Georg Wilhelm Friedrich Hegel żył w epoce wielkich przemian w Europie.
Był świadkiem schyłku oświecenia oraz narodzin romantyzmu, na który sam wywarł znaczący wpływ. Jego filozofia miała charakter systemu całościowego – dążył do objęcia jedną teorią całej rzeczywistości i ukazania jej wewnętrznego porządku.

Według Hegla droga człowieka oraz dzieje całej ludzkości prowadzą do pełnej realizacji DuchaduchDucha, czyli do uświadomienia sobie wolności. Wolność ta była przez niego rozumiana jako podstawowy atrybut Absolutu. Dzieje są więc procesem, w którym ludzkość stopniowo uświadamia sobie wolność. Jest ona podstawową cechą Absolutu i urzeczywistnia się w historii powszechnej. Szczególnym nośnikiem tej świadomości wolności jest państwo, rozumiane jako boska idea w ziemskiej postaci. Hegel uważał, że w jego czasach idea wolności została już zrealizowana, a historia osiągnęła swój cel. Swój system filozoficzny traktował jako zwieńczenie rozwoju filozofii.

Biografia

Poglądy

Hegel próbował odpowiedzieć na najważniejsze pytania dotyczące człowieka, historii i państwa. Jego system uznaje się za jedno z najbardziej imponujących osiągnięć myśli ludzkiej — można się z nim nie zgadzać, ale nie sposób go zbagatelizować.

System filozoficzny Hegla jest racjonalistycznąracjonalizmracjonalistyczną i dialektyczną odmianą idealizmu, obejmującą logikę rozumianą jako naukę o formach myśli, filozofię przyrody i filozofię duchaduchducha.

Naczelnym prawem logiki jest dla Hegla dialektykadialektykadialektyka (rozumiana jako droga dochodzenia do prawdy), w myśl której każdemu pojęciu odpowiada jego negacja, każdemu twierdzeniu jego zaprzeczenie, tezie – jej antyteza. Negacja przez to, że zawiera zaprzeczenie tezy, nie jest pojęciem pustym, zawiera pewną treść, a więc jest pojęciem nowym, bogatszym treściowo od tego, czemu zaprzeczyła, bo zawiera w sobie i to pojęcie, i jego zaprzeczenie, jest więc: „jednością pojęcia i jego przeciwieństwa”. Prawdziwe w dialektyce heglowskiej są więc zarówno twierdzenia, jak ich zaprzeczenia, co w konsekwencji pozwoliło Heglowi uznać sprzeczność za podstawę bytu i zarazem myślenia. Sprzeczność jest również podstawą wszelkiego rozwoju. 

Heglowska dialektyka układa się w triadę: teza, antyteza, synteza, bowiem w wyniku gry przeciwieństw pomiędzy tezą i antytezą pojawia się nowa jakość, której nie można w całości sprowadzić do tego, co jest tezą, ani do tego, co jest antytezą. Zawierając pewne elementy każdej z nich, w istocie jest czymś nowym, znoszącym wcześniejsze przeciwieństwo tezy i antytezy.

Na gruncie dialektyki można wyjaśnić strukturę Heglowskiego systemu filozoficznego. Podstawowym pojęciem jest byt, który przejawia się bądź jako pojęcie (idea), bądź jako przyroda (materia). Idea i przyroda stanowią jednocześnie tezę i antytezę, których syntezą jest duch. Byt jest zatem u Hegla kategorią, która może przejawiać się w postaci czystej, czemu odpowiada Heglowska logika, może urzeczywistniać się w świecie oddzielonej od czystej myśli przyrody (filozofia przyrody) i wreszcie byt może przejawiać się jako duch (filozofia ducha). Każdy z działów systemu filozoficznego Hegla zbudowany był na zasadzie dialektycznego ciągu: subiektywne – obiektywne – absolutne.

R1BK829VN7N7Z

Ilustracja przedstawia dwóch filozofów, którzy znajdują się nad rzeką. Filozof po lewej stronie mówi: Wszystko jest z zmienne. Filozof po prawej stronie mówi: Wszystko jest niezmienne.

