Fenomenologia
Czym jest dzieło sztuki? Czym odróżnia się od innych bytów, a zwłaszcza od innych wytworów człowieka? Czym jest wartość estetyczna? Czy jest ona obiektywna, czy subiektywna? Jaką rolę w percepcji dzieła sztuki i jego wartości odgrywa odbiorca, a jaką twórca? Czy dzieło to jest autonomiczne wobec świadomości twórcy i odbiorcy?
Odpowiedzi na te pytania udzielił Roman Ingarden, jeden z najwybitniejszych filozofów polskich, przedstawiciel fenomenologii, uczeń jej twórcy, Edmunda Husserla.
Roman Ingarden
uczeń i kontynuator Husserla, twórca krakowskiej szkoły fenomenologicznej. Studiował najpierw we Lwowie, a następnie w Getyndze, Wiedniu i Fryburgu Bryzgowijskim — głównie filozofię, lecz także matematykę, fizykę i psychologię. Jego prace z zakresu estetyki i analizy sposobu istnienia dzieł sztuki przyniosły mu uznanie na całym świecie. Zajmował się kwestiami istnienia, intencjonalności i realności świata. Szczegółową analizę tych zagadnień wydał w słynnym Sporze o istnienie świata. Obok przedstawicieli szkoły lwowsko‑warszawskiej, reprezentujących nurt filozofii języka, Ingarden pozostaje najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem polskiej filozofii XX wieku. Szczególne miejsce w jego myśli zajmują zagadnienia estetyczne i etyczne. Książeczka o człowieku jego autorstwa jest wciąż aktualnym tekstem prezentującym spójną, antropologiczną i etyczną koncepcję człowieka, zaś teoria sztuki (zwłaszcza literatury) stanowi podstawę wciąż żywej metody badania tekstów kultury.
Pamiętasz, że Edmund Husserl wprowadził pojęcie intencjonalnościintencjonalności, aby odróżnić przedmioty świadomości od jej aktów? Intencjonalność odnosi się do swoistego ukierunkowania świadomości na ujmowane przez nią przedmioty.
Roman Ingarden zastosował założenia analizy fenomenologicznej do badania dzieła sztuki na skalę wcześniej niespotykaną zarówno w obszarze tego kierunku, jak i nieporównywalną wcześniej z żadną inną szkołą filozoficzną. Poddał on refleksji status bytowy dzieła sztuki oraz naturę przeżycia estetycznego. Przeanalizował kwestie struktury tego dzieła i statusu ontologicznego świata przedstawionego w tym dziele, dokonał także analizy wartości estetycznych ujawniających się w dziele sztuki. Ingarden przyjmował w badaniach zasadę redukcji fenomenologicznej – odrzucania wszelkich ustaleń, które nie pochodzą wprost z bezpośredniego zjawiska, w jakim dzieło sztuki i jego wartości ukazują nam się w doświadczeniu. W wyniku analizy naszego aktu doświadczenia estetycznego – tego, co dane w nim z dzieła sztuki, które w tym doświadczeniu odbieramy – Ingarden formułuje kilka zasadniczych tez. Można je sformułować następująco:
Zapoznaj się z poniższym audiobookiem. Jakie pytania ontologiczne o sztukę stawia Roman Ingarden? Jaki jest cel filozofa w stawianiu tych pytań.
Wymień pytania ontologiczne zadawane w tekście Romana Ingardena.
Pamiętasz, że Edmund Husserl wprowadził pojęcie intencjonalnościintencjonalności, aby odróżnić przedmioty świadomości od jej aktów? Intencjonalność odnosi się do swoistego ukierunkowania świadomości na ujmowane przez nią przedmioty.
Roman Ingarden uznał intencjonalność za odrębny — obok realnego i idealnego — sposób istnienia przedmiotów. W tym sensie dotyczy ona istnienia w ludzkiej świadomości i dla niej. Intencjonalnie istnieją m.in. sensy językowe czy zawartość dzieł sztuki — są one przedmiotami dla świadomości i poza nią nie istnieją.
W swoim najważniejszym dziele ontologicznym, Sporze o istnienie świata, Ingarden — wbrew Husserlowi — dochodzi jednak do wniosków realistycznych, uznając realne istnienie przedmiotów danych w doświadczeniu, a więc istnienie rzeczywistości niezależnej od naszej świadomości.
Ingardenowska koncepcja człowieka
W zakresie etycznym Ingarden podejmował problematykę ontologii (statusu bytowego) wartości etycznych, dotyczących ludzkiego działania, norm i sądów wartościujących. Zwracał uwagę na różnice pomiędzy wartościami a dobramidobrami, czy przeżyciami, np. różnice pomiędzy dobrem w sensie etycznym a pożytkiem w sensie praktycznym, czy przyjemnością w sensie psychicznym. Głównym dziełem antropologicznym, popularyzującym myśl etyczną Ingardena była niewielkich rozmiarów i przystępnym językiem napisana Książeczka o człowieku (1972).
