Czy uważasz, że historia jest nauczycielką życia?

Ten zdroworozsądkowy pogląd wydaje się nie do obrony na tle filozofii Hegla. Z czasów minionych nie można wnioskować o czasach współczesnych. Hegel twierdził, że rozwój historii to rozwój skokowy i rewolucyjny. Wynika z nieustannej walki ducha z samym sobą i każdą z jego historycznych postaci, musi zostać przezwyciężona na drodze do urzeczywistnienia wolności. To właśnie wolność jest istotą ducha, który osiągając świadomość samego siebie, nie musi odnosić się do niczego poza sobą.

Współczesne Heglowi wydarzenia historyczne – Wielka Rewolucja Francuska i wojny napoleońskie – były pod wieloma względami przełomowe. Lecz czy postępowe hasła, w imię których toczono walki, mogą usprawiedliwić chaos i okrucieństwo wojny? Do pytań o sens wydarzeń historycznychhistoriozofiasens wydarzeń historycznych prowokowała też sama tradycja filozoficzna. Filozofowie coraz częściej próbowali spojrzeć na dzieje z perspektywy pytania o ich ukrytą logikęlogikalogikę. Czy historia rozwija się zgodnie z jakimiś prawami? Czy zmierza do jakiegoś celu? Zagadnienia te nurtują również Hegla, z tą tylko różnicą, że nie pyta on, czy dzieje mają sens, lecz – podobnie jak Kant w odniesieniu do możliwości poznania naukowego – chce dociec, jaki mają sens.

Ciekawostka

R1T53CKZ2VZGU1

Twarz małego, zdziwionego dziecka

Georg Wilhelm Friedrich Hegel miał obsesję na punkcie systematyczności– chciał wyjaśnić filozofią absolutnie wszystko. Mimo tych potężnych ambicji, był człowiekiem pełnym codziennych słabości: uwielbiał kawę, często chorował i pisał wiersze religijne. Co ciekawe, zanim stał się ikoną, przez lata pracował jako dyrektor gimnazjum w Norymberdze. Zajmował się tam układaniem planów lekcji i dyscyplinowaniem uczniów – to trochę tak, jakby dziś Einstein został dyrektorem podstawówki. Jego myśl ukształtowała nowoczesny świat: Marks przejął od niego mechanizm dialektyki, a egzystencjaliści zbudowali swoją tożsamość na buncie przeciwko jego sztywnemu „systemowi”.

R1U3DMCHBAL66

Obraz przedstawia portret Napoleona Bonapartego. Młody mężczyzna siedzi na koniu. Mężczyzna ubrany jest we francuski mundur. Na głowie ma bikorn, dwurożny kapelusz. U lewego boku Napoleona wisi szabla. Napoleon ma uniesioną lewą rękę. Koń, na którym siedzi Napoleon jest kary. Stoi na tylnych kopytach. Jego grzywa jest jasna, rozwiana.

Dla Hegla cała rzeczywistość była logiczna, konieczna i rozumna. Jego filozofia nie rozdzielała rzeczywistości od myśli i pretendowała do bycia najbardziej uniwersalną filozofią, jaka kiedykolwiek powstała.

Chcąc potwierdzić to założenie, znajduje liczne, obrazujące je przykłady i stwierdza:

Innymi słowy: jeśli założymy, że świat jest rozumny, to jako rozumny zacznie nam się on jawić. Nie oznacza to wszak, że Hegel chce manipulować danymi historycznymi: chodzi o przyjęcie filozoficznego założenia badawczego – w przeciwnym wypadku nie wiadomo by było, czego się szuka.

Historia jako proces uświadamiania wolności

Wolność i rozumność przysługują duchowi w sposób immanentny i niezbywalny. Czy inaczej: są dla niego czymś tak naturalnym, że wręcz definiują jego istotę. Tylko że to zagadnienie robi się nieco bardziej skomplikowane, gdy przypomnimy sobie, że przecież duch występuje w trzech formach: ducha absolutnego (AbsolutuAbsolut (heglowski)Absolutu, określanego przez niektóre religie mianem Boga), ducha obiektywnego (jak chociażby naród) i ducha subiektywnego (pojedynczego człowieka). Poszczególni, konkretni ludzie tworzą dany naród, zaś ogół wszystkich żyjących ludzi (czy dokładniej: ich jaźnie) tworzą Absolut (odwieczną wszech‑jaźń).

Absolut z natury (i definicji) jest niczym nieuwarunkowany, a więc w pełni wolny i świadomy wolności. Jest też wieczny, pozaczasowy. Natomiast człowiek, istota z natury śmiertelna, musi stopniowo uświadamiać sobie i realizować własną wolność. Świadectwem tego procesu jest historia. Absolut i człowiek (duch absolutny i duch subiektywny) są ze sobą nieodzownie połączone – człowiek stopniowo odkrywa w czasie własną wolność, zaś pozaczasowy Absolut „przegląda” się w czasie, obserwując historię ludzką widzi rozpisany w czasie proces, w wyniku którego doszedł do pełnej samowiedzy.

Sensem i celem historii, rozumianej jako rozpisany w czasie proces, jest pełna realizacja idei wolności. Należy więc wskazać podmiot dziejów, a więc podmiot, który realizuje wspomniany sens i cel. Nie jest nim duch absolutny, gdyż jest on pozaczasowy – on jedynie wykorzystuje jednostki i narody, aby stopniowo realizowały w dziejach ich cel. Nie jest nim także duch subiektywny, wszak człowiek jest skończony i ograniczony, a jeśli ma możliwość odegrania doniosłej roli w dziejach, to tylko jako przedstawiciel narodu, przez który został ukształtowany i w obrębie którego działa. Podmiotem dziejów jest więc duch obiektywny, który przejawia się jako naród.

Państwo jako gwarant wolności

Musimy też zrozumieć, jaka jest różnica między narodem a państwem, gdyż te dwa pojęcia bywają często używane synonimicznie, gdy mowa o heglowskiej koncepcji. Otóż naród stanowi jedną z form manifestacji ducha obiektywnego, a więc pewnego zbioru duchów subiektywnych. Lub inaczej: ludzie celowo i z konieczności zrzeszają się w narody, aby móc przetrwać. Państwo jest natomiast pewną forma samoorganizacji danego narodu. Lub inaczej: każdy naród, poprzez wytwarzanie własnego języka, kultury, a w końcu także systemu prawnego, samoorganizuje się, tworząc państwo. Zarówno naród, jak i państwo powstają w procesie historycznym, przyjmując taką formę, na jaką pozwala stopień dziejowego rozwoju, a więc także stopień opanowania idei wolności. Zwróćmy uwagę, że w pierwszej fazie historiozofii jest mowa o ludach Wschodu, które dopiero wytwarzały pojęcie narodu. Bowiem tam wolna była tylko jedna osoba. Druga faza była okresem narodów greckich, które nie wykształcili jednej formy wspólnej państwowości. To stało się dopiero w Rzymie, który stanowił wielkie, ponadnarodowe państwo.

Oczywiście system prawny każdego państwa jest zależny od wielu czynników, począwszy od uwarunkowań geograficznych, na własnej historii kończąc.
Hegel, zaciekły obrońca racjonalizmu i przeciwnik irracjonalnych, romantycznych rewolucji, dostrzegł w państwie pruskim gwarant prawnego i moralnego zabezpieczenia tego, co dla myślącego i szanującego się człowieka jest najważniejszym, niezbywalnym prawem – prawa do wolności.

Obserwując ciągnący się od czterdziestu lat chaos, jaki we Francji zapoczątkowała Wielka Rewolucja, przyglądając się historii upadku niegdyś wielkich mocarstw, jak Rzeczpospolita, doszedł do jednego wniosku: Prawdziwie wolnym można być jedynie w państwie, które swym racjonalnym prawodawstwem zapewni takie regulacje prawne, które gwarantują porządek i bezpieczeństwo.

Wolność jednostki jest więc u Hegla całkowicie uzależniona od państwa. Tylko w państwie i dzięki państwu jednostka może być prawdziwie wolna. Powinnością jednostki jest więc pełne posłuszeństwo państwu, gdyż to właśnie ono zabezpiecza jej wolność. Racjonalne prawo wyznacza odpowiednie role obywatelom i jasno wskazuje granice, jakich jednostce przekraczać nie wolno. Wolność nie jest czymś nieograniczonym, w takim przypadku byłaby bowiem warcholstwem, anarchią.

Podsumowując: Człowiek, jako istota, która nie może żyć w samotności, która z konieczności dąży do życia we wspólnocie, tworzy naród. Najwyższym przejawem samoorganizacji narodu jest państwo. Państwowe prawodawstwo zabezpiecza wolność jednostki, jednocześnie wyznaczając jej granice. Wolność jednostki jest więc niczym innym, jak pełnym podporządkowaniem się państwu.

Obserwując heglowskie rozważania na temat procesu dziejowego i koncepcji państwa musimy zgodzić się z opinią, którą powszechnie podzielają badacze jego myśli: Hegel zbyt mało miejsca i uwagi poświęca dobru jednostki.

Cała jego historiozofia poucza nas o tym, jak Absolut w procesie dziejowym wykorzystuje konkretne narody i jednostki, aby obserwować drogę, na której (dzięki ich poświęceniu) doszedł do pełnej samowiedzy (świadomości swej wolności). To nie człowiek jest celem, dla którego Hegel uprawiał historiozofię. Jej głównym „bohaterem” jest tak naprawdę Absolut, zaś człowiek jest w niej ujmowany jako istota, której towarzyszy niemożliwość osiągnięcia trwałego szczęścia. 

TeodyceateodyceaTeodycea jest zdecydowanie najsłabszym zagadnieniem filozofii Hegla. W jego ujęciu człowiek musi cierpieć i nie może być szczęśliwy, jednak Absolutu nijak nie interesuje problem wyjaśnienia człowiekowi, że jego cierpienia są niezbędne i służą większemu dobru. Wolność jest zaś tak mocno uzależniona od państwa, że Hegel niemal wprost mówi nam: Jak chcesz być wolny, to bądź wiernym reprezentantem swego narodu i w pełni podporządkowany państwu, które tworzy.

Słownik