Czy uważasz, że historia jest nauczycielką życia?

Ten zdroworozsądkowy pogląd wydaje się nie do obrony na tle filozofii Hegla. Z czasów minionych nie można wnioskować o czasach współczesnych. Hegel twierdził, że rozwój historii to rozwój skokowy i rewolucyjny. Wynika z nieustannej walki ducha z samym sobą i każdą z jego historycznych postaci, musi zostać przezwyciężona na drodze do urzeczywistnienia wolności. To właśnie wolność jest istotą ducha, który osiągając świadomość samego siebie, nie musi odnosić się do niczego poza sobą.

Współczesne Heglowi wydarzenia historyczne – Wielka Rewolucja Francuska i wojny napoleońskie – były pod wieloma względami przełomowe. Lecz czy postępowe hasła, w imię których toczono walki, mogą usprawiedliwić chaos i okrucieństwo wojny? Do pytań o sens wydarzeń historycznychhistoriozofiasens wydarzeń historycznych prowokowała też sama tradycja filozoficzna. Filozofowie coraz częściej próbowali spojrzeć na dzieje z perspektywy pytania o ich ukrytą logikęlogikalogikę. Czy historia rozwija się zgodnie z jakimiś prawami? Czy zmierza do jakiegoś celu? Zagadnienia te nurtują również Hegla, z tą tylko różnicą, że nie pyta on, czy dzieje mają sens, lecz – podobnie jak Kant w odniesieniu do możliwości poznania naukowego – chce dociec, jaki mają sens.

R1ZmmIrxB7qsf

Obraz przedstawia portret Napoleona Bonapartego. Młody mężczyzna siedzi na koniu. Mężczyzna ubrany jest we francuski mundur. Na głowie ma bikorn, dwurożny kapelusz. U lewego boku Napoleona wisi szabla. Napoleon ma uniesioną lewą rękę. Koń, na którym siedzi Napoleon jest kary. Stoi na tylnych kopytach. Jego grzywa jest jasna, rozwiana.

Dla Hegla cała rzeczywistość była logiczna, konieczna i rozumna. Jego filozofia nie rozdzielała rzeczywistości od myśli i pretendowała do bycia najbardziej uniwersalną filozofią, jaka kiedykolwiek powstała.

Chcąc potwierdzić to założenie, znajduje liczne, obrazujące je przykłady i stwierdza:

Innymi słowy: jeśli założymy, że świat jest rozumny, to jako rozumny zacznie nam się on jawić. Nie oznacza to wszak, że Hegel chce manipulować danymi historycznymi: chodzi o przyjęcie filozoficznego założenia badawczego – w przeciwnym wypadku nie wiadomo by było, czego się szuka.

Niemiecki idealizm wieku XIX  był zwrotem w stronę zainteresowań metafizycznych. Hegla, Fichtego i Schellinga łączyła pasja zrozumienia tego, co absolutne. Chcieli poznać świat realny, czyli nie taki, który się jawi, lecz taki, który istnieje obiektywnie, nawet jeżeli żadnemu człowiekowi nie ukazuje się w swej całej prawdzie. Ich teorie określa się mianem idealizmu obiektywnego, dowodzili bowiem, że światu fenomenalnemu konstruowanemu przez Kanta przysługuje realne istnienie. Znosili tym samym różnicę między światem realnym (noumenalnym) a światem fenomenalnym. Dla nich istniał tylko Kantowski świat fenomenalny, którego elementem kluczowym były konstytuujące go pojęcia (idee).

Stanowisko Hegla jest tu najbardziej radykalne, dlatego określa się je mianem idealizmu absolutnego – dowodził on nie tylko tego, że pojęcia istnieją realnie, ale że są podstawą (esencją) wszystkiego, co istnieje – nawet tego, co materialne (kamień, drzewo), jest tylko jakaś formą uobecniania się pojęcia.

Jak jednak od idealizmu subiektywnego można przejść do idealizmu obiektywnego, a nawet absolutnego, nie popadając na powrót w metafizykę, którą Kant zakwestionował? Jest to możliwe dzięki dwóm prostym posunięciom. Po pierwsze, należy wykreślić ze słownika filozoficznego pojęcie noumenu, czyli rzeczy samej w sobie. Jest to pojęcie wewnętrznie sprzeczne i już Fichte się go pozbywa, twierdząc że świat, który znamy, jest po prostu zjawiskowy (fenomenalny), konstruowany za pomocą pojęć − nie ma żadnego innego świata (gdybanie o czymś, co mogłoby istnieć, ale my nie możemy tego poznać, to niedorzeczność).

Idealiści niemieccy pytali też, kto właściwie konstruuje świat. Kant, zakorzeniony mocno w sporach epistemologicznych, przyjął za oczywiste, że świat zjawiskowy (fenomenalny) konstruowany jest wewnątrz podmiotu poznającego, czyli w ludzkim umyśle, a więc przez nas samych. Fichte, a za nim inni niemieccy idealiści, dowodzili, że świat zjawiskowy konstruuje byt, istota, siła, która przekracza ludzki umysł. Człowiek może jedynie poprzez intuicję (Fichte) lub za sprawą szczególnych okoliczności (np. historycznych, jak u Hegla) poznać sposób działania tej istoty. U Hegla istotą tą jest Absolut, który nazywa on także Rozumem Absolutnym, Ideą Absolutną lub Duchem Absolutnym. Jest to filozoficzny odpowiednik Boga. To Absolut myśli świat (świat jest myślą Absolutu) i ta myśl przyjmuje postać materialną. Dlatego w świecie obowiązują prawa logiki – prawa, którymi rządzi się myśl. Nie umysł ludzki jednak je wytworzył, byłoby to zupełnie nieprawdopodobne, bowiem ludzki umysł sam został przez nie wytworzony.

Słownik