Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Czym jest historiozofia?
Jak wiemy, wszystkie nauki szczegółowe posiadają swoją własną filozofię lub odrębną dziedzinę filozoficznądziedzinę filozoficzną, która dokonuje szerokiego namysłu nad ich przedmiotem badań i praktycznym wykorzystaniem wiedzy, którą dana nauka zdobywa.
Lekarz praktyk, aby dobrze wykonywać swój fach, musi być zaznajomiony z etyką lekarską i moralnością medycyny, prawnik winien znać filozofię prawa, przedsiębiorca – etykę biznesu, a szanujący się artysta – być zaznajomiony z estetyką. Nie inaczej jest z historią, która posiada swój własny namysł filozoficzny.
Pierwszy raz nazwą „filozofia historii” posłużył się włoski myśliciel Giambattista Vico, w wydanej po raz pierwszy w roku 1725 pracy Nauka nowa. Od tej pory przedstawiciele kolejnych epok, powołując się na materiały, jakich dostarczały badania historyczne, kreślili całościowe wizje dziejów lub po prostu odwoływali się do pewnych prawidłowości, jakie w tychże dziejach odnajdowali.
Cztery fazy historiozofii Hegla1
Fiodor Dostojewski stwierdził kiedyś, że gdyby na świecie wszystko działo się rozumnie, to nic by się nie działo. Piękny aforyzm, godny głębszego przemyślenia, z którego treścią nietrudno się zgodzić.
Jednak Georg Wilhelm Friedrich Hegel, zwany często po prostu mistrzem berlińskim, był zupełnie innego zdania.
Dzieje ludzkie, rozumiane jako szczególny proces rozwojowy, tak naprawdę mają sens, trzeba jednak umieć go odkryć i obiektywnie badać. Z tego założenia wyrasta cała historiozofia heglowska, która przeciwstawia się stwierdzeniu, że historia ludzkości to obraz bezładnych krzywd, bezcelowego ścierania się państw i narodów czy świadectwo nieustannego zlewania krwią oblicza Ziemi.
Jeśli zakładamy sensowność dziejów, to zakładamy tym samym, że jest to proces rozumny. Jeśli jest to proces rozumny, to sam rozum ludzki musi się w nim rozwijać.
Jeśli rozwój rozumu sprawia, że propagowana jest jakaś idea, to z pewnością jest to idea najwyższa, jaką jest idea wolności. I z tej perspektywy należy przyglądać się procesowi, który nazywamy historią.
Tu pojawia się po raz kolejny słynne rozróżnienie trzech sfer ducha, jakie niemiecki filozof zaprezentował.
Pierwszym jest duch subiektywny, czyli każdy konkretny człowiek.
Drugim jest duch obiektywny, a więc pewne zrzeszenie duchów subiektywnych, niebędące jednak agregatem ich wszystkich. Duchem obiektywnym jest poszczególny naród, a zatem ponadjednostkowa manifestacja ducha.
Najwyższą sferą ducha jest z kolei duch absolutny czy też po prostu Absolut. Stanowi on oczywiście agregat wszystkich duchów subiektywnych. Jego istocie poświęcone są trzy dziedziny ludzkiej działalności intelektualnej, a są to: filozofia, próbująca go przeniknąć, sztuka, starająca się go wyrazić, oraz religia, oddająca mu cześć i nazywająca go Bogiem.
Który z tych duchów jest podmiotem dziejów?
Czy też inaczej: który ze wspomnianych duchów dokonuje czynów i odkryć, świadczących o nieustannym postępie w procesie, jakim jest historia?
Nie jest to duch subiektywny.
Każdy człowiek jest bowiem istotą czasowo ograniczoną, która może wyrażać swój naród czy dokonywać czynów wielkich, ale w ostatecznym rachunku nie wnosi wielkiego wkładu w sam proces.
Nie jest to duch absolutny. Absolut jest bowiem pozaczasowy, czas go nie dotyczy, więc bezpośrednio nie uczestniczy w czasowej historii.
Właściwym podmiotem dziejów jest więc naród.
