W sporze teologicznym - zamiast podsumowania
Do dziedziny ontologii należy pytanie: czy Bóg istnieje?
TeistaTeista odpowie na to pytanie - tak, ateistaateista - nie, a agnostykagnostyk - nie wiem.
Pierwszy przyjmuje istnienie Boga ze wszystkimi jego atrybutami, drugi twierdzi, że żaden Bóg ani bogowie nie istnieją, trzeci wstrzyma się od odpowiedzi, ponieważ istnienie Boga jest niepoznawalne.
Problem dotyczący istnienia, poznawalności i natury Boga jest bezpośrednio związany z ontologicznym sporem o to, czy u podstaw rzeczywistości znajduje się jeden, czy dwa rodzaje tworzywa, czyli ze sporem monizmumonizmu z pluralizmempluralizmem. Spór ten można również ujmować jako spór naturalizmunaturalizmu z antynaturalizmem.
Człowiek i świat – ujęcie naturalistyczne
Jeśli mówimy o naturalistycznym ujmowaniu świata, to zawsze mamy na myśli, że istnieje tylko to, co odkrywamy w naturze, a wszystko, co nadnaturalne, transcendentnetranscendentne, nadprzyrodzone czy duchowe, albo nie istnieje, albo sprowadza się do mechanizmów natury i praw fizycznych. Brzmi to nieco skomplikowanie, więc rozpatrzmy te zagadnienia na konkretnych przykładach.
Za ojca materializmu uważa się Demokryta z Abdery. Oczywiście nie był on pierwszym filozofem, który reprezentował naturalistyczne podejście do rzeczywistości i uważał, że nic poza materią nie istnieje, ale jako pierwszy zaprezentował taki obraz świata, w którym wszystkie zjawiska i wydarzenia są sprowadzone do sił natury i relacji czysto materialnych. W jego mniemaniu cały świat składa się z niepodzielnych drobin zwanych atomamiatomami, a badanie ich relacji, układów i sposobów, dzięki którym tworzą złożone konstrukcje (czyli wszystkie istniejące przedmioty), jest w stanie wyjaśnić wszystkie zjawiska i zagadnienia naukowe. Nawet duszę ludzką postrzegał jako złożoną z atomów, jednak takich, które są nieco lżejsze, wypełniają całe ciało, a po śmierci człowieka, wraz z ostatnim tchnieniem, ulatują i ulegają rozproszeniu.
Podejście naturalistyczne każe więc ujmować rzeczywistość jako złożoną z materii, badanie zaś tej rzeczywistości (świata) ogranicza się do odkrywania praw fizycznych i analizowania przedmiotów, które im podlegają. W takim ujęciu człowiek postrzegany jest jako integralna część materialnego świata. Oczywiście ma w nim pewną uprzywilejowaną pozycję, wszak jest istotą myślącą, która ten świat poznaje i przekształca go w myśl swoich potrzeb. Nie jest jednak istotą uduchowioną, odznaczającą się nadnaturalnymi cechami itp.
Oczywiście takie podejście nie musi wykluczać istnienia Boga czy bogów, jednak z oczywistych względów trudniej jest wtedy zakładać ich istnienie. Bóg musi być zredukowany do sił natury, wypełniać cały świat, albo po prostu – być światem. Takie podejście nazywa się w filozofii panteizmempanteizmem: Bóg jest światem, świat stanowi istotę Boga.
Człowiek i świat – ujęcie antynaturalistyczne
Podejście antynaturalistyczne, a więc takie, które szuka głównych zasad i mechanizmów rządzących światem przyrody poza nim samym, ma nader bogatą tradycję, która na dobre rozpoczęła się wraz z Platonem. Ateński filozof zaprezentował bowiem system filozoficzny, który nazywamy idealizmemidealizmem. Ogólnie rzecz ujmując, zakładał on, że bezkształtną, chaotyczną ze swej natury materię nieustannie przenikają niematerialne i odwieczne ideeidee, które nadają jej konkretne kształty i właściwości, tworząc ogół istniejących przedmiotów, a dokładniej – cały świat. Daleko idąca konsekwencja filozofa sprawiła, że ten antynaturalistyczny rys przenika wszystkie zagadnienia jego koncepcji. Wystarczy wspomnieć, że nawet duszę ujmował jako we wszystkim podobną do idei. Jest bowiem, na podobieństwo tej drugiej, niezniszczalna i niematerialna, a przenikając ciało, tworzy konkretnego człowieka. Nawet normy moralne, a więc cnoty, ujmował jako idee, które powinny przenikać nasze postępowanie. Z perspektywy kosmogonicznej (opisu początków wszechświata) cała rzeczywistość powstała w wyniku pracy boskiego Rzemieślnika zwanego Demiurgiem, który tchnął idee w bezkształtną materię, a stworzone przez siebie dusze w ciała, dzięki czemu dał początek i światu, i żyjącemu w nim człowiekowi.
Człowiek względem Absolutu
W zależności od czysto indywidualnego wyboru między naturalizmem a antynaturalizmem, opowiedzeniem się za istnieniem Boga lub przeciw niemu, każdy z nas może przyjąć zupełnie inną postawę wobec świata i swojego życia. Najogólniej postawy te dzielimy na cztery rodzaje:
AbsolutAbsolut – istnieje czy nie istnieje?
