Czym jest dusza? Odpowiedź na to pytanie nie należy tylko i wyłącznie do filozofów. Pojęcie duszy kształtowało się początkowo w wierzeniach religijnych, skąd zostało zaczerpnięte przez myślicieli. Ma ono kluczowe znaczenie choćby w antropologii filozoficznej, czyli nauce poszukującej odpowiedzi na pytanie, kim w swojej istocie jest człowiek.
Filozoficzne koncepcje duszy pozwalały rozwiązać dwa problemy: pierwszy to ontologiczny problem pochodzenia życia w świecie złożonym z nieożywionej materii, drugi – dotyczy teorii poznania i zawiera się w pytaniu: w jaki sposób człowiek postrzega to, co niedostępne, za pomocą zmysłów?
Główne pytanie filozoficzne, które stawiał Sokrates, brzmiało: co jest najlepsze dla duszy? Czy inaczej – co robić, aby dusza była zdrowa? W ten sposób grecki filozof stawiał pytanie o naturę cnoty – czym jest? Był przekonany, że odpowiedź na pytanie o naturę cnoty rozwiąże praktyczne dylematy moralne człowieka – jak powinienem postępować? Co powinienem robić?
Sokrates był pierwszym filozofem, według którego indywidualna dusza – psyche – nie była elementem przyrody, ale czymś typowo ludzkim – siedzibą cnót. To od Sokratesa Platon przejął ideę, że dusza jest istotą człowieka, czyli decyduje o jego tożsamości.
RkpnrXEVkjbGW
Obraz przedstawia portret mężczyzny. Jest on w dojrzałym wieku. Jest lekko łysiejący. Jego twarz okala gęsta, ciemna broda. Mężczyzna zdaje się być zamyślony. Ma opuszczone oczy. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Dusza (psyche) indywidualna dusza jest centrum moralności człowieka – za jej pomocą poznaje on naturę wartości etycznych i odróżnia dobro od zła. 2. Cnota Sokrates utożsamiał ją z wiedzą, rozumianą jako wiedza praktyczna, czyli taka, która odnosi się do życia człowieka – przede wszystkim dotycząca pojęć etycznych. Utożsamiając duszę z wiedzą Sokrates głosił, że wiedza o tym, czym jest dobro prowadzi do właściwego postępowania. Zło bierze się z niewiedzy. 3. Daimonion duch opiekuńczy Sokratesa, pochodzący od boga głos wewnętrzny. Według Platona, głos pojawiał się, gdy Sokrates miał popełnić zły uczynek – rolą daimoniona było odwodzenie od zła. Według Ksenofonta, wewnętrzny głos doradzał również Sokratesowi, co należy czynić. Zaczerpnięte z religii pojęcia stało się symbolem sumienia. 4. Metoda sokratyczna swoją metodę uprawiania filozofii poprzez rozmowę Sokrates porównywał do sztuki położniczej – dopomagał uczniom w uświadomieniu sobie uśpionej w nich prawdy – wydaniu jej na świat (metoda majeutyczna). W tym celu Sokrates przyjmował postawę ironiczną, przedstawiając się jako ktoś, kto nie wie i liczy, że rozmówca go czegoś nauczy (ironia). Otrzymując odpowiedź, przystępuje do postępowania elenktycznego – stopniowo zbija twierdzenia rozmówcy, wykazuje tkwiące w nich sprzeczności, doprowadza do absurdu. Metoda elenktyczna ma uświadomić rozmówcy, że jego wiedza jest pozorna – że tak naprawdę nic nie wie. Jest to pierwszym krokiem do mądrości, czyli wiedzy o prawdziwej cnocie.
Obraz przedstawia portret mężczyzny. Jest on w dojrzałym wieku. Jest lekko łysiejący. Jego twarz okala gęsta, ciemna broda. Mężczyzna zdaje się być zamyślony. Ma opuszczone oczy. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Dusza (psyche) indywidualna dusza jest centrum moralności człowieka – za jej pomocą poznaje on naturę wartości etycznych i odróżnia dobro od zła. 2. Cnota Sokrates utożsamiał ją z wiedzą, rozumianą jako wiedza praktyczna, czyli taka, która odnosi się do życia człowieka – przede wszystkim dotycząca pojęć etycznych. Utożsamiając duszę z wiedzą Sokrates głosił, że wiedza o tym, czym jest dobro prowadzi do właściwego postępowania. Zło bierze się z niewiedzy. 3. Daimonion duch opiekuńczy Sokratesa, pochodzący od boga głos wewnętrzny. Według Platona, głos pojawiał się, gdy Sokrates miał popełnić zły uczynek – rolą daimoniona było odwodzenie od zła. Według Ksenofonta, wewnętrzny głos doradzał również Sokratesowi, co należy czynić. Zaczerpnięte z religii pojęcia stało się symbolem sumienia. 4. Metoda sokratyczna swoją metodę uprawiania filozofii poprzez rozmowę Sokrates porównywał do sztuki położniczej – dopomagał uczniom w uświadomieniu sobie uśpionej w nich prawdy – wydaniu jej na świat (metoda majeutyczna). W tym celu Sokrates przyjmował postawę ironiczną, przedstawiając się jako ktoś, kto nie wie i liczy, że rozmówca go czegoś nauczy (ironia). Otrzymując odpowiedź, przystępuje do postępowania elenktycznego – stopniowo zbija twierdzenia rozmówcy, wykazuje tkwiące w nich sprzeczności, doprowadza do absurdu. Metoda elenktyczna ma uświadomić rozmówcy, że jego wiedza jest pozorna – że tak naprawdę nic nie wie. Jest to pierwszym krokiem do mądrości, czyli wiedzy o prawdziwej cnocie.
Jens Adolf Jerichau, Sokrates (portret Vilhelma Wanschera), 1912.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1MHOG1KJ9RG7
Ćwiczenie 1
Główne pojęcia etyki Sokratesa to... Możliwe odpowiedzi: 1. cnota., 2. umiar., 3. daimonion., 4. dusza.
Platon był przekonany, że rzeczywistość, którą odbieramy zmysłami, jest pozorem, a prawdziwy byt jest idealny. Naprawdę istnieją więc tylko idee– dobro, piękno, człowieczeństwo, sprawiedliwość – które można rozumieć jako wzory istniejących w przyrodzie rzeczy. Skoro wiedza o ideach jest niezależna od poznania zmysłowego, to musi być wrodzona. Platon wyobrażał sobie, że przed naszym cielesnym życiem dusze oglądały idee, o których zapomniały, gdy zostały zamknięte w więzieniu ciała. Poznanie filozoficzne pozwala przypomnieć sobie wiedzę o ideach – ten sposób poznania nazywał anamnezą.
Platon włączył wierzenia pitagorejskie do swojej nauki o duszy. Powtarzał za nimi, że ciało jest więzieniem duszy, a sama dusza jest:
niezależna od ciała,
doskonalsza od ciała,
nieśmiertelna.
Dodawał, że – w przeciwieństwie do ciała, które składa się z części – dusza jest niezłożona. Problem poznania tego, co ogólne (co umożliwiała poznawcza funkcja duszy) doprowadził więc Platona do przeciwstawienia mistycznej koncepcji duszy, opartej na wierzeniach orfickich, materialnemu poglądowi na duszę, typowemu dla jońskiej filozofii przyrody.
R18dTDuJAF17j
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Filozofia w ujęciu historycznym. Rewolucje Platona i Sokratesa.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Filozofia w ujęciu historycznym. Rewolucje Platona i Sokratesa.
Film edukacyjny. Rewolucje Platona i Sokratesa.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o. o, licencja: CC BY-SA 3.0.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o. o, licencja: CC BY-SA 3.0.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Filozofia w ujęciu historycznym. Rewolucje Platona i Sokratesa.
RHdaFH2u50AGW
Ćwiczenie 2
Jakie założenia Sokratesa dotyczące człowieczeństwa sprawiły, że człowiek zaczął myśleć o sobie w nowy sposób? Zaznacz odpowiedź. Człowiek jest marionetką w rękach bogów. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz. Człowiek jest istotą refleksyjną, która jest w stanie świadomie zastanawiać się nad swoim sposobem bycia. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz. Człowiek nie jest wypadkową czynników społecznych i biologicznych. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz. Zasada człowieczeństwa istnieje gdzieś poza samym człowiekiem. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz. Człowiek jest samoświadomą, intelektualną i etyczną podmiotowością. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz
Jakie założenia Sokratesa dotyczące człowieczeństwa sprawiły, że człowiek zaczął myśleć o sobie w nowy sposób? Zaznacz odpowiedź. Człowiek jest marionetką w rękach bogów. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz. Człowiek jest istotą refleksyjną, która jest w stanie świadomie zastanawiać się nad swoim sposobem bycia. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz. Człowiek nie jest wypadkową czynników społecznych i biologicznych. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz. Zasada człowieczeństwa istnieje gdzieś poza samym człowiekiem. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz. Człowiek jest samoświadomą, intelektualną i etyczną podmiotowością. Możliwe odpowiedzi: prawda, fałsz
Arystoteles odrzucił mistyczne wpływy pitagorejczyków, nie zgadzając się również, żeby poza przyrodą istniały jakieś idealne byty. Uważał, że w przyrodzie istnieją tylko konkretne, realne rzeczy, które poznajemy za pomocą zmysłów. W teorii poznania podjął on ten sam problem, co Platon, ale rozwiązał go w inny sposób. Każda rzecz składa się z tego, co w niej konkretne – materii –oraz tego, co w niej ogólne – formy. Ludzie różnią się między sobą, ale mają tę samą formę: należą do gatunku homo sapiens. Skąd jednak o tym wiemy? Arystoteles twierdził, że postrzegając wielokrotnie konkretnych ludzi, nasz rozum teoretyczny dochodzi do ogólnego pojęcia człowieka. Poznanie tego, co ogólne, odbywa się na drodze indukcji.
Rozum teoretyczny był funkcją duszy rozumnej – czyli duszy posiadanej przez ludzi. Arystoteles pojmował bowiem duszę szeroko – jako czynnik życia w przyrodzie, który odpowiada za funkcje życiowe roślin, zwierząt i ludzi. Najprostszą formą duszy jest dusza wegetatywna, która sprawia, że rośliny odżywiają się i rosną. U zwierząt do tych podstawowych funkcji duszy dochodzą kolejne, dzięki którym zwierzęta posiadają uczucia i popędy – odpowiada za nie dusza zmysłowa. U szczytu tej hierarchii znajduje się człowiek z duszą rozumną, czyli organizm żywy, który myśli.
RRS0AOgkH7OWW
Ilustracja prezentuje hierarchię dusz. Składa się z trzech typów dusz w postaci zawierających się zbiorów. Najmniejszy z nich reprezentuje rośliny, mające duszę wegetatywną lub odżywczą, która składa się z mocy wzrostu i odżywiania. Większy zbiór zawierający w sobie rośliny, to zbiór reprezentujący zwierzęta, które mają ponadto moc uczucia i popędów — mają duszę zmysłową. Największy zbiór, zawierający w sobie pozostałe, to zbiór odpowiadający ludziom, którzy mają duszę rozumną, charakteryzującą się myślą i refleksją.
Hierarchia dusz według Arystotelesa
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-NC-ND 3.0.
Jak widzisz, w porównaniu z platońską koncepcją duszy, u Arystotelesa dusza jest bierna – nie ogląda idei, a tylko opracowuje informacje pochodzące ze zmysłów. Jednocześnie obaj – i Platon, i Arystoteles – zgadzali się z Anaksagorasem, że dusza jest czynnikiem życia, że wprawia materię w ruch. Jak Arystoteles godził tę sprzeczność? Odpowiadał, że czynnym elementem duszy jest rozum praktyczny, który kieruje wolą człowieka. Wprawia on rozum teoretyczny w ruch, dzięki czemu poznaje dobro. Dlatego wola człowieka jest rozumna, a nasze działanie opiera się na wiedzy o tym, co jest dobre.
RxTp6FO7CQzka
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Etyka Arystotelesa.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Etyka Arystotelesa.
Prezentacja TED. Etyka Arystotelesa. Wykłada prof. Tomasz Mazur.
Prezentacja TED. Etyka Arystotelesa. Wykłada prof. Tomasz Mazur.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Etyka Arystotelesa.
Polecenie 1
Odpowiedz na pytanie, czy do szczęścia wystarczają dobra duchowe? Arystoteles twierdził, że nie, późniejsi filozofowie (m.in. stoicy) uznali, że tak. A jak ty sadzisz? Uzasadnij swoje stanowisko.
R89lKPz1qGVsr
(Uzupełnij).
Zastanów się nad tym, jak współcześnie wygląda nasze (Twoje) życie: czy jesteśmy uzależnieni od kultury? Czym się ona charakteryzuje? Czy dobra materialne wyznaczają dziś miejsce w społeczeństwie? Spróbuj podyskutować na ten temat z innymi.