Naród, czyli duch obiektywny, wykazuje się zawsze pewnymi cechami, jakie predestynują go do odegrania wielkiej misji dziejowej. Oczywiście każdy naród jest inny, bo posiada przecież zupełnie inny zestaw cech, które wyznaczają mu osobne miejsce w historii. Jeśli więc chcemy śledzić proces dziejowy, rozumiany jako rozwój rozumu i uświadamiania idei wolności, trzeba patrzeć nie na historię wszystkich narodów, lecz jedynie na te spośród nich, które wniosły w ten proces swój własny, niepowtarzalny wkład. Tylko w ten sposób nie będziemy analizować wszystkich wydarzeń historycznych, lecz jedynie te, które pozwalają nam obserwować realizację sensu dziejów.
Hegel patrzy więc na mapę, wertuje przy niej opasłe kroniki historyczne i jest w stanie prześledzić, w jaki sposób postępował rozwój rozumności i wolności. Okazuje się, że cały ten proces rozpada się na cztery fazy.
Pierwszym był okres dawnych, dzikich ludów Wschodu. Tam wolny był tylko despota, który przewodził całemu plemieniu. Jego wola była powszechnie panującym prawem, jego decyzje pozostawały niepodważalne. Kiełkowały dzięki temu idee wolności i rozumności, był to jednak zaczątek tego procesu.
Hegel dalej analizuje naszą historię. Gdzie wspomniane idee osiągnęły wyższy etap rozwoju? Oczywiście w starożytnej Grecji. Tam zainicjowano filozofię i naukę, poddano głębszej refleksji religię i sztukę, rozum znalazł więc pełne pole do popisu. Również pojęcie wolności nabrało szerszego znaczenia – tu wolny był każdy człowiek, acz nie każdego uważano za człowieka.
Grecy to w ogóle byli strasznymi rasistami – musiał myśleć Hegel – przyznawali prawo do wolności każdemu człowiekowi, ale w zasadzie za pełnoprawnie rozumianych ludzi uważali chyba tylko siebie. W końcu sam wielki Arystoteles, piewca wysokich norm moralnych, zhańbił się stwierdzeniem, że „niewolnik to żywe narzędzie, a narzędzie to martwy niewolnik”.
Nie jest to zatem jeszcze pełne urzeczywistnienie rozumności i wolności, więc Hegel dokonuje dalszych analiz.
Nie jest to zatem jeszcze pełne urzeczywistnienie rozumności i wolności, więc Hegel dokonuje dalszych analiz.
Fazą trzecią był okres rzymski. Tu dalej rozwijała się filozofia, nauka, sztuka, religia, a nawet wolność zyskała nowe, znacznie szersze znaczenie. Każdy był człowiekiem, acz nie każdy był obywatelem. Przez to nadal panowało niewolnictwo, a nawet jego zniesienie w ostatnim okresie istnienia tego państwa, gdy wprowadzono doń chrześcijaństwo, nie oznaczało jeszcze pełnej realizacji najważniejszych dla postępu czynników.
Nie była to więc faza ostatnia – tej trzeba szukać dalej, w czasach, gdy dumny Rzym upadł i rozpoczęła się historia nowych ludów, które poczęły w Europie tworzyć swe państwa. Był to czas najdłuższych, najmozolniejszych tarć i przemian.
Hegel przeanalizował historię aż do czasów sobie współczesnych i znalazł ostatnie państwo, które wieńczy pochód dziejów. Z dumą mógł stwierdzić, że jest to jego ojczyzna – Prusy. Tu bowiem królują prawo i moralność.
Pierwsze jest zapewnione przez dobrze napisaną konstytucję, w myśl której nawet król jest prawu w pełni podporządkowany. Można go podać do sądu i wygrać rozprawę, gdy się ma rację.
Druga jest zagwarantowana przez normy chrześcijańskie, zreformowane w ich protestanckiej wersji, w myśl których wszyscy ludzie są sobie równi, są sobie braćmi, podlegają tym samym, niezaprzeczalnym normom.
Prawo pruskie jest pełną realizacją naczelnej idei racjonalności, a więc rozumu. Religia protestancka zapewnia normy moralne, które stanowią zupełny gwarant wolności. Proces historyczny dobiegł więc końca.
Fryderyk I Hohenzollern – pierwszy pruski król.
W ten sposób – stwierdza Hegel – historia się skończyła. Nie znaczy to oczywiście, że żadne wydarzenia historyczne już nie będą miały miejsca. Po prostu sens i cel historii już się zrealizował.