Jak łatwo zauważyć, pytanie o relację człowieka względem świata mimowolnie prowadzi do pytań o relację między światem a Absolutem (Bogiem) oraz między człowiekiem a Absolutem (Bogiem). Są to oczywiście kwestie związane z religią i wiarą.
W sporze o naturę Boga możemy wymienić dwa podstawowe stanowiska: monoteizm (wiara w istnienie jednego Boga) i politeizm (wiara w istnienie wielu bogów).
Na pytanie o relację między Bogiem a światem odpowiadają:
Panteizm – relacja jest immanentnaimmanentna: Bóg jest tożsamy ze światem, a świat jest przejawem boskiej rzeczywistości.
Panenteizm – relacja jest częściowo immanentna: świat jest zawarty w Bogu, ale Bóg nie ogranicza się do świata i go przekracza.
Teizm – relacja jest transcendentna: Bóg istnieje niezależnie od świata i poza nim; świat nie jest częścią Boga.
W odpowiedzi na pytanie, jaki jest stosunek Boga do świata, wyróżniamy m.in. następujące stanowiska:
Teizm – Bóg jest stwórcą świata i pozostaje z nim w relacji. Podtrzymuje świat w istnieniu, może w niego ingerować i roztacza nad nim swoją opatrzność.
Deizm – Bóg jest transcendentnym stwórcą świata, ale po jego stworzeniu nie ingeruje w jego funkcjonowanie. Świat rozwija się zgodnie z ustanowionymi prawami.
Panteizm – Bóg jest immanentny wobec świata, a rzeczywistość boska obejmuje całość świata i zachodzących w nim procesów. Bóg nie jest więc odrębną od świata osobą ani stwórcą świata istniejącym poza nim.
Na pytanie, czy możemy poznać, że Bóg istnieje, można odpowiedzieć na różne sposoby:
Teizm – Bóg istnieje. Teista może uważać, że Jego istnienie można uzasadnić za pomocą rozumu, wiary lub obu tych sposobów.
Ateizm – Bóg nie istnieje. Ateista odrzuca wiarę w istnienie Boga.
Agnostycyzm – nie możemy rozstrzygnąć, czy Bóg istnieje; Jego istnienie pozostaje niepoznawalne lub nierozstrzygalne.
A jak dochodzimy do przekonania o istnieniu Boga?
Fideista odpowie: dzięki wierze – przekonanie o istnieniu Boga nie wymaga ani nie może być w pełni uzasadnione za pomocą rozumu.
Teista może natomiast odpowiedzieć: dzięki rozumowi i/lub wierze – istnienie Boga można próbować racjonalnie uzasadnić, np. za pomocą argumentów filozoficznych.
Dokonaj oceny naturalizmu ontologicznego. Czy można podważyć jego twierdzenie, że empirycznie nie może istnieć nic innego, jak tylko byty empiryczne (materialne i poznawalne zmysłami)?
Słownik
(łac. absolutus – bezwarunkowy, nieuwarunkowany, niezwiązany) jedno z podstawowych pojęć metafizyki, określające byt niczym nieuwarunkowany, pierwszą przyczynę i podstawę istnienia świata, bez której nie mógłby powstać i istnieć; w znaczeniu teologicznym i religijnym absolut utożsamiany jest z Bogiem
(gr. a – bez i gnosis – wiedza) pogląd, który stanowi, że kwestia istnienia transcendencji wykracza w całości poza zdolności ludzkiego poznania i zaleca w związku z tym zawieszenie sądu w kwestii istnienia Boga
nurt materializmu w filozofii i wczesnej fizyce, głoszący, że materia składa się z odwiecznych i niepodzielnych drobin zwanych atomami (od gr. átomos – nie‑podzielny, nie‑krajalny); pogląd zapoczątkowany przez filozofów z Abdery: Leucypa i Demokryta, podzielany później m.in. przez Epikura, w Rzymie przez Lukrecjusza, a w czasach nowożytnych m.in. przez Gassendiego i Newtona
przekonanie, że Bóg jest jedynie stwórcą świata, ale po jego stworzeniu nie ingeruje już w żaden sposób w świat
(łac. fides – wiara) przekonanie, że wiara jest jedynym i wystarczającym fundamentem religii i tylko wiara wystarcza do uznania prawdziwości objawienia i świętych ksiąg religijnych
(gr. monos – jedyny i theos – bóg) – wiara w jednego Boga
(łac. natura – przyroda) pogląd, który uznaje, że istnieje tylko rzeczywistość przyrodnicza (empiryczna) – dostępna zmysłom rzeczywistość materialna
(gr. pan – wszystko i theos – bóg) pogląd uznający, że Bóg jest równoważny z naturą, że nie istnieje transcendentnie i jest tożsamy z całą rzeczywistością przyrodniczą i jej prawami
(gr. polys – liczny i theos – bóg) wiara w wiele bóstw (wielu bogów)
(gr. theos – bóg) stanowisko uznające istnienie osobowego Boga będącego stwórcą odrębnego od niego wszechświata, nad którym sprawuje opiekę
(łac. transcendens – przekraczający) rzeczywistość metafizyczna wykraczająca poza rzeczywistość empiryczną – dostępną zmysłom rzeczywistość fizykalną; w szerokim rozumieniu – wszystko to, co wykracza poza wszelkie poznanie (empiryczne i racjonalne)