kosmicznym
(łac. reductio ad absurdum, sprowadzenie do sprzeczności) - metoda dowodzenia opracowana przez Zenona z Elei polegająca na potwierdzeniu własnych założeń poprzez sprowadzenie twierdzenia przeciwnego do absurdu, sprzeczności
(gr. parádoxos – nieoczekiwany, niewiarygodny) sytuacja, w której tok rozumowania prowadzi nas do sprzecznych wniosków
(łac. variabilis, zmienny) występująca w wielu nurtach filozoficznych, wywodząca się od Heraklita z Efezu teoria, która głosi powszechną i ciągłą zmienność wszystkiego, co istnieje; u Heraklita obrazem tej teorii była rzeka: Panta rhei kai ouden menei – wszystko płynie i nic nie pozostaje takie samo