Co będzie później? To w jego historiozofii nie ma już znaczenia. Podobnie nieważna jest historia ludów i narodów, które nie brały udziału w realizacji sensu dziejów. Z jego perspektywy ich historia jest zwyczajnie nieistotna.
Jako że Absolut jest najwyższą manifestacją ducha i agregatem duchów subiektywnych – i on zyskał swą pełnię. Dzięki procesowi historycznemu pełnej realizacji doczekała się idea rozumności, on wszak jest Rozumem. Dzięki procesowi historycznemu zapanowała idea wolności, on wszak jest wolny bezwarunkowo, w sposób niczym nieograniczony. Absolut jest jednak pozaczasowy, czas go nie dotyczy. On tylko przegląda się w dziejach ludzkich, widzi – jak w zwierciadle – historię, która nie jest jego bezpośrednim udziałem. On należy do wieczności.
Nim jednak przejdziemy do ukazania powodów, dla których do dziś heglowska filozofia historii jest tak popularna, winniśmy jeszcze wspomnieć o naszym rodaku – Auguście Cieszkowskim. Ten bowiem, w swej pracy Prolegomena do historiozofiihistoriozofii, wprowadził zupełnie nowy termin, używając go już w jej tytule. Polski filozof chciał, aby nazwa „historiozofia” była rozumiana nieco inaczej niż „filozofia dziejów”. Ta druga dyscyplina miała w jego mniemaniu jedynie odkrywać sens dziejów tkwiący w nich obiektywnie, ta pierwsza zaś – stanowić praktyczne zastosowanie czerpanej z nich wiedzy. Jednak analiza literatury, jaka od jego czasów się pojawiła, nie pozostawia wątpliwości, że dziś możemy tych trzech terminów („filozofia dziejów”, „filozofia historii”, „historiozofia”) używać synonimicznie.
Miejsce historiozofii w doktrynie Hegla
Zacznijmy od prostych pytań: Dlaczego kwestie heglowskiej filozofii dziejów do dziś cieszą się taką popularnością? Dlaczego jego historiozofia tak mocno odstaje od całości jego systemu? Dlaczego wreszcie jego Wykłady z filozofii dziejów – w przeciwieństwie do innych prac filozofa – tak lekko się czyta? Odpowiedź jest bardzo prosta: ponieważ to nie on je napisał.
Wspomniana poczytna praca powstała jako kompilacja prywatnych notatek filozofa oraz notatek, jakie przez kilka semestrów spisywali jego berlińscy studenci. Nie oznacza to, że Hegel poświęcał historiozofii mniej uwagi niż innym zagadnieniom swego systemu filozoficznego. Sam zapowiadał, że jej wszystkie kwestie opracuje w szerokiej, wyczerpującej pracy, gdzie zostaną dokładnie zaprezentowanie. Niestety, filozof zmarł na cholerę 14 listopada 1831, nie zdążył więc spełnić swej obietnicy.
Dopiero Edward Gans – jeden z jego ulubionych uczniów, o którym sam mówił, że rozumiał go w zasadzie najlepiej ze wszystkich, podjął się opracowania tego pośmiertnego dzieła. Jest ono dzięki temu spójne, bardzo lekkie w odbiorze, a przez to – chętnie czytane i opracowywane.
Musimy jednak pamiętać o kilku kwestiach: Po pierwsze, czym innym są notatki sporządzane przez wykładowcę na potrzeby wykładów dla studentów, a czym innym tekst rozprawy filozoficznej. Każdy wykładowca zupełnie inaczej opracowuje i jedne, i drugie materiały. Po drugie, wykłady mają zazwyczaj charakter bardziej ogólny, służą prostemu wyłożeniu niektórych zagadnień, a rozprawa filozoficzna ma na celu zwięzłe wyłożenie wszystkich zagadnień. Po trzecie, zawsze trzeba z rezerwą podchodzić do tego, co i jak spisywali studenci. Pomimo najlepszych intencji ich notatki nigdy nie będą wiernym odzwierciedleniem słów profesora. Po czwarte wreszcie, nie wiemy i wiedzieć nie możemy, co odpowiedziałby Hegel na metodę, treść i ujęcie szczegółowych kwestii, jakie zaprezentował Gans w pracy, której autorstwo przypisane zostało właśnie Heglowi.
