Z czasem fenomenologia stała się bardzo popularnym nurtem filozoficznym. Okazało się, że metodę fenomenologiczną można wykorzystać nie tylko w ontologii, lecz także w aksjologii i filozofii religii. W taki sposób zastosował ją Max Scheler – niemiecki filozof, współtwórca antropologii filozoficznej oraz twórca materialnej etyki wartości.

Max Scheler19281874

RRLFUMP9NF44N1

Na zdjęciu dojrzały mężczyzna. Jest łysy, ma prostokątną twarz. Siedzi na krześle. Ubrany jest w jasny garnitur.

Max Scheler

1874 – 1928

niemiecki filozof, etyk, aksjolog. Był znanym przedstawicielem fenomenologii, której założenia stosował na gruncie etyki. Uważał, że wartości istnieją obiektywnie, podobnie jak prawdy matematyczne. Scheler rozwinął oryginalną teorię poznania wartości, opartą na przekonaniu, że wartości poznajemy za pośrednictwem stanów emocjonalnych, niejako je czujemy.
Autor m.in. takich dzieł, jak: Resentyment a moralność, Istota i formy sympatii, Problemy socjologii wiedzy, Problemy religii

Scheler przejął od Husserla, choć w nieco zmienionej formie, hasło „powrotu do rzeczy”. Uważał, że człowiek nie realizuje wyłącznie intencjonalnych aktów zmysłowych, lecz również intencjonalne akty duchowe. Oznacza to, że poznanie nie ogranicza się jedynie do odbierania bodźców zmysłowych, ale obejmuje także uczucia, wartości i doświadczenia duchowe. 

Scheler oprócz poznania intelektualnego wyróżniał także poznanie emocjonalne, obejmujące między innymi miłość i nienawiść. Wartości nie są kreowane przez człowieka, lecz przez niego odkrywane. Wartości nie poznajemy za pomocą doświadczenia zmysłowego ani na drodze racjonalnej, lecz za pomocą intuicji i w rozmaitych aktach emocjonalnych. Według Schelera życie emocjonalne człowieka jest złożone i składa się z czterech warstw: zmysłowej, witalnej, psychicznej oraz duchowej.

Trzy ostatnie warstwy są skierowane ku określonym przedmiotom, przede wszystkim ku wartościom, dlatego mają charakter intencjonalny – są zawsze ukierunkowane na coś. Scheler uważał, że to właśnie uczucia stanowią najważniejsze źródło poznania wartości. Dzięki nim człowiek może odkrywać dobro, piękno czy świętość. Swoje stanowisko nazwał materialnym aprioryzmemmaterialne a priorimaterialnym aprioryzmem. Intencjonalność uczuć oznacza, że mają one ukierunkowanie na swój przedmiot, mogą więc uczestniczyć w procesie poznania. Tak zdobyta wiedza ma charakter apriorycznyaprioryzmaprioryczny.

Scheler stworzył materialną etykę wartości, przeciwstawiając ją formalizmowi etycznemuformalizm etycznyformalizmowi etycznemu Kanta oraz związanej z nim etyce obowiązku (deontologii). Krytykował kantowską etykę opartą na imperatywach i poczuciu obowiązku, uznając ją za zbyt sztywną i oderwaną od rzeczywistego doświadczenia człowieka. Uważał, że sama zasada obowiązku nie daje wystarczających wskazówek przy podejmowaniu konkretnych decyzji moralnych oraz pomija znaczenie wartości i życia emocjonalnego człowieka. Autor ukazuje wartości jako istniejące obiektywnie właściwości realnego świata, które odkrywamy za pomocą intuicji.

Scheler polemizował również z etyką utylitarystyczną. Sam poszukiwał pośredniej drogi. Był zgodny z Kantem co do tego, że moralna wartość działania zależna jest od leżącej u jej podstaw intencji, a nie skutków. Innym krytycznym punktem odniesienia był dla Schelera resentymentresentymentresentyment oraz immoralizm Fryderyka NietzschegoNietzsche FriedrichFryderyka Nietzschego.

Hierarchia wartości według Schelera
Max Scheler to reprezentant absolutyzmu etycznegoabsolutyzm etycznyabsolutyzmu etycznego, tzn. poglądu

Hierarchia wartości jest według Schelera następująca (od najniższych do najwyższych):

Moralne postępowanie wymaga poznania wszystkich wartości i dokonania wyboru wartości wyższych. Scheler akcentuje pojęcie faryzeizmufaryzeizmfaryzeizmu. Dla filozofa oznacza ono realizowanie wartości nie dla niej samej, ale dla społecznej aprobaty. Pomaganie innej osobie nie dla zapewnienia jej pomyślności, ale po to, by być dobrym, jest w opinii Schelera przykładem faryzeizmu.
Max Scheler odróżnia same wartości od ich nosicieli, czyli dóbr. Wartości są obiektywnymi kwalifikacjami, które odnajdujemy w przedmiotach, dobra natomiast są zmienne i stanowią przedmiotowe podłoże wartości. Dobro to przedmiot (niekoniecznie realny) o określonej strukturze ukonstytuowany przez wartość, stanowiący przedmiotową całość.

Scheler uważał, że istnieją dwa radykalnie różne sposoby odniesienia się człowieka do wartości. Te sposoby to miłość i nienawiść. Z tym jednak zastrzeżeniem, że miłość jest ruchem od niższej wartości do wyższej, natomiast nienawiść przybiera kierunek odwrotny. Podczas gdy miłość otwiera człowieka na wartości, resentyment zakłóca świadomość aksjologiczną. Resentyment to stan wewnętrzny posiadający określone przyczyny i skutki. Scheler określa resentyment jako duchowe samozatrucie. Resentyment może wystąpić tylko w wypadku spotkania z drugim człowiekiem. Równie ważne jest uczucie bezsilności i stan wewnętrznego napięcia, którego konstytutywnym czynnikiem jest poczucie niższej wartości samego siebie. Aby zaistniał resentyment, potrzebne jest uczucie bezsilności, która uniemożliwia zemstę lub odwleka ją w czasie. Prowadzi to do spotęgowania stanu wewnętrznego napięcia, to zaś prowadzi do zaniżonej samooceny, co z kolei skutkuje zrodzeniem się resentymentu. 

Słownik