System filozoficzny dla Hegla to coś więcej, niż uporządkowane przedstawienie wiedzy, jest to przedstawienie wszelkich relacji, jakie zachodzą pomiędzy pojęciami danej filozofii, będące rozwinięciem pojęcia podstawowego, podstawowej zasady. Hegel nie szuka, jak Kant, możliwości metafizyki w kategorii czystego podmiotu. Interesuje go natomiast relacja między podmiotem a przedmiotem, pyta, jakie w tej relacji funkcjonują zapośredniczenia i w nich właśnie widzi możliwość uprawiania filozofii, której nadaje status objaśniającej świat nauki, status „wiedzy absolutnej”. Podstawą uprawiania filozofii jest dla Hegla „pewność zmysłowa”, która uruchamia relację pomiędzy jednostkową jaźnią a poznawaną rzeczą, która jawi się w tej właśnie chwili jako „to oto”. Relacja ta jest wyrażana w mowie, która zarazem jest dla Hegla podstawowym warunkiem uprawiania filozofii. Jednakże, aby móc filozofować, konieczne jest poznanie samego siebie, co określa Hegel jako uzyskanie samowiedzy, potwierdzenia swej samoistności, a więc określenie własnej duchowości. O tym, że jednostka nie jest bytem biologicznym, lecz duchowym, przekonuje ją ryzyko narażania życia, co z kolei uświadamia jednostce jej wolność. Hegel wyróżnił w tym kontekście dwie formy bytu: byt w sobiebyt w sobie, byt dla siebiebyt w sobie, który nie okazał się jeszcze tym, czym jest, nie stał się bytem dla kogoś i byt dla siebiebyt w sobie, byt dla siebiebyt dla siebie, który uzyskał świadomość własnej wolności, świadomego istnienia i decydowania o sobie, nadawania sensu własnej egzystencji.

W ten sposób dochodzi Hegel do określenia najwyższej formy bytu, stanowiącej rzeczywistość ostateczną, jaką jest duch (Geist). Duch jest taką formą bytu, która sama sobie nadaje racje istnienia (jest bytem dla siebie), jej to podporządkowane są wszelkie inne składniki rzeczywistości. Ducha zatem rozumie Hegel jako rzeczywistość historyczną, „życie etyczne narodu”, a więc jako formę świadomości narodu wytwarzającego wartości kulturalne, przekonania i instytucje. Historia jest dla Hegla procesem samoistnym, autonomicznym i rozumnym.

Racjonalistyczny idealizm

Przekonanie, że świat ma charakter idealny, a nie wyłącznie materialny, pojawia się już u Platon. Z kolei tezę, że rzeczywistość ma strukturę logiczną, a więc w pewnym sensie jest myślą, odnajdujemy u Baruch Spinoza. Do Spinozy wyraźnie nawiązywał później Georg Wilhelm Friedrich Hegel.

Spośród idealistów niemieckich Hegel najmocniej podkreślał logiczno‑pojęciowy charakter życia Absolutu, który nazywał Ideą Absolutną lub Rozumem Absolutnym. W tym wyraźnie odróżniał się od Fichtego i Schellinga. Od Spinozy różniło go natomiast akcentowanie dynamicznego charakteru myślenia.

Zdaniem Hegla myślenie nie jest czymś statycznym, lecz procesem rozwijającym się w czasie. Do prawdy dochodzi się stopniowo, poprzez kolejne prawdy cząstkowe. W przeciwieństwie do Kartezjusza, Leibniza i Spinozy, którzy uznawali logikę i strukturę świata za niezmienne, Hegel twierdził, że zarówno myślenie, jak i rzeczywistość mają charakter rozwojowy. Proces ten przebiega według określonej prawidłowości, którą nazwał dialektyką.

R18pNmccO8Wmg

Ilustracja przedstawia prehistoryczne malowidła naskalne. Znajdują się na nich sylwetki ludzi.

Podstawą filozofii Hegla jest powszechny dynamizm. Ów dynamizm może uchwycić jedynie rozum, dlatego idea i pojęcie — jako dynamiczne konstrukty rozumu — poprzedzają istnienie świata zewnętrznego i je warunkują. Innymi słowy, dynamika myślenia jest odzwierciedleniem dynamiki świata, a prawa rządzące myśleniem są zarazem prawami rzeczywistości.

Stanowisko Hegla ma charakter racjonalistyczny. Rzeczywistość podporządkowana jest jednej rozwijającej się Idei (Rozumowi, Duchowi), która poprzedza świat materialny. Hegel przezwycięża dualizm myśli i rzeczy, twierdząc, że myśl jest pierwotna, a rzeczy stanowią jedynie jej wytwory. Pierwotną naturą bytu jest więc myśl, której charakter jest logiczny i ogólny.

Dlatego w swojej refleksji Hegel dążył do objęcia całości bytu, ponieważ tylko byt ujmowany jako całość może mieć naturę racjonalną i logiczną, a więc przejawiać się jako AbsolutAbsolut (heglowski)Absolut, utożsamiany przez filozofa z Duchem. To, co jednostkowe, w toku przemian dziejowych oddzieliło się od Absolutu i jedynie poprzez rozum możliwy jest powrót do jego pełnego uświadomienia.

Hegel uważał, że byt nie ma natury niezmiennej, lecz ewoluuje i przybiera coraz to nowe postacie. Rozwój ten ma charakter logiczny, ponieważ każda kolejna postać wynika w sposób konieczny z poprzedniej. Ta logiczność przemian świadczy — zdaniem Hegla — o rozumności całej rzeczywistości.

Słownik