Dzieje jako proces uświadamiania wolności
Zaczniemy od kluczowego pojęcia, jakim jest tu AbsolutAbsolut. Jednak najpierw powtórzmy starą, obiegową opinię, o której zawsze należy pamiętać: Hegla nie da się zrozumieć – trzeba się go nauczyć na pamięć
. Jest to anegdotka, która półżartem oddaje ważną treść: koncepcja niemieckiego filozofa jest na tyle oryginalna i zamknięta, że aby dobrze ją zrozumieć, trzeba do niej podejść z czystym umysłem i starać się nadążać za treściami, jakie po kolei nam przestawia.
Absolut, nazywany też duchem absolutnym, jest ze swej natury odwieczny i nieskończony. Jest tym, co filozofia stara się zgłębić, co sztuka próbuje manifestować w swoich dziełach, a religia oddaje mu cześć, nazywając go po prostu Bogiem. Tak, w religii określenie „Absolut” jest synonimem Boga. Nie, nie możemy powiedzieć, że Bóg i Absolut to jedno i to samo, bo wtedy znacznie spłycilibyśmy rozumienie tego, czym jest – przecież obok religijnej interpretacji tego pojęcia istnieją także jego filozoficzne i artystyczne znaczenia. Jaki jest stosunek ducha absolutnego (Absolutu) do ducha subiektywnego (człowieka)?
Jest on dwojakiego rodzaju. Duch absolutny stanowi konglomerat, agregat (połączony i scalony zbiór) duchów subiektywnych. Można powiedzieć nieco prościej, że umysły wszystkich żyjących ludzi, jako absolutna całość, stanowią właśnie Absolut. Z drugiej strony każdy duch subiektywny partycypuje (uczestniczy swoim umysłem) w tym, co zwiemy Absolutem. Jak więc widać, oba te duchy są ze sobą sprzężone – zachodzi między nimi relacja tak silna, że nie można mówić o istnieniu jednego bez drugiego.
Zanim wyjaśnimy, czym w takim razie jest historia, musimy dokonać ważnego spostrzeżenia.
Już Immanuel Kant stwierdził, że czas i przestrzeń są czystymi formami naoczności. Brzmi to zawile, jednak można Kantowskie odkrycie wyłożyć nieco prościej: czas i przestrzeń są sposobami, w jakie człowiek poznaje otaczający go świat. Wszystkie byty (przedmioty) zawsze jawią się człowiekowi jako przestrzenne i czasowe – znajdują się w pewnym konkretnym miejscu, poznajemy je zaś w takiej wersji, jaką prezentuje nam konkretny czas ich doświadczania. Byty (przedmioty) występują więc obok siebie (w przestrzeni) i po sobie (w czasie). Hegel nie tylko podzielał Kantowskie przekonanie, ale również zastosował je w swoich rozważaniach o Absolucie.
Wiemy jednak, że Absolut jest wieczny i niezmienny, a to oznacza, że jest pozaczasowy. Można wręcz stwierdzić, że Absolut, rozumiany przecież jako nieskończony Rozum (a w religii jako Bóg), zawsze widzi świat jako całość – w każdym możliwym momencie i wszystkie jego miejsca. Jak zatem pogodzić jego istnienie z istnieniem ducha subiektywnego? Przecież człowiek jest istotą skończoną. W przestrzeni ogranicza go ciało, w czasie – okres jego życia.
Czas i przestrzeń są ludzkimi sposobami postrzegania świata, Absolut jest pozaczasowy i pozaprzestrzenny. Nie ma sensu pytać, gdzie jest Absolut i co robi w danym momencie, bo ani przestrzeń, ani czas go nie dotyczą. Jaka jest więc zależność między Absolutem i człowiekiem, duchem nieskończonym i duchem skończonym? Skoro obie te formy ducha są ze sobą nieodzownie połączone, to jaki jest stosunek Absolutu do dziejów ludzkich, skoro te zawsze dzieją się gdzieś i kiedyś (w czasie i w przestrzeni)? Na to pytanie odpowiada fenomen historii.
Dzieje są procesem rozumnym. Nie ma co do tego wątpliwości – wszak zachodzący w nich rozwój jest liniowy, prosty i dobrze zaplanowany. Dzieje są też świadectwem rozwoju człowieka. Jeśli coś się w nich rozwija, jeśli zachodzi w nich jakikolwiek postęp, to jest to postęp rozumu ludzkiego i propagowania idei wolności. Na tym polega ich sens, że rozwija się w nich ludzka rozumność, która coraz wyraźniej ukazuje człowiekowi, że jest istotą myślącą, a przez to – wolną.
