Wokół problemu, czy uniwersalia istnieją, a jeśli tak, to w jaki sposób, wytworzyła się dyskusja wśród średniowiecznych uczonych. Zastanawiano się nie tylko, czy i jak powszechniki istnieją w rzeczywistości (są cielesne czy niecielesne, a jeśli niecielesne, to czy oddzielone od rzeczy zmysłowych, czy też się w nich znajdują), lecz także czy są przedmiotami istniejącymi w naszej myśli (pojęciami ogólnymi), czy też wyłącznie nazwami odnoszącymi się do określonego zbioru rzeczy jednostkowych.

Spór o powszechniki rozwinął się w filozofii średniowiecznej, a jego rozwój wiązał się również z ówczesnymi dyskusjami teologicznymi. Wiele wieków wcześniej, w V wieku n.e., Boecjusz przetłumaczył na łacinę dzieło Porfiriusza Wstęp do kategorii Arystotelesa. Jego przekład przyczynił się do podjęcia w średniowieczu na nowo problemu uniwersaliów.

R1ABU5DH71J9F

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Średniowieczny spór o uniwersalia.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Średniowieczny spór o uniwersalia.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1ABU5DH71J9F

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Średniowieczny spór o uniwersalia.

Stanowiska w średniowiecznym sporze o uniwersalia

Skrajny realizm pojęciowyrealizm skrajnySkrajny realizm pojęciowy (od późno łac. realis ‘rzeczywisty, prawdziwy’) – powszechniki są realne i istnieją niezależnie od przedmiotów jednostkowych, umysłu osoby poznającej (a konkretnie: wytwarzanych przez ten umysł pojęć o ogólnych cechach przedmiotów) i wyrażeń językowych (nazw ogólnych). Zwolennicy tego poglądu uniwersalia pojmowali na wzór idei Platona, które – jak pamiętamy – były bytami realnymi i istniały niezależnie od rzeczy. Co więcej, rzeczy zależały od nich. Np. wszyscy konkretni ludzie, według Platona, istnieli tylko dzięki temu, że stanowili odwzorowanie idei człowieka. Idea, wieczna i niezmienna, była wręcz bardziej realna niż osoba, która ją odzwierciedla. U podstaw skrajnego realizmu leżały też doktryny Plotyna i Augustyna, wyrastające z tradycji platońskiej.

R1MJBKUZ6VS961

Obraz przedstawia portret starszego mężczyzny. Mężczyzna jest w mnisim habicie. Pelerynę ma spiętą złotą broszą. Ma częściowo nasunięty na głowę kaptur. Twarz mężczyzny jest pokryta zmarszczkami. Jego oczy są ciemne, wyraziste, a noc wydatny. Mężczyzna trzyma w prawej ręce model budynku kościelnego. W lewej ręce otwartą księgę, zapisaną odręcznie.

Umiarkowany realizm pojęciowyrealizm umiarkowanyUmiarkowany realizm pojęciowy – powszechniki są realne, lecz nie istnieją poza rzeczami jednostkowymi. Umiarkowani realiści wzorowali się na Arystotelesie. Uznali, że nie ma świata idei, a rzeczywistość składa się z konkretnych, jednostkowych bytów. Ich zdaniem, uniwersalia realnie istnieją, ale tylko w danej rzeczy. Są istotą rzeczy (formą) i posiadają cechy wspólne dla danego gatunku. Np. człowieczeństwo, dzięki któremu ludzie tworzą jeden gatunek, istnieje tylko w ludziach, a nie poza nimi. Zwolennikiem umiarkowanego realizmu pojęciowego był m.in. św. Tomasz. 

Tak więc zarówno skrajni, jak i umiarkowani realiści uznawali istnienie powszechników, z tą tylko różnicą, że ci pierwsi rozumieli je jako byty uchwytne wyłącznie za pomocą rozumu, czyli jako idee niezależne od odzwierciedlających je rzeczy i stanowiące prawdziwą rzeczywistość, ci drudzy zaś uniwersalia uważali za byty istniejące  w rzeczach i stanowiące ich istotną własność (formę).

NominalizmnominalizmNominalizm (od łac. nomen – nazwa, imię) – nie istnieje nic poza rzeczami jednostkowymi, powszechniki więc są jedynie wytworami mowy – wyrazami. „Człowiek jako taki” to jedynie nazwa, a nie rzeczywisty byt, istniejący w przyrodzie. Słynnym średniowiecznym nominalistą był m.in. Wilhelm Ockham. 

Słownik