RGjhd72S5pa1r1

Zdjęcie przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Przedstawiony jest jego lewy profil. Mężczyzna ma gęste, zaczesane ku górze włosy. Ma bujne, długie wąsy i liczne zmarszczki.

Typowym przykładem nieformalnego błędu logicznego jest przedstawienie fałszywej przesłanki. Rozumowanie wydaje się poprawne, dlatego jesteśmy gotowi je przyjąć, zwłaszcza jeśli nasz rozmówca przedstawi je głosem stanowczym i pewnym. Jednak jeśli jedna z przesłanek nie jest prawdziwa, to rozumowanie, mimo że formalnie jest poprawne, nie może być uznane jako prawidłowe. Rozważmy na przykład rozumowanie na poparcie tezy, którą swego czasu wygłosił niemiecki filozof Fryderyk Nietzsche.

Jeżeli szybko przeczytamy tak skonstruowane dowodzenie, przechodząc od przesłanek od razu do tezy, zapewne będziemy musieli przystać na słuszność dowodzonej w nim tezy. Jednak każdy, kto choć odrobinę poznał historię filozofii wie, że istnieje bardzo wiele różnych definicji filozofii i sposobów jej uprawiania. Istnieje też wielu filozofów i filozofek, którzy z powodzeniem łączyli tę funkcję z małżeństwem. Przesłanki tak skonstruowanego dowodzenia są więc fałszywe i nie należy ich przyjmować.

Fałszywe przesłanki są nam w dowodzeniach przedstawiane z dwóch powodów: albo na skutek ignorancji naszego rozmówcy, albo na skutek jego intencji wprowadzenia nas w błąd, tj. nakłonienia nas do przyjęcia punktu widzenia rozmówcy na drodze manipulacji. Żeby nie ulegać takiemu dowodzeniu powinniśmy być czujni w stosunku do przedstawionych nam przesłanek. Polski filozof i logik, Tadeusz Kotarbiński, przedstawiając swoje zalecenia w ćwiczeniu się w sztuce rozumowania, podał:

Wynika z tego, że jeśli nie interesujemy się otaczającym nas światem, jeśli nie sięgamy po literaturę popularnonaukową i nie oglądamy dokumentalnych filmów, które dostarczają nam wiedzy z najistotniejszych dziedzin, to w obliczu wielu dowodzeń możemy się okazać bezbronni. Z braku wiedzy nie będziemy w stanie ocenić, czy przedstawiona nam przesłanka jest prawdziwa, czy nie. Oczywiście nikt nie jest w stanie być na bieżąco ze wszystkimi rozwijającymi się aktualnie dziedzinami wiedzy, co nie znaczy jednak, że musimy przyjmować argumentację, zawierającą przesłanki, których nie potrafimy zweryfikować. W takiej sytuacji mamy prawo odłożyć swoją ocenę do czasu ustalenia odpowiednich faktów.

RDAl8jzzfnWFq

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Istota błędów nieformalnych.

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Istota błędów nieformalnych.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RDAl8jzzfnWFq

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Istota błędów nieformalnych.

Sztuczki wielkich retorów

R9ooyFJwfI47Z

Rysunek przedstawia scenę zbiorową. Na środku znajduje się kobieta z rozłożonymi rękami. Z jej ust wystają miecz oraz kwiat. W rękach trzyma otwarte księgi. Wokół kobiety stoją mężczyźni. Na rysunku znajdują się napisy w języku łacińskim, między innymi nazwiska filozofów.

W dialogu Eutydem Platon przedstawia i krytykuje działania sofistów. Relacjonuje m.in. następujący zabawny dialog:

Retorzy i mówcy wszystkich czasów lubią sięgać po tego rodzaju sztuczki, na ekwiwokacjiekwiwokacjaekwiwokacji budując swój arsenał słowny. W powyższym przypadku ekwiwokacja polega na tym, że słowo mądrość i jego logiczne przeciwieństwo, czyli głupota, brane są w dwóch różnych znaczeniach, czego Platon nie ujawnia rozmówcy. Raz słowo mądrość pojmowane jest jako zdolność – mądry jest ten, kto się umie nauczyć, a za drugim razem mądrość rozumiana jest w znaczeniu efektu finalnego nauki, czyli posiadanej określonej sumy wiedzy. Podobnie głupota, raz rozumiana jest jako tępota, czyli niezdolności do przyswojenia wiedzy, a za drugim razem – jako  brak wiedzy.

Tego rodzaju zabiegi, przeprowadzone w procesie dowodzenia świadomie lub nie, są współcześnie bardzo powszechne. Dlatego należy starannie się przyglądać, czy w przedstawionej nam argumentacji słowo, które występuje w niej więcej niż raz, jest za każdym razem użyte w tym samym znaczeniu.

