Zgodzisz się zapewne z poglądem, że świat jest od zawsze zagadką dla człowieka, a  spośród wielu pytań, które kierujemy wobec świata, najciekawsze jest pytanie o to, jaki był jego początek, jak powstał. Interpretacje tego problemu są obecne właściwie we wszystkich religiach oraz systemach filozoficznych, a także w nauce, zwłaszcza w fizyce.

Na co dzień obserwujesz wokół siebie przedmioty, które – jak się wydaje – mają jakiś początek. W odniesieniu do wielu z nich możesz ów początek poznać. Wyjaśnienie powstania (początku) rzeczy na ogół dokonywane jest przy pomocy analizy przyczynowej lub celowej. Wyjaśniamy, odwołując się do przyczyn, np. działania innej rzeczy oraz do celowej aktywności człowieka. Można przypuszczać, że korzystając z takich codziennych doświadczeń, człowiek pragnął wyjaśnić w podobny sposób powstanie świata jako całości.

Jak sądzisz, jakie argumenty mogłyby uzasadnić tezę, że wszystko, co istnieje, zostało kiedyś stworzone? Po pierwsze, można odwołać się do obserwacji świata, który nas otacza. Wszystko się zmienia – ludzie rodzą się, starzeją i umierają, następują po sobie kolejne pokolenia, epoki, kultury… Wszystko, co istnieje, ma swój początek i koniec, a zatem sam byt również powinien go mieć. Można zastanowić się również, czy owa zmienność jest przypadkowa i chaotyczna. Filozofowie greccy, tacy jak Platon, Arystoteles czy stoicy, uważali, że zmiany dążą do pewnego celu. Stanowisko takie nosi nazwę finalizmufinalizmfinalizmu. Skoro rzeczywistość nie jest chaotyczna, lecz uporządkowana, to musiała zostać stworzona w sposób rozumny.

Starożytne koncepcje stworzenia

Przytoczone rozumowanie jest przykładem argumentów kosmologicznych – z właściwości przypisywanych przyrodzie wnosi się, że konieczne jest, aby istniał jej twórca.

Pierwszy argument pochodzi od Arystotelesa i nazywany jest argumentem z ruchu. Właściwością każdego bytu, który istnieje w przyrodzie, jest według Arystotelesa ruch, który rozumiał on jako proces, w wyniku którego urzeczywistnia się właściwa każdej rzeczy natura – materiamateriamateria staje się aktemaktaktem. Każdy ruch posiada właściwą sobie przyczynę – przyczyną sprawczą wzrostu roślin jest deszcz. Opady deszczu również posiadają swoją przyczynę. Jednak łańcuch przyczyn nie ciągnie się w nieskończoność – musiała istnieć pierwsza przyczyna: byt, który sam będąc nieruchomym, wprawił materię w ruch. Arystoteles nazywa go dlatego Pierwszym lub Nieruchomym Poruszycielem. Tomasz z Akwinu wykorzystał ideę Pierwszego Poruszyciela, nadając jej postać jednego z przedstawionych przez siebie dowodów na istnienie Boga.

Drugi argument pochodzi od Platona i stanie się wzorcem dowodu teleologicznego. Zgodnie z Platońską teorią idei prawdziwa rzeczywistość jest niematerialna; tworzą ją uporządkowane hierarchicznie idee, na których czele stoi idea Dobra. Dobro jest najwyższym celem, do którego dąży wszystko, co istnieje (gr. teleos - cel). Swoją koncepcję stworzenia wyraził Platon w micie o Demiurgu – dobrym, boskim budowniczym świata, który uformował go z wiecznej materii, biorąc za wzór idee. Platońska koncepcja stworzenia polegała więc na uporządkowaniu istniejącego odwiecznie chaosu, z którego wyłoniła się materia. Na podstawie platońskiej idei średniowieczny filozof Anzelm sformułował dowód ontologiczny. Sprowadza się on do próby wykazania, że każdy podmiot myślącypodmiot myslącypodmiot myślący wyobrazić sobie może ideę bytu najdoskonalszego.

