Czym jest dzieło sztuki? Czym odróżnia się od innych bytów, a zwłaszcza od innych wytworów człowieka? Czym jest wartość estetyczna? Czy jest ona obiektywna, czy subiektywna? Jaką rolę w percepcji dzieła sztuki i jego wartości odgrywa odbiorca, a jaką twórca? Czy dzieło to jest autonomiczne wobec świadomości twórcy i odbiorcy? 
Odpowiedzi na te pytania udzielił Roman Ingarden, jeden z najwybitniejszych filozofów polskich, przedstawiciel fenomenologii, uczeń jej twórcy, Edmunda Husserla.

Roman Ingarden19701893

RbBQG6BNxKY3c

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Ma krótkie włosy, niebieskie oczy, pociągłą twarz i prosty nos. Ubrany jest w strój z zamkiem błyskawicznym.

Roman Ingarden

1893 – 1970

uczeń i kontynuator Husserla, twórca krakowskiej szkoły fenomenologicznej. Studiował najpierw we Lwowie, a następnie w Getyndze, Wiedniu i Fryburgu Bryzgowijskim — głównie filozofię, lecz także matematykę, fizykę i psychologię. Jego prace z zakresu estetyki i analizy sposobu istnienia dzieł sztuki przyniosły mu uznanie na całym świecie. Zajmował się kwestiami istnienia, intencjonalności i realności świata. Szczegółową analizę tych zagadnień wydał w słynnym Sporze o istnienie świata. Obok przedstawicieli szkoły lwowsko‑warszawskiej, reprezentujących nurt filozofii języka, Ingarden pozostaje najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem polskiej filozofii XX wieku. Szczególne miejsce w jego myśli zajmują zagadnienia estetyczne i etyczne. Książeczka o człowieku jego autorstwa jest wciąż aktualnym tekstem prezentującym spójną, antropologiczną i etyczną koncepcję człowieka, zaś teoria sztuki (zwłaszcza literatury) stanowi podstawę wciąż żywej metody badania tekstów kultury.

Roman Ingarden stworzył całościową i systematyczną teorię dzieła sztuki oraz
wartości estetycznych. Do najważniejszych twierdzeń filozofa w tym zakresie należą następujące tezy:

1. Dzieło sztuki ma swoisty status ontyczny – jest bytem intencjonalnym. Oznacza to, że jest ono efektem świadomych aktów twórczych artysty, zmierzającego do ukonstytuowania przedmiotu estetycznego, to znaczy przedmiotu, w którym odbiorca odnajdzie wartości estetyczne. Dzieło sztuki jest więc nie tylko wytworem celowych działań twórcy, ale także przedmiotem dla świadomości odbiorcy, który aktywnie współtworzy jego kształt w procesie odbioru. Dzieło ma fundament fizyczny w materialnym nośniku swych treści – np. dzieło literackie w papierze pokrytym farbą drukarską lub w fali dźwiękowej emitowanej przez lektora, dzieło sztuki malarskiej w płótnie pokrytym farbami, a rzeźba w kamieniu lub innym tworzywie rzeźbiarskim.

2. Dzieło sztuki jest tworem schematycznym – zawiera skończoną liczbę znaków i znaczeń, które uzupełnić musi odbiorca w procesie konkretyzacji, której np. w dziele literackim podlegają brzmienia, znaczenia, wyglądy i przedmioty świata przedstawionego. Dopiero skonkretyzowane przez obiorcę w przeżyciu estetycznym dzieło staje się przedmiotem estetycznym, w którym ujawniają się jego wartości estetyczne.

3. Dzieło sztuki w swej postaci schematycznej zawiera już, wpisane dzięki twórczym aktom jego autora, wartości artystyczne – właściwości dzieła, które odbiorca konkretyzuje (przysługują one dziełu), dostrzegając w dziele jakości (cechy) estetycznie istotne (doniosłe), tzn. takie, które mają wpływ na wartość estetyczną dzieła (powiązaną z przeżyciem estetycznym).

4. Wartości estetyczne są także bytami intencjonalnymi i ujawniają się w dziele dzięki aktywnej jego percepcji przez odbiorcę.

Słownik