Pod lupą nowej wiedzy

Realizm, jako styl w malarstwie europejskim drugiej połowy XIX wieku, zapoczątkowany we Francji (przez Gustave Courbeta i Jean‑François Milleta), w najbardziej ogólnym ujęciu cechowało odejście od akademickiegoakademizmakademickiego idealizmu w zakresie formy i tematyki obrazu oraz od romantycznej inspiracji wyobraźnią, na rzecz możliwie wiernego odwzorowania rzeczywistości, przy pomocy uproszczonych środków wyrazu. Jak chciał Stanisław Witkiewicz, malarstwo winno pozostawać w całkowitej zgodności z naturą, a jego wartości upatrywać należy przede wszystkim w doskonałości formy, nie zaś w przekazie ideowym. Stąd też bez znaczenia pozostaje czy tematem obrazu będzie Zamoyski pod Byczyną, czy Kaśka zbierająca rzepę. Obrazy realistyczne to w pierwszym rzędzie sceny z życia zwykłych ludzi, ukazane z rzetelną precyzją, przy użyciu stonowanych kolorów i przejrzystej, nieskomplikowanej kompozycjikompozycjakompozycji. Wymagały od swoich twórców zdolności wnikliwej obserwacji, wrażliwości i biegłości warsztatowej.

Aleksander Kotsis (1836‑1877) związany był przede wszystkim z okolicami Krakowa i Podhala. W ciągu krótkiego życia stworzył ponad pół tysiąca obrazów. Głównym przedmiotem jego zainteresowań były pejzaż i przedstawienia rodzajowe, choć podobnie, jak inni malarze epoki, nie stronił od portretów. Trudne warunki życia i problemy  materialne spowodowały, że położenie chłopów nie było obce malarzowi i z ogromnym autentyzmem potrafił  ukazać nędzę galicyjskiej wsi. W roku 1870 Kotsis przez pewien czas przebywał w Wiedniu, gdzie powstał obraz Ostatnia chudoba.

O ile tworzone przez niego sceny rodzajowe są dość schematyczne i utrzymane w ciemnych tonacjach, a przedstawione w nich postaci są nierzadko sztucznie upozowane, w sposób nawiązujący do biedermeierubiedermeierbiedermeieru, a daleki od realizmu, to w pejzażach Kotsis potrafił wykazać się mistrzowskim uchwyceniem zmienności zjawisk przyrody i ich potęgi. Doskonale ten kontrastkontrastkontrast reprezentuje obraz Dzieci w górach przed chatą z 1872 r. Widzimy, jak sztampowo i nienaturalnie przedstawione są postaci pierwszego planu w stosunku do stanowiącego tło monumentalnego, pełnego życia pejzażu górskiego.

RHTDTJEQC89UC

Obraz Aleksandra Kotsisa, pt. "Bez dachu" ukazuje scenę wiejską, w której centralne miejsce zajmuje rodzina z małymi dziećmi i zwierzęta domowe. Na pierwszym planie widzimy starszą kobietę siedzącą obok krowy, ubraną w znoszone ubranie. Obok niej stoi mężczyzna z kobietą trzymającą małe dziecko na rękach i starsze obok. W tle, po lewej stronie, widoczna jest biała, kryta strzechą chata, przed którą stoi kilka osób, prawdopodobnie nowych mieszkańców domu. Tło obrazu jest lekko zamglone, co nadaje scenie melancholijny charakter.

R1RDX86V8DMMG

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Maksymiliana Gierymskiego „Zima w małym miasteczku”. Jest szkicem. Ukazuje budynki wiejskie stojące w rzędzie przy drodze, przy której rosną wysokie drzewa. Przed budynkami znajdują się powozy Drogą idzie para, a za nią koń ciągnący wóz, przy którym podąża źrebię. Zdecydowane pociągnięcia pędzla oraz bogata faktura wpływają na ekspresję i szkicowy charakter pracy.

Maksymilian Gierymski (ur. 1846 w Warszawie, zm. 1874 w Reichenhall) jako siedemnastolatek brał udział w powstaniu styczniowym, co odbiło się piętnem smutku i melancholii na jego psychice i znalazło odzwierciedlenie w tworzonych przezeń obrazach. Zanim w 1867 roku udał się do Monachium, jeszcze w Warszawie kształcił się krótko pod okiem Juliusza Kossaka. W kręgu malarzy monachijskich blisko zaprzyjaźnił się z późniejszym świętym Kościoła katolickiego Adamem Chmielowskim (także uczestnikiem walk powstańczych), który wywarł znaczący wpływ na jego poglądy estetyczne. Na przełomie 1867 i 1868 Maksymilian podjął naukę w prywatnej pracowni batalisty Franza Adama. Szybko osiągnął artystyczną dojrzałość i wypracował własny, indywidualny styl, który spotkał się z dużym uznaniem. Odniósł sukces na I Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Monachium i na międzynarodowej wystawie w Kunstverein (Towarzystwo Artystyczne / Towarzystwo Przyjaciół Sztuki) w Wiedniu w 1869 roku (dzieło Gierymskiego zakupione zostało do zbiorów cesarza Franciszka Józefa), co zaowocowało wzrostem zainteresowania twórczością Polaka.

Malował cieszące się dużą popularnością polskie pejzaże, a także sceny figuralne na tle pejzażu: wojskowe (m.in. powstańcze), kostiumowe (z polowań w strojach z XVIII wieku) i rodzajowe, z życia małych, prowincjonalnych miasteczek polskich. Realizm Maksymiliana Gierymskiego przejawiający się w obiektywnym, drobiazgowym, niemal fotograficznym ujęciu tematu, nie pozbawiony jest jednak emocjonalnej głębi. Widzimy to we wczesnym obrazie Powrót bez pana, będącym opowieścią o wiernym słudze (Kozaku), powracającym do dworu pana, z wieścią o jego śmierci, odprowadza on konia i oddaje szablę poległego. Dramaturgię podkreśla światło, skupiające się na postaciach zrozpaczonej rodziny i sług.

R197531HO58PX

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Maksymiliana Gierymskiego „Powrót bez pana”. Ukazuje powrót Kozaka do dworu z wieścią o śmierci jego pana. Kozak oddaje rodzinie szablę. Przy nim stoi także koń pana, którego odprowadził. Przed budynkiem znajduje się rodzina pana – kobiety, mężczyźni oraz dzieci. Wszyscy są pogrążeni w smutku. W tle znajduje się brama prowadząca do gospodarstwa. Stoi w niej osiodłany koń. Za dworkiem i w tle rosną bujne drzewa. Pejzaż staje się mglisty w miarę oddalania. Niebo jest jasne.

Z pozoru zwyczajna, znowu jakby przypadkiem uchwycona scena, skąpana w krystalicznie przezroczystym, prześwietlonym powietrzu, na tle obojętnego, oszczędnie potraktowanego pejzażu, emanuje jednak wewnętrznym napięciem, które doskonale uchwycił Jacek Kaczmarski:

Jednym z najbardziej dojrzałych osiągnięć polskiego realizmu drugiej połowy XIX wieku i zarazem przykład konsekwentnej realizacji programu malarstwa nastrojowego, opartego na uważnej obserwacji natury, jest obraz Noc. Dzieło to stanowi wyraźne potwierdzenie dążeń Gierymskiego do uchwycenia konkretnego momentu doby oraz oddania zjawisk atmosferycznych. KompozycjakompozycjaKompozycja przedstawia fragment wiejskiego pejzażu o zmierzchu. Polna droga prowadzi ku zabudowaniom, których okna rozświetlone są ciepłym blaskiem lamp. Po drodze porusza się zaprzęg konny z wozem, obok biegnie pies, a w oddali widoczne są sylwetki ludzi zmierzających w stronę domów. Mrok nie jest jeszcze całkowity. Niebo zachowuje chłodny, zielonkawo‑niebieski ton, a światło w oknach świadczy o trwającym jeszcze życiu mieszkańców. Diagonalny układ drogi wprowadza głębię, a postacie ukazane tyłem wzmacniają wrażenie obserwacji fragmentu rzeczywistości. Dzieło to jest przykładem realistycznego nokturnu, w którym zwyczajność motywu zostaje podniesiona do rangi tematu artystycznego o poetyckim nastroju. 

RORL6FXXQCMKQ

Obraz przedstawia nocny pejzaż wiejski. Na pierwszym planie widoczna jest piaszczysta droga, po której idzie koń zaprzężony do wozu. Obok wozu idzie pies, a w oddali można dostrzec sylwetki kilku osób. Po lewej stronie, częściowo ukryte w cieniu drzew i krzewów, stoją bielone chaty kryte strzechą. W oknach domów widać ciepłe światło, kontrastujące z chłodnym, niebieskawym odcieniem nocnego nieba. Całość tworzy realistyczny, a zarazem poetycki obraz wiejskiej nocy.

Józef Chełmoński herbu Prawdzic (ur. 1849 w majątku Boczki k. Łowicza, zm. 1914 w Kuklówce Zarzecznej pod Grodziskiem Mazowieckim) podjął studia w zakresie malarstwa na monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych w 1872 roku, gdzie związał się ze środowiskiem polskich monachijczyków; być może pod wpływem Brandta zainteresował się tematem konia, który będzie stale obecny w jego twórczości. W latach 1872 i 1874‑75 odbył kilka podróży na Podole i Ukrainę, których reminiscencje odegrają istotną rolę w malarstwie artysty (np. Babie lato, ilustrujące wiejskie życie, zgodne z rytmem nadawanym mu przez naturę, niemalże dosłowne zespolenie człowieka z naturą).

RRLAUDBPKG36B

Obraz przedstawia scenę na folwarku. Na pierwszym planie znajduje się mężczyzna w lnianej koszuli i spodniach, który trzyma konia. Naprzeciwko niego stoi zgarbiony starszy, elegancki pan. Jest ubrany w czarny surdut i spodnie w tym samym kolorze. Na nogach ma czarne buty i okrycie tej samej barwy na głowie. Trzyma on ręce złożone z tyłu. Obok niego siedzi ciemnobrązowy pies. Po lewej stronie starszego pana stoi młody mężczyzna w długim jasnym płaszczu i w okryciu na głowie tego samego koloru. Na nogach ma czarne buty. Za mężczyzną znajduje się kobieta w jasnej eleganckiej sukience. Jej głowę zdobi granatowa woalka. Głaszcze ona jednego ze skaczących psów o czarnej sierści. Trochę dalej, po