Czy istnieje jakiś byt doskonały, niezależny od innych bytów, pierwotny wobec wszystkiego, co istnieje? Byt najwyższy, wieczny i niezmienny? Czy za światem stoi jakaś nadrzędna rzeczywistość? A może ukrywa się ona w zjawiskach świata? Te pytania zadawali sobie starożytni filozofowie, w tym pierwsi – stawiając pytania o zasadę świata arché a także najwięksi spośród nich – formułując swe filozoficzne systemy. To od starożytnych filozofów greckich pochodzi przekonanie, że istnieje ponadmaterialne źródło materialnej rzeczywistości.

Co to jest absolut?

Przekonanie o tym, że istnieje jakiś byt absolutnyabsolutbyt absolutny, różny od znanego nam fizycznego świata, pojawiło się już u Sokratesa, a potem zostało rozwinięte przez jego ucznia, Platona. Istnienie takiego bytu zakładał także Arystoteles, stoicy doszukiwali się go w rozumnej naturze wszechświata, a PlotynPlotynPlotyn uzupełnił myśl Platona o ideachideaideach, domykając metafizyczny system swego poprzednika o koncepcję nadrzędnego, jednego bytu, z którego wypływa cała rzeczywistość.

Byt absolutny to rzeczywistość, która jest niezależna od jakichkolwiek innych bytów, niczym nieuwarunkowana, niczym także nieograniczona. Jest ona nadrzędna wobec świata materialnego, stanowi dla niej podstawę bytową. Cechuje się tym, że jest doskonała, trwała, niezmienna i wieczna. Istnieje poza czasem i poza przestrzenią – poza rzeczywistością fizyczną, choć jest jej źródłem.

Polecenie 1

Zapoznaj się z nagraniem przedstawiającym starożytne koncepcje Boga. Wykorzystaj zdobyte informacje do rozwiązania ćwiczeń zamieszczonych na końcu rozdziału.

RpIYKwriOUy0U

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Model świata u Arystotelesa.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Model świata u Arystotelesa.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RpIYKwriOUy0U

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Model świata u Arystotelesa.

Platon i koncepcja Demiurga

Według Platona realnie istnieją tylko idee – wieczne wzory rzeczywistości materialnej. Są doskonałe, niezmienne, niematerialne i niepoznawalne zmysłowo, choć mają swoje odzwierciedlenie w świecie fizycznym. Do prawdy o nich jesteśmy w stanie dotrzeć jedynie rozumem. Idee te mają charakter absolutny:
są niezależne od innych bytów (przede wszystkim od poznających je ludzi), nie istnieją w czasie i przestrzeni oraz stanowią podstawę dla istnienia rzeczy materialnych. Platon jednak obok idei wyróżnił osobnego stwórcę świata, który użył ich do stworzenia rzeczywistości materialnej. Byt absolutny (idealny) nie ma więc charakteru osobowego. Osobą jest zaś DemiurgDemiurgDemiurg, który powołał świat fizyczny do istnienia, korzystając z wzorów, jakimi są idee.

R16JAA3TST9PJ

Obraz przedstawia dwóch mężczyzn. Mężczyzna po lewej stronie jest starszy, mówi coś, unosząc do góry prawą dłoń z wskazującym palcem. Młodszy mężczyzna, po prawej stronie patrzy na rozmówcę, trzyma dłoń wyciągniętą przed siebie. Obaj mężczyźni są ubrani w długie, obszerne szaty. Są pochłonięci rozmową.

Arystoteles i koncepcja Nieruchomego Poruszyciela

W odróżnieniu od Platona Arystoteles nie doszukiwał się w świecie żadnej innej rzeczywistości poza materialną, poznawalną zmysłami. Odrzucił w całości naukę Platona o doskonałych i niezmiennych ideach, które były wzorem dla utworzenia wszechświata, ale zgadzał się z Platonem, że cokolwiek istnieje, musi mieć przyczynę sprawczą. Łańcuch tych przyczyn w materialnym świecie nie może biec w nieskończoność – inaczej nie mógłby zaistnieć początek zdarzeń obecnych w świecie ani istniejących w nim substancji (form nadanych materii). Zatem świat musi mieć jakiś początek – źródło istniejących w nim bytów i pierwszą przyczynę wszystkich późniejszych zdarzeń.

Przyczyna ta ma charakter ponadmaterialny i niezmienny – musi być pierwszym bytem, z którego powstała cała fizyczna rzeczywistość. Przyczynę tę – niezależną od wszystkich innych i samoistną, która uruchomiła wszystko, co w świecie istnieje, działa i się zdarza, nazwał Arystoteles Pierwszym PoruszycielemPierwszy PoruszycielPierwszym Poruszycielem. Sam nieruchomy i niezmienny byt ten jest motorem wszelkiego ruchu i zmian. Jest on jeden i niezłożony, wieczny i niezmienny, duchowy i rozumny. Jest bytem najdoskonalszym wśród istniejących – czystym aktem i czystą myślą, skoncentrowaną na tym, co pozaziemskie, pozaempiryczne, czyli boskie. 

Stoicyzm i rozumna natura świata

Stoicy zgadzali się z Platonem i Arystotelesem, że to, co niezmienne i co stanowi podstawę świata, ma charakter rozumny. Nie dostrzegali jednak owego rozumu poza światem, lecz w nim samym. Rozum świata (logos) to według stoików jego ukryte prawa, które określają wszystkie zdarzenia w rzeczywistości fizycznej. Rozum ten nie zależy przy tym od żadnego innego bytu. Podobnie jak Platon i Arystoteles, stoicy odróżniali prawa świata materialnego od samych przedmiotów czy zdarzeń, nie przyznawali im jednak istnienia poza materią. Ten nadrzędny porządek uznawali za nieosobowy – choć jest on doskonały i ma charakter boski, nie ma w nim miejsca na osobowego boga. Koncepcja stoików ma charakter panteistycznypanteizmpanteistyczny.

Plotyn i teoria Jedni

R11255KG2R4BJ1

Zdjęcie przedstawia rzeźbę głowy męskiej. Mężczyzna jest dojrzały. Na jego czole znajdują się poziome zmarszczki. Twarz mężczyzny jest pociągła. Mężczyzna ma wysokie czoło. Włosy mężczyzny są krótkie, przylegają do głowy, są lekko falujące, zaczesane na twarz. Mężczyzna ma niewielką brodę. Nos rzeźby jest uszkodzony.

Plotyn, podobnie jak Platon, uznał wagę czynnika duchowego w kształtowaniu świata. Rzeczywistość jednak pojmował inaczej niż jego poprzednik. Platon utrzymywał, że obok wiecznych idei istnieje wieczna materia, która od zawsze przeciwstawia się temu, co ponadzmysłowe. Plotyn chciał przezwyciężyć platoński dualizm i wykazać, że natura całej rzeczywistości jest jednorodna (monistyczna): wszystko – łącznie ze światem materialnym – wywodzi się z tego, co duchowe i idealne. Takie rozwiązanie wymagało zmiany rozumienia bytu. U Plotyna nie ma wielości bytów: byt jest jeden, a jego istotą jest nie trwanie, lecz stawanie się. Byt rozwija się, a rozwijając, przybiera różne postaci. W rezultacie wszystko, co istnieje, pochodzi od jednego bytu i stanowi etap tego samego procesu rozwoju. Kluczem w takim zamyśle stało się zagadnienie JedniJedno (Jednia)Jedni. Jednia lub Jedno miało charakter Absolutu – było ponad wszelkim bytem i stanowiło fundament, zasadę całej rzeczywistości. Oznaczało coś całkowicie prostego, co jest racją istnienia wszystkich innych bytów, złożonych i mnogich. Będąc ponad bytem, było niepoznawalne. Dlatego też określa się je w sposób negatywny, mówiąc, czym nie jest. Pozytywnie można o nim tylko powiedzieć, że stanowi najwyższe piękno, dobro oraz prawdę i że od niego pochodzi wszystko, co istnieje.

R1X9XJ7JLOSA6

Zdjęcie przedstawia morze i niemal bezchmurne niebo, na którym świeci słońce.

Słownik