Co sprawia, że dwie osoby — mimo dzielących je różnic — są ludźmi w tym samym stopniu? Dlaczego usta, róże i czereśnie, choć tak odmienne, są zgodnie określane jako czerwone? Skąd bierze się możliwość używania tych samych nazw w odniesieniu do tak różnych przedmiotów? Gdy wypowiadamy słowa „barwa” lub „człowiek”, do czego właściwie się odwołujemy?

Gdy zaczynasz zastanawiać się nad istotą oraz sposobem istnienia tego, co kryje się w treści pojęć ogólnych, wkraczasz w obszar problematyki uniwersaliów (zwanych również powszechnikami). U podstaw tego klasycznego sporu leży pytanie o to, czy oprócz bytów konkretnych i jednostkowych — takich jak Sokrates, książka leżąca na stole czy drzewo za oknem — istnieją także byty ogólne. Czy pojęcia takie jak „człowiek”, „książka” lub „drzewo”, rozumiane jako gatunki, mają swój realny odpowiednik? Czy ta wspólna treść jest czymś realnym, istniejącym niezależnie od rzeczy, czy „tkwi” bezpośrednio w samych przedmiotach a może stanowi jedynie pojęciowe uogólnienie stworzone przez nasz umysł?

Warto przy tym zauważyć, że byty jednostkowe nie muszą być rozumiane wyłącznie jako rzeczy — mogą to być również cechy, procesy lub relacje.
Zastanówmy się więc, czy oprócz jednostkowych przypadków, takich jak mądrość Sokratesa, istnieje także mądrość „w ogóle”?

Pytanie to otwiera drzwi do jednego z najstarszych sporów w dziejach myśli: sporu o uniwersalia. Jeśli bowiem uznamy, że mądrość nie jest jedynie etykietą, którą wygodnie nam przypisać konkretnemu człowiekowi, lecz realnie istniejącą cechą, stajemy przed fundamentalnym dylematem: jeśli uniwersalia istnieją, to gdzie się znajdują i jaka jest ich natura? A jeśli nie istnieją — to na jakiej podstawie twierdzimy, że dwa różne przedmioty są do siebie „podobne”?

Historia sporu o uniwersalia sięga starożytności, a konkretnie dyskusji wokół platońskiej teorii idei. Przyjmuje się zatem, że pierwszy spór o naturę powszechników rozegrał się między Platonem a Arystotelesem.

Jak pamiętasz z poprzednich lekcji, Platon zakładał, że oprócz świata rzeczy dostępnych poznaniu zmysłowemu istnieją także treści ogólne – zwane ideami – które poznajemy niezależnie od doświadczenia (aprioryzma prioriaprioryzm). Według niego, gdyby idee nie istniały, prawdziwe poznanie byłoby niemożliwe, nie posiadalibyśmy wiedzy, a jedynie zmienne mniemania. W rzeczywistości jednak bez idei nie byłoby czego poznawać, gdyż natura nie może bez nich istnieć. Idee wyznaczają bowiem rzeczom ich strukturę ontologiczną, decydując o ich tożsamości, naturze oraz wzajemnych relacjach. 

Jak jednak poznać owe przedmioty ogólne?

R9KP3ZOKU5FC31

Zdjęcie przedstawia czerwoną tkaninę, na której leży wiele patyczków, kształtem przypominających ołówki.

Według Platona – analogicznie do sposobu, w jaki poznajemy rzeczy konkretne. Tak jak zmysły pozwalają mi ująć bezpośrednio pewną konkretną rzecz, tak rozum może ujmować w bezpośrednim oglądzie owe przedmioty ogólne. Takie pojęcia, jak równość, czerwień, miały więc według Platona swoje realne odpowiedniki w rzeczywistości – idee (to właśnie owe ogólnie istniejące w rzeczywistości byty zostały nazwane później uniwersaliami lub powszechnikami). Stanowisko Platona nazywamy skrajnym realizmem.

R13XQV4RG7VEF

Arystoteles, zajmując stanowisko odmienne od Platona, wprawdzie uznawał istnienie ogólności, lecz zaprzeczał, jakoby mogła ona istnieć w sposób niezależny i oderwany od rzeczy, których doświadczamy w poznaniu zmysłowym. Filozof uważał, że pełna bytowość przysługuje wyłącznie substancji, czyli konkretnemu, indywidualnemu bytowi. Wszelkie własności, relacje oraz samo pojęcie przedmiotu indywidualnego są zależne od substancji, która stanowi bytowość i pojęcie pierwotne.

Według Arystotelesa idee istnieją bezpośrednio w rzeczach (jako ich istoty) oraz w postaci pojęć w naszym umyśle, nie funkcjonują jednak samodzielnie poza światem materialnym – gatunki i rodzaje po prostu nie są rzeczami. Prawdziwe poznanie dotyczy formy, czyli tego, co ogólne. Dokonuje się jednak pośrednio poprzez poznanie zmysłowe. To na podstawie pochodzących z doświadczenia danych zmysłowych rozum, za pomocą abstrakcji, dochodzi do ogólnych pojęć o rzeczach. Empiryzm genetyczny nie prowadził jednak u Arystotelesa do konceptualizmu. Pojęcia ogólne nie są bowiem wytworem umysłu, lecz odtwarzają realnie istniejące w substancjach powszechniki. Istniejącym realnie formom odpowiadają pojęcia ogólne mające swoje źródło w doświadczeniu. Stanowisko Arystotelesa nazywamy umiarkowanym realizmem.

Choć wśród starożytnych filozofów zajmujących się problemem uniwersaliów przeważały opisane wcześniej odmiany realizmu, to w myśli stoików można odnaleźć zalążki stanowiska nazwanego później nominalizmem.

Nominaliści uważają, że realnie istnieją wyłącznie konkretne rzeczy, natomiast ogólność jest cechą pojęć w umyśle lub – idąc jeszcze dalej – jedynie wyrażeń językowych. Stanowisko to zaprzecza realnemu istnieniu powszechników; według nominalizmu są one wyłącznie nazwami ogólnymi, czyli elementami języka. Służą one do opisu rzeczywistości, która składa się jedynie z bytów jednostkowych.

Słownik