Pamiętajmy jednak, że umysły wszystkich ludzi stanowią agregat, jakim jest Absolut. Postęp na drodze rozumu i wolności ducha subiektywnego jest więc także drogą postępu Absolutu. Absolut, tak samo jak ludzie, dochodzi w procesie dziejowym do pełnego poznania samego siebie – do uświadomienia sobie swej własnej istoty, która polega na pełnej świadomości własnej wolności i pełnej realizacji zasad rozumu. Jak wiemy, Absolut jest Rozumem – w tym znaczeniu, dzięki człowieczej historii, staje się Rozumem zupełnym. Przypomnijmy i podkreślmy jeszcze raz, że Absolut jest pozaczasowy. Dlatego też dzieje ludzkie stanowią dla niego pewien rodzaj zwierciadła. Jak stwierdza Hegel, Absolut jedynie „przegląda się w dziejach”, jednak sam czas, jaki upływa w dziejach ludzkich, „nie dotyczy” Absolutu. Czas dotyczy duchów subiektywnych, za pomocą których, dzięki ich historii, uświadomił on sobie własną doskonałość, czyli wolność i rozumność.
Albo też odwrotnie: ludzie przebywają w czasie drogę, jaką stanowią ich dzieje, a dzięki temu stopniowo, mozolnie, nie bez krzywd i ofiar odkrywają swą rozumność i wolność. Poprzez wszystkie poświęcone pokolenia, urzeczywistniające pełnię tych dwóch idei, Absolut, który jest pozaczasowy, którego „czas nie dotyczy”, może sobie popatrzeć, jak doszło do całkowitej realizacji jego istoty.
Własnymi słowami wyjaśnij, czym jest filozofia dziejów.
Własnymi słowami wyjaśnij, co oznacza stwierdzenie, że Absolut „przegląda się w historii”.
Słownik
kluczowe pojęcie filozofii heglowskiej; Hegel rozróżniał trzy stopnie ducha: duch subiektywny (pojedynczy człowiek – dusza jednostkowej jaźni), duch obiektywny (na przykład całe narody, stanowiące agregaty duchów subiektywnych – najwyższą formą jego objawiania się i samoorganizacji jest państwo) i duch absolutny (Absolut – niczym nieuwarunkowana, najwyższa forma ducha); w czasowej historii pozaczasowy duch absolutny wykorzystuje duchy subiektywne i obiektywne, aby dążyć do własnej pełni – uświadomić sobie pełnię swej wolności, a więc pełnię swej istoty; zdaniem Hegla duch absolutny przejawia się w trzech sferach: filozofii (dążącej do odkrycia Absolutu), sztuce (dążącej do przedstawienia Absolutu) i religii (która przedstawia Absolut jako Boga); każdy polski filozof narodowy bez wyjątku utożsamił heglowski Absolut z Bogiem chrześcijańskim
poszczególne domeny filozofii, składające się na filozofię ogólnie rozumianą; historycznie pierwszą parcelację dyscyplin filozoficznych przedstawił Arystoteles, choć już w jego czasach znany był inny podział, zaproponowany przez szkoły hellenistyczne (stoików, epikurejczyków i sceptyków), dzielący filozofię na: etykę, logikę i fizykę; obecnie mówi się o sześciu klasycznych dyscyplinach filozoficznych, a więc tych dziedzinach wiedzy, które nie stały się niezależnymi naukami (są to: etyka, estetyka, epistemologia, aksjologia, metafizyka, ontologia); oprócz nich uprawiane są filozofie dedykowane poszczególnym naukom szczegółowym (np. filozofia prawa, filozofia historii)
dziedzina filozofii zajmująca się filozoficznym namysłem nad dziejami (historią); w odróżnieniu od naukowej historii nie zajmuje się badaniem i analizowaniem pojedynczych faktów, lecz szuka głównych mechanizmów i powtarzających się motywów w dziejach ludzkich; pyta o sens i cel ogólnie rozumianej historii, stara się także (na mocy odkrywanych w dziejach praw i tendencji) wnioskować o tym, jak będzie wyglądała przyszłość