Różne funkcje ekwiwokacji

Należy zwrócić uwagę, że ekwiwokacja pełni w kulturze wiele różnych funkcji. Oprócz retoryki i erystyki, w których używana jest jako narzędzie wywołania wrażenia słuszności jakiegoś stanowiska, stosuje się ją na co dzień w jeszcze przynajmniej trzech różnych funkcjach, które nie mają tak „niecnych” zastosowań jak erystyka. Są to dowcip, ironia i reklama. W popularnym serialu komediowym Dwóch i pół, którego głównymi bohaterami są dwaj bracia mający niezbyt dobre stosunki z własną matką, w jednym z odcinków możemy usłyszeć dialog opierający się na następującym groteskowym rozumowaniu:

– Święta należy spędzić z bliskimi.
– Nie spotkamy się w święta z naszą matką.
– Dlatego mamy szansę na spędzenie świąt z naszymi bliskimi.

W tym humorystycznym dialogu słowo bliscy w pierwszym zdaniu zostało użyte w znaczeniu krewni, natomiast w ostatnim rozumiane jest w znaczeniu bliscy emocjonalnie. Używanie jakiegoś słowa w dwóch różnych znaczeniach i budowanie na tym zabawnego lub zaskakującego nieporozumienia jest jednym z najbardziej niezawodnych narzędzi autorów skeczy i seriali komediowych.

Analogiczną funkcję może pełnić ekwiwokacja w złożonych wypowiedziach ironicznych. Wybiera się wtedy jakieś wieloznaczne słowo i w kolejnych częściach wypowiedzi używa się go w różnych znaczeniach, żeby w efekcie uzyskać intrygujący paradoks lub przewrotny komentarz do jakiejś sytuacji. Możemy np. powiedzieć:

Barbara złamała kość miednicy.
Dlaczego nie używała prysznica?

Jeszcze inna ważna funkcja ekwiwokacji jest wykorzystywana w spotach reklamowych, w których dwuznaczność jakiegoś słowa w kolejnych odsłonach spotu przykuwa uwagę widza, dzięki czemu reklamowany produkt zapada odbiorcy w pamięć. Taki zabieg  był np. wykorzystany w reklamie jednej z dawniej znanych marek proszków do prania, Pollena 2000, w której aktorzy ubrani w sarmackie stroje odgrywali scenkę zaczynającą się od słów: Ociec, prać?. Ponieważ potocznie prać może metaforycznie oznaczać bić, zaintrygowany widz słuchał dalej, po czym okazywało się, że chodzi o pranie w znaczeniu dosłownym. Wiele lat później inna kampania reklamowa wykorzystała motyw staropolski zbudowany na słowie oszczędzać. W pierwszej scenie spotu wyraz ten był używany w jego staropolskim znaczeniu: darować życie, natomiast w drugiej okazywało się, że chodzi o oszczędzanie pieniędzy w banku.

Błędne koło w dowodzeniu

Niekiedy zdarza się, że jakieś rozumowanie formalnie wydaje się poprawne, podczas gdy zawiera pewien błąd polegający na tym, że to, co ma być dowiedzione i jest ujęte w tezie, wcześniej jest w mniej lub bardziej jawny sposób zawarte w przynajmniej jednej z przesłanek użytych w dowodzeniu. Taką konstrukcję argumentu nazywamy błędnym kołem. Klasyczną postać błędnego koła przyjmują niektóre potoczne argumenty na rzecz istnienia Boga. W skrócie dowodzenie takie brzmi następująco:

Pismo Święte poświadcza istnienie Boga.
Pismo Święte mówi prawdę, bo pochodzi od Boga.
Zatem Bóg istnieje.

Podobnie możemy stwierdzić:

Jan jest mądrym człowiekiem.
Dlatego Jan mówi mądre rzeczy.

W takich przypadkach błędne koło jest dość łatwo zidentyfikować. Jednak zazwyczaj jest ono bardziej ukryte, np. w postaci domniemanej i nieujawnionej w rozumowaniu pomocniczej przesłanki, którą możemy ustalić jedynie, dopytując naszego rozmówcę o szczegóły jego rozumowania. Rozważmy taki przykład:

A: Przede wszystkim należy chronić życie. Dlaczego? Bo na przykład, kiedy wybieramy między życiem a uczciwością, większość ludzi wybierze życie. Podobnie, kiedy wybieramy między ryzykiem życia a karierą zawodową, większość ludzi też wybierze życie. B: Ale dlaczego ludzie tak wybierają twoim zdaniem? A: Bo życie jest najważniejszą wartością.

W powyżej przedstawionym rozumowaniu rozmówca założył w jednej z przesłanek to, co było przedmiotem dowodzenia.

Słownik