Ingarden pojmował człowieka jako istotę zanurzoną w kulturze, tworzącą świat kultury i wartości. Pisał on:
Natura ludzka polega na nieustannym wysiłku przekraczania granic zwierzęcości tkwiącej w człowieku i wyrastania ponad nią człowieczeństwem i rolą człowieka jako twórcy wartości. Bez tej misji i bez tego wysiłku wyrastania ponad samego siebie człowiek zapada z powrotem i bez ratunku w swoją czystą zwierzęcość, która stanowi jego śmierć.
Przekraczanie granic zwierzęcości polega według Ingardena na tworzeniu kultury – wytworów materialnych i niematerialnych, które tworzą ciągłość miedzy pokoleniami ludzi, składają się na ludzką historię:
Człowiek tym się mianowicie m.in. odróżnia od [innych] zwierząt, że nie tylko opanowuje przyrodę w granicach bez porównania szerszych, niż to jest dostępne dla zwierząt, a nawet ją przekształca i przystosowuje do swych potrzeb i wymogów, ale nadto – i w tym leży jego rys istotny – że wytwarza sobie pewną zupełnie nową rzeczywistość, quasi‑rzeczywistość. […] Człowiek tę rzeczywistość wytwarza najwyższym swym wysiłkiem, nieraz trudem i ofiarą całego życia, największym wykwitem swej genialności. […] Dopiero przez to, że wytwarza rzeczywistość, która ujawnia lub ucieleśnia w sobie wartości dobra, piękna, prawdziwości i prawa, że pozostaje w swym życiu, a przynajmniej w tym, co w życiu jego jest jedynie ważne, na służbie realizowania wartości w rzeczywistości przez siebie wytwarzanej, dopiero przez to osiąga swe właściwe człowieczeństwo, swe o człowieczeństwie jego stanowiące posłannictwo: staje się człowiekiem pośredniczącym pomiędzy tym, co jest tylko „przyrodą”, a tym, co on jeno w przybliżeniu, jakby w odblasku może przeczuwać w ujawnionych i ucieleśnionych przez siebie wartościach.
Ingarden zwracał także szczególną uwagę na kwestię odpowiedzialności człowieka, która wiąże się dla filozofa z ludzką świadomością i z tym związaną gotowością przyjęcia konsekwencji za podejmowane przez siebie decyzje:
Tym „kimś”, tzn. sprawcą, który ma ponosić za coś odpowiedzialność, może być jedynie jakiś człowiek. Ale nie każdy człowiek i nie w każdej sytuacji. Jako sprawca rzeczywiście ponoszący odpowiedzialność wchodzi w rachubę tylko człowiek, który w momencie działania jest tego świadom i posiada wszystkie „normalne” zdolności niezbędne do opanowania sytuacji i który wreszcie coś czyni albo w momencie, w którym miał uczynić coś określonego, zaniecha uczynienia tego.
Przeanalizuj mapę myśli i omów najważniejsze pojęcia Ingardenowskiej teorii estetycznej. Wskaż związki pomiędzy kluczowymi pojęciami tej teorii.
Przeanalizuj treść mapy myśli i omów najważniejsze pojęcia Ingardenowskiej teorii estetycznej. Przedstaw związki pomiędzy kluczowymi pojęciami tej teorii.
- Nazwa kategorii: dzieło sztuki
- Nazwa kategorii: quasi‑rzeczywistość
- Nazwa kategorii: tworzenie w sztuce niby‑rzeczywistości, rzeczywistości nieistniejącej (fikcyjnej) Koniec elementów należących do kategorii quasi‑rzeczywistość
- Nazwa kategorii: struktura
- Nazwa kategorii: fazowy charakter dzieł literackih i muzycznych
- Nazwa kategorii: warstwowy charakter dzieł literackich Koniec elementów należących do kategorii struktura
- Nazwa kategorii: przedmiot estetyczny
- Nazwa kategorii: kontynuowany w przeżyciu estetycznym, we „współpracy” z odbiorcą
- Nazwa kategorii: bezinteresowny charakter przeżycia estetycznego Koniec elementów należących do kategorii przedmiot estetyczny
- Nazwa kategorii: intencjonalność
- Nazwa kategorii: przedmiot dla świadomości odbiorcy
- Nazwa kategorii: materialny fundament dzieła sztuki Koniec elementów należących do kategorii intencjonalność
- Nazwa kategorii: schematyczność
- Nazwa kategorii: konieczność konkretyzacji przez odbiorcę
- Nazwa kategorii: uzupełnienie „luk i miejsc niedookreślenia” Koniec elementów należących do kategorii schematyczność
- Nazwa kategorii: wartości artystyczne
- Nazwa kategorii: wartości estetyczne kontynuowane w przeżyciu estetycznym
- Nazwa kategorii: wartości artystyczne zawarte w schemacie dzieła Koniec elementów należących do kategorii wartości artystyczne
- Elementy należące do kategorii dzieło sztuki
- Elementy należące do kategorii quasi‑rzeczywistość
- Elementy należące do kategorii struktura
- Elementy należące do kategorii przedmiot estetyczny
- Elementy należące do kategorii intencjonalność
- Elementy należące do kategorii schematyczność
- Elementy należące do kategorii wartości artystyczne
Wyjaśnij związek między twórcą, odbiorcą i dziełem — przedmiotem estetycznym w teorii Ingardena.
Zinterpretuj poniższy fragment dzieła R. Ingardena i wyjaśnij, na czym polega specyfika ludzkiej działalności.
Człowiek tym się mianowicie m.in. odróżnia od zwierząt, że nie tylko opanowuje przyrodę w granicach bez porównania szerszych, niż to jest dostępne dla zwierząt, a nawet ją przekształca i przystosowuje do swych potrzeb i wymogów, ale nadto – i w tym leży jego rys istotny – że wytwarza sobie pewną zupełnie nową rzeczywistość, quasi‑rzeczywistość.
Jakie warunki określają ludzką odpowiedzialność za swoje czyny? Odpowiedz na podstawie poniższego fragmentu tekstu Romana Ingardena:
Jako sprawca rzeczywiście ponoszący odpowiedzialność wchodzi w rachubę tylko człowiek, który w momencie działania jest tego świadom i posiada wszystkie „normalne” zdolności niezbędne do opanowania sytuacji i który wreszcie coś czyni albo w momencie, w którym miał uczynić coś określonego, zaniecha uczynienia tego.
Podsumowanie
Romana Ingardena koncepcja dzieła sztuki – od aktu twórczego do wartości estetycznych
arkusz maturalny 2024 r Zapoznaj się z poniższą reprodukcją oraz przeczytaj informację znajdującą się pod reprodukcją.
Michał Anioł, Stworzenie Adama, ok. 1511, kaplica Sykstyńska, Watykan
W swojej ontologii Roman Ingarden odróżnia przedmioty istniejące realnie od przedmiotów czysto intencjonalnych. Przyporządkuj każdy przykład wybrany spośród A–F do właściwego wiersza tabeli zgodnie z ontologią Romana Ingardena. Przykłady: A. Michał Anioł B. dzieło sztuki Stworzenie Adama autorstwa Michała Anioła C. postaci pucołowatych aniołów przedstawione w dziele sztuki Stworzenie Adama autorstwa Michała Anioła D. farba użyta do wykonania dzieła sztuki Stworzenie Adama autorstwa Michała Anioła E. sklepienie kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie F. złoto, które otrzymał Michał Anioł za wykonanie dzieła sztuki Stworzenie Adama Oznaczenia literowe przykładów Przedmiot realny Przedmiot czysto intencj
Zakładając, że dzieło sztuki jest bytem uniwersalnym, podaj nazwę stanowiska w sporze o uniwersalia, w świetle którego zniszczenie oryginału Stworzenia Adama i wszystkich jego reprodukcji nie byłoby równoznaczne ze zniszczeniem tego dzieła sztuki. Przedstaw główną tezę podanego stanowiska w sporze o uniwersalia. Nazwa stanowiska: .................................................................................................................. Teza: ..................................................................
Słownik
analiza docierająca do przedmiotu w sposób „czysty”, bez uprzednich założeń
byt istniejący tylko w świadomości i adresowany do świadomości
w aksjologii (teorii wartości) przedmioty, na których ujawniają się wartości, np. w przypadku wartości etycznych – określone działania lub intencje; w odniesieniu do wartości estetycznych – konkretne dzieła sztuki
(gr. phainomenon – to, co się jawi) – treść doświadczenia zmysłowego; to, jak ujawniają się rzeczy ludzkiej świadomości w doświadczeniu zmysłowym, oraz to, co odbieramy w naocznym, bezpośrednim doświadczeniu
nastawienie świadomości na określone przedmioty, ujmowane w doświadczeniu; w teorii Romana Ingardena – sposób istnienia treści w świadomości
w teorii dzieła sztuki Romana Ingardena proces i efekt działania odbiorcy, uzupełniającego „luki i miejsca niedookreślenia” w schemacie dzieła sztuki wytworzonym przez artystę
stanowisko przeciwstawne idealizmowi, przyjmujące istnienie realnych bytów, niezależnych w bytowaniu od poznającego przedmiotu i jego świadomości
ograniczenie poznania do naoczności, do tego, co bezpośrednio dane w doświadczeniu
w ujęciu fenomenologicznym władza poznawcza pozwalająca ujmować dane doświadczenia w kategoriach myślowych
swoiste byty, ujawniające się w dobrach, realizowane przez ludzi w ich działaniach i wytworach oraz w ich odbiorze i ocenie, zależne do kultury, w której powstają i są aktualizowane
wartości włożone w dzieło przez artystę wskutek jego zdolności/sprawności
wartości natury i przedmiotów wytworzonych przez człowieka, aktualizowane w przeżyciu estetycznym – doświadczeniu jakości przedmiotów bez względu na ich użyteczność
wartości ludzkich czynów i intencji