Jak żyć by dobrze żyć?
Greccy myśliciele, w szczególności ci, którzy zetknęli się z myślą sokratejską, dawali wielorakie rady dotyczące możliwości i sposobów szczęśliwego życia. Skupiali oni wokół siebie zwolenników swych koncepcji, a z racji tego, że dotyczyły one etyki, możemy mówić o greckich szkołach etycznych.
Cynicy, których można uznać za starożytnych anarchistówanarchistów, próbowali obnażyć ludzkie zakłamanie. Odrzucali sławę i zaszczyty, bogactwo, normy obyczajowe i wszelkie instytucje. Ostentacyjna pogarda dla wszelkich dóbr materialnych wynikała z przekonania, że one właśnie są tym, co zniewala człowieka, podobnie jak fałszywe ideały.
Cynizm powstał za sprawą Antystenesa, ucznia Sokratesa. Antystenes zawdzięczał Sokratesowi postawę niezależności od zewnętrznych opinii, jak również od przymusu pożądania i zdobywania dóbr materialnych. Trzeba wszakże pamiętać, że z punktu widzenia Sokratesa wolność, którą otwierała taka postawa, była jedynie warunkiem do tego, by niezmącony pożądaniami umysł mógł dążyć do wiedzy. Antystenes i podążający za nim inni cynicy porzucili natomiast Sokratejskie rozumienie cnoty jako wiedzy na rzecz cnoty utożsamionej z umiejętnością wyzbycia się potrzeb, pragnień i respektu dla praw i obyczajów. Antystenes podtrzymywał, co prawda, Sokratejskie przekonanie, że cnoty można się nauczyć, ale nie tyle chodziło mu o tworzenie konstrukcji teoretycznych, ile o ćwiczenie woli po to, by nie ulegać pokusom i regułom świata.
Radykalne konsekwencje wyprowadził z założeń Antystenesa Diogenes z Synopy, zwany Diogenesem Psem, który podjął zadanie życia według zasad cynizmu. Diogenes burzył swoim postępowaniem ideały klasycznej Grecji. Uważał, że do szczęścia nie trzeba wiele – należy sięgnąć do natury człowieka i odrzucić to, co ją wypacza, a więc kulturę.
Ciekawostka
Wieść niesie, iż do Koryntu, gdzie mieszkał w swej beczce Diogenes przybyć miał sam Aleksander Wielki, który był zafascynowany filozofem mającym w pogardzie dobra materialne. Kiedy doszło do spotkania, Aleksander stanął przed beczką, w której siedział Diogenes i zapytał: „Co mogę dla Ciebie zrobić?”, na co Diogenes, który od wszelkich dóbr wolał słońce i spokój, odrzekł na to: „Jeśli chcesz coś dla mnie zrobić, odsuń się proszę, gdyż zasłaniasz mi słońce”.
Krytyka przyjemności
Po pierwsze cynizm stoi na stanowisku skrajnego antyhedonizmu. Wszelka przyjemność i pożądanie nie są moralnie obojętne (czy staną się dobre, czy złe, zależy od sposobu ich użycia), lecz są złe, ponieważ każdy przedmiot pożądania, czy każda rzecz, bądź czynność, która przynosi przyjemność stają się czynnikami uzależniającymi człowieka od siebie, a przez to ograniczającymi jego wolność.
Krytyka konwencjonalizmu
Choć trudno wskazać na bezpośrednie odwołania do cynizmu w późniejszych epokach, można jednak dostrzec w ich koncepcjach (uznanie wolności za wartość najwyższą, antykonwencjonalizm, negatywny stosunek do władzy) zdecydowane elementy myślenia anarchistycznego. Stąd stosowane wobec cyników określenie: „starożytni anarchiści”.
Dla Epikura z kolei, „życie cynickie” było antytezą jego koncepcji etycznych, gdzie miejsce przyjemności katastematycznej (epikureizm) zajął trud i ćwiczenia. Miał ponoć Epikur określić cyników mianem „wrogów Hellady”.
Wśród przeciwników cyników najpocześniejsze miejsce zajmują Platon i Epikur. Platon krytykował cyników za nominalizm, a także za ich zradykalizowanie nauczania etycznego przez Sokratesa.
Które z poglądów Sokratesa odnajdujesz w naukach cyników?
Przedstawiciele szkoły cyrenajskiej, chociaż podobnie jak cynicy przyznawali się do patronatu Sokratesa, wypracowali jednak zupełnie odmienną koncepcję filozoficzną. Założycielem tej szkoły był Arystyp z Cyreny (ok. 430‑355 p.n.e.), który najpierw poznał poglądy Protagorasa, a potem został dopiero uczniem Sokratesa. Inni mniej znani cyrenaicy to Teodoros, później zwany Ateistą, i Hegezjasz Peisitanatos, czyli nawołujący do śmierci.
W zakresie teorii poznania Arystyp był zwolennikiem subiektywizmu i sensualizmu. Nie istnieje coś takiego jak poznanie obiektywne – jego zdaniem – poznajemy jedynie własne, zmysłowe wrażenia. Teza została postawiona radykalnie – niemożliwe jest poznanie fizykalnego, zewnętrznego świata. Dlatego też cyrenaicy skoncentrowali się na problematyce etycznej, która jednak wynikała z ich epistemologii opartej na subiektywnych, zmysłowych doświadczeniach. Dobre jest to, co przyjemne, złe to, co przykre. Pogląd głoszący, że jedynym źródłem szczęścia i celem ludzkiego życia jest przyjemność, nazwano hedonizmem (gr. hedone znaczy „przyjemność”).
Przyjemność jest jednak stanem, który trwa tylko przez chwilę, dopóki działa powodujący ją bodziec. Ma ona zatem charakter cielesny i zawsze musi być przez coś wywołana; nie osiąga się jej przez sam brak cierpień i przykrości, jak to później głosić będą epikurejczycy. Dlatego też człowiek, który chce zaznać szczęścia pojmowanego jako przyjemność, musi nauczyć się korzystać z każdej nadarzającej się okazji, musi umieć „chwytać dzień” (łac. carpe diem). Przyjemności różnią się między sobą nie jakością, tylko stopniem intensywności, coś jest bardziej lub mniej przyjemne.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RoZmD3VIoub1c
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cyrenaicy.
Uzupełnij tekst podanymi wyrazami. Pamiętaj o użyciu poprawnej formy gramatycznej.
Na przełomie IV i III w. p.n.e. w Atenach powstały dwie ważne szkoły filozoficzne: Ogród Epikura i Stoa Zenona z Kition. Obydwaj myśliciele zgadzali się co do tego, że celem filozofii jest opracowanie właściwego sposobu życia, który będzie prowadził do poczucia szczęścia. Co czyni nasze życie satysfakcjonującym? Jakie aktywności, sposób lub styl życia mogą sprawić, że czujemy się szczęśliwymi? Twórcy obu szkół wypracowali własne, choć bardzo odmienne odpowiedzi na powyższe pytania. Zdaniem Epikura życie szczęśliwe to takie, które umożliwia przeżywanie jak największej ilości przyjemności przy jednoczesnym braku cierpienia. Zenon natomiast uważał, że człowiek jako istota rozumna powinien żyć w zgodzie z logosem.
Podstawowe pojęcia etyki epikurejskiej:
szczęście – rozumiane jako subiektywne dobro – przyjemność;
przyjemność – pojmowane w dwu znaczeniach: negatywnym – jako brak cierpień i pozytywnym – jako pozytywne doznania; te drugie Epikur dzielił na cielesne (zmysłowe, np. przyjemność jedzenia smacznych potraw) oraz duchowe (uczuciowe, np. rozmowa z przyjaciółmi)
rozum – to ludzka władza poznawcza, to zdolność myślenia, osiągania wiedzy o świecie i wartościach, stanowiąca także podstawę ludzkiego działania.
Doktryna epikurejska jest odmianą konsekwencjalizmukonsekwencjalizmu, tzn. takiej teorii etycznej, która za podstawę wartości działania przyjmuje jego skutki. Dla epikureizmu bowiem wartościowe czyny to takie, które w efekcie przynoszą szczęście.
Podstawie pojęcia etyki stoicyzmu:
szczęście – rozumiane jako obiektywne dobro moralne (cnota);
rozum – to nie tylko (jak w epikureizmie) zdolność myślenia, ale także uzgadniania własnego działania z rozumnymi prawami świata; to zatem mądrość;
los (konieczność, fatum lub fata) – niezależne od człowieka, z góry określone wydarzenia, dotyczące ludzi.
Doktryna stoicka jest odmianą deontologizmudeontologizmu, tzn. takiej teorii etycznej, która za podstawę wartości działania przyjmuje jego wartość etyczną. Dla stoicyzmu bowiem wartościowe jest samo moralne postępowanie, nawet gdyby nie przynosiło wymiernych korzyści.
Słownik
(gr. deon – obowiązek, logos – słowo) rodzaj teorii etycznej, która za podstawę oceny działań ludzkich uznaje samą ich etyczną wartość Rozróżnia się deontologizm autonomiczny i heteronomiczny
(gr. hedone – rozkosz) nazwa doktryn etycznych, które uznają przyjemność za najwyższe dobro, cel życia człowieka lub motyw jego postępowania; wyróżnia się hedonizm skrajny (cyrenaicy) oraz hedonizm umiarkowany (np. Epikur), który wpłynął na utylitaryzm (współczesne stanowisko etyczne) oraz konsekwencjalizm (stanowisko w dyskusji o kryterium oceny czynu, które upatruje go w skutkach czynu)
(ang. consequentialism) rodzaj teorii etycznej, która za podstawę oceny działań ludzkich uznaje ich skutki. Klasyczną teorią konsekwencjalistyczną jest utylitaryzm
(łac. sensualis – zdolny do odczuwania, zmysłowy) pogląd teoriopoznawczy, według którego źródłem wiedzy człowieka są wrażenia, dostarczane umysłowi za pomocą zmysłów