ROR6SZTK72USD

Zdjęcie przedstawia zapalanie świeczki. Świeczka jest niewielka, nad nią unosi się duży płomień. Pochodzi on z zapałki zbliżonej do knota świeczki.

Stworzenie z niczego

Chrześcijańska koncepcja creatio ex nihilo, czyli stworzenia z niczego, opiera się w szczególności na Ewangelii. W prologu do Ewangelii św. Jana czytamy:

Była to nowa koncepcja, ponieważ w jej świetle w akcie stworzenia dochodziło do kreacji wszystkiego, co istnieje, również materii – wszystko zawarte było bowiem w Słowie. Taka koncepcja stworzenia byłaby nie do zaakceptowania dla Greków, jako że początek świata tłumaczyli oni racjonalnie.
Istniał jednak istotny punkt łączący koncepcję creatio ex nihilo z filozofią grecką – była nim sama kategoria Słowa, czyli Logosu. W myśli starożytnej logos oznaczał zarówno „słowo”, jak i „rozum”.

R1624GMVORVFQ

Zdjęcie przedstawia kamienisty brzeg morza. Jest na nim ustawiona piramida z siedmiu kamieni. Kamienie są płaskie.

Choć zatem próba pojęcia samego aktu stworzenia – jak to możliwe, by coś powstało z niczego? - przekracza możliwości ludzkiego rozumu, to stworzenie jest zarazem rozumne – można próbować je wyjaśnić. Kategoria Logosu stworzyła więc możliwość intelektualnej interpretacji Objawienia.
Pogląd, według którego Bóg stworzył z niczego wszystko, co istnieje – również materię – za pomocą Słowa, stoi jednak w sprzeczności z racjonalną myślą grecką.

Koncepcja stworzenia AugustynaAugustynAugustyna

Koncepcja stworzenia ex nihilo św. Augustyna mierzyła się z tymi samymi problemami, lecz dała inne rozwiązanie, opierała się bowiem na innej koncepcji Boga. Bóg był u Augustyna najwyższym bytem oraz przyczyną wszystkiego, co istnieje – również materii. Jako przyczyna Bóg nie tylko stwarza byt, lecz również utrzymuje jego istnienie, jak gdyby nieustannie powoływał go do istnienia na nowo (łac. creatio continua). W ten sposób Augustyn zrywał z wcześniejszym poglądem, zgodnie z którym od momentu stworzenia świat rozwija się niezależnie, według nadanych przez Boga praw. Tymczasem u Augustyna Bóg kieruje losami stworzonego przez siebie świata – jest to chrześcijańska idea Opatrzności.
Dla Augustyna Bóg jest przede wszystkim osobą, a co za tym idzie – posiada wolę i kieruje się nią w działaniu (woluntaryzm). Stworzenie nie jest już więc postrzegane jako wynikający z konieczności proces, lecz jako autonomiczny akt, będący wyrazem woli i łaski Bożej. Augustyn interpretował stworzenie po platońsku, choć obu filozofów dzieliła zasadnicza różnica. Według Platona bóg – Demiurg nie stworzył świata z niczego, ale uformował go z wiecznej materii na wzór idei. Augustyn zinterpretował tę koncepcję w duchu chrześcijańskim. Idee, jako wzorce wszystkich rzeczy, znajdują się w umyśle Bożym. Stworzenie było wykonaniem materialnego świata w przestrzeni i czasie, którego wieczny wzór znajduje się w Bogu. Istota Augustyńskiej koncepcji stworzenia polega na uznaniu go za fakt ostateczny, czyli działanie siły nadprzyrodzonej , którego ludzki umysł i jego instrumenty, jak logika, nie potrafi ani w pełni pojąć, ani uzasadnić. Pozostaje mu więc uwierzyć – uznać ów niewytłumaczalny fakt za prawdę i opierając się na rozumie, wyciągnąć z niego konsekwencje.

Słownik