Dwa światy Platona
Platon, który przez większą część swojego dojrzałego życia był nauczycielem filozofii, tworzył alegorie, by w obrazowy sposób wyjaśnić abstrakcyjne zagadnienia swoim uczniom. Jedną z alegorii, które pojawiają się w dialogu Państwo, jest być może najsłynniejsza ze wszystkich, obecna w kulturze po dziś dzień, alegoria jaskini.
W metaforyczny sposób porusza ona wiele zasadniczych wątków platońskiej myśli. Mówi o stopniach poznania – wznoszeniu się od niepewnej, opartej na zmysłach pozoru wiedzy do prawdziwego poznania. Traktuje również o kondycji człowieka – bytu zniewolonego przez własną niewiedzę oraz o możliwości wyzwolenia dzięki umiłowaniu mądrości, czyli filozofii (gr. phileo – „miłuję”; sophia – „mądrość”). Jest to również traktat o platońskiej koncepcji wychowania (gr. paideia), rozumianego jako wyzwalanie się z okowów niewiedzy i wznoszenie ku prawdzie.
Przeanalizuj alegorię jaskini Platona, uwzględniając jej znaczenie filozoficzne oraz odniesienia do teorii idei.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RDVF9HNF33UBN
Nagranie filmowe przedstawiające Mit jaskini.
Podczas pierwszego zetknięcia się z opowieścią Platona może w niej uderzać ujęcie ludzkiego życia jako swoistego upadku. Ludzie przedstawieni są jako siedzący w jaskini, zakuci w kajdany i oglądający jedynie cienie widoczne na sklepieniu. Jednak cień jest zawsze czymś wtórnym. Aby zaistniał, musi istnieć jego źródło, a także światło. I tak jest w platońskiej jaskini. Za plecami ludzi wydarza się coś, co jest źródłem cieni, istnieją rzeczy przesuwające się za siedzącymi oraz światło ognia. Siedzący nie wiedzą jednak o tym i przyjmują cienie za rzeczywistość, o której rozprawiają i o którą spierają się, tworząc wspólnotę mniemań.
W przedstawionym obrazie zawarte są podstawowe założenia metafizyki Platona. Cienie symbolizują niepełne i zniekształcone obrazy świata, które ludzie często uznają za prawdę. Także rzeczy materialne nie stanowią pełni bytu, ponieważ są zmienne, nietrwałe i podlegają ciągłym przemianom. Z tego względu nie mogą być przedmiotem pewnego i trwałego poznania. Prawdziwym bytem są natomiast ideeidee – wieczne, niezmienne i doskonałe wzory rzeczy istniejące niezależnie od świata materialnego. Rzeczy zmysłowe jedynie uczestniczą w ideach i są ich niedoskonałymi odbiciami. Przekonanie, że najwyższą rzeczywistość stanowią idee, dało początek platońskiemu idealizmowiplatońskiemu idealizmowi. Kluczowym elementem metafizyki Platona jest dualizmdualizm dwóch porządków rzeczywistości: zmiennego świata rzeczy materialnych oraz wiecznego świata idei.
Powyższemu stanowisku metafizycznemu odpowiadają zawarte w alegorii tezy epistemologiczneepistemologiczne i antropologiczne. Jedynie poznanie idei owocuje rzeczywistą wiedzą, ogólną i pewną, ale by taką wiedzę zdobyć, trzeba zerwać symbolizujące zmysłowe poznanie kajdany i wyjść z jaskini.
Wyjście z jaskini i rozumne zdobywanie wiedzy o rzeczywistym bycie jest porównane w tekście Platona do spoglądania w światło, które oślepia oczy przyzwyczajone do mroku jaskini. Na drodze stopniowego racjonalnego poznania człowiek przezwycięża jednak ograniczenia wynikające z przebywania w świecie pozoru i dociera do poznania symbolizowanej przez słońce najwyższej idei, idei dobra. Oznacza to dla niego przemianę poznawczą i moralną. Człowiek wyposażony w rzeczywistą wiedzę może wrócić do ludzi, z którymi przebywał w jaskini. Kontakt z nimi jest jednak trudny i niewdzięczny, ten bowiem, kto posiada wiedzę, jest niezrozumiały dla tkwiących nadal w mniemaniach. Gdyby chciał on wyłożyć im prawdę, to narażałby się na kpinę, a nawet na śmierć.
Platon opisał więźnia, który wydostaje się z jaskini. Wymień przeszkody, na jakie ów więzień natrafia.
Odpowiedz na pytania testowe.
W jaki sposób człowiek może wyzwolić się z niewiedzy?
W alegorii jaskini Platon dał wyraz przekonaniu, że byt i prawda są czymś skrytym, dostępnym tylko dla tych ludzi, którzy podejmą trud poznania, nawet za cenę niezrozumienia przez innych. Na tym tle czytelna jest Platońska przestroga przed pochopną oceną kogoś, kto wydaje się dziwny i śmieszny, on może bowiem wyszedł właśnie z jaskini albo nawet już wraca do niej, przepełniony blaskiem prawdy.
Państwo, 518 A„[…] Gdyby ktoś miał rozum – dodałem – to by pamiętał, że dwojakie bywają zaburzenia w oczach. Jedne u tych, którzy się ze światła do ciemności przenoszą, drugie u tych, co z ciemności w światło. Więc gdyby wiedział, że to samo dzieje się i z duszą, to kiedykolwiek by widział, że się któraś miesza i nie może niczego dojrzeć, nie śmiałby się głupio, tylko by się zastanowił, czy ona wraca z życia w większej jasności i teraz ulega zaćmie, bo nie jest przyzwyczajona, czy też z większej ciemnoty weszła w większą jasność i zbytni blask ją olśnieniem napełnia […]”.
Źródło: Platon, Państwo, 518 A, tłum. M Witwicki, Kęty 2003, s. 224–225.
okowy nie pozwalają obracać głów? Możliwe odpowiedzi: 1. zaufanie do bezpośredniego świadectwa zmysłów, 2. bezrefleksyjność, 3. poszukiwanie prawdy, 4. otwartość na to, co nowe, 5. niechęć do tego, co inne, nieznane, 6. odrzucenie mniemań, 7. ironiczny/szyderczy stosunek do poszukujących, którym nie wystarcza „siedzenie w jaskini”
Zapoznaj się ponownie z poniższym fragmentem opowieści o jaskini. Odpowiedz na pytania: o którym filozofie można powiedzieć, że pragnął ludzi podprowadzać wyżej, chociaż płacił za to cenę przytoczoną w tekście? Jaki był jego los? Który z dialogów Platon poświęca obronie tego filozofa?
Państwo, 516 e„[…] Gdyby taki człowiek z powrotem na dół zszedł i w tym samym szeregu usiadł, to czy nie miałby oczu napełnionych ciemnością, gdyby nagle wrócił ze słońca?
– I bardzo – powiada.
– A gdyby teraz znowu musiał wykładać tamte cienie na wyścigi z tymi, którzy bez przerwy siedzą w kajdanach, a tu jego oczy byłyby słabe, zanimby nie wróciły do siebie, bo przystosowanie ich wymaga nie bardzo małego czasu, to czy nie narażałby się na śmiech i czy nie mówiono by o nim, że chodzi na górę, a potem wraca z zepsutymi oczami, i że nie warto nawet chodzić tam pod górę. I gdyby ich ktoś próbował wyzwalać i podprowadzać wyżej, to gdyby tylko mogli chwycić coś w garść i zabić go, na pewno by go zabili […].Źródło: Platon, Państwo, 516 e, tłum. W. Witwicki.
Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Zagadnienia przedstawione w Micie Jaskini przez Platona mieszczą się w obrębie takich dziedzin filozofii jak:
Jak rozumiesz alegorię jaskini Platona w kontekście współczesnego świata?
Spróbuj stworzyć współczesną wersję tego mitu, przenosząc jego akcję z jaskini do miejsca, które symbolizuje dzisiejszą cywilizację.
Dopasuj definicje do pojęć.
Po co to komu?
Obejrzyj film, a następnie zastanów się i opisz, w jaki sposób Platon doszedł do stworzenia pojęcia idei?
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1Q1AEG9PJKUR
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Idealizm Platona.
Wyjaśnij, na czym polegała rewolucyjność myśli Platona.
Słownik
(łac. abstractio – odrywanie, oddzielanie) – pojęcie ogólne, oderwane od konkretnych, jednostkowych rzeczy oraz doświadczeń zmysłowych; treść myślowa powstała w wyniku abstrakcji, czyli procesu wyodrębniania cech wspólnych wielu przedmiotom lub zjawiskom przy jednoczesnym pomijaniu ich cech indywidualnych; abstraktami są m.in. takie pojęcia jak byt, dobro, prawda, sprawiedliwość, piękno czy wolność, nie da się ich bezpośrednio zobaczyć ani dotknąć – istnieją jako treści myślenia i narzędzia rozumienia rzeczywistości
(łac. dualis – podwójny) stanowisko w metafizyce, zgodnie z którym w rzeczywistości istnieją dwa rodzaje substancji – fizyczna i duchowa
(gr. episteme – wiedza, umiejętność, zrozumienie; logos – nauka, myśl) dział filozofii zajmujący się wiedzą i mechanizmami poznawania; przedmiotem refleksji epistemologicznej są również źródła i granice wiedzy, a także kryterium prawdziwości sądów
idealizm Platona, teoria głosząca, że we wszystkich dziedzinach bytu i działania, obok pierwiastków realnych, które są przemijające, istnieją pierwiastki idealne, które są wieczne, i że pierwiastki idealne mają przewagę nad realnymi.
(łac. ratio – rozum) kierunek w filozofii klasycznej i nowożytnej, uznający rozum za podstawowe i jedynie wartościowe narzędzie poznania; także rodzaj światopoglądu (odwołującego się do ustaleń naukowych) oraz postawy - zarówno wobec własnego działania, opartego na realistycznym podejściu do świata, jak i wobec innych, wyrażająca otwartość na innego człowieka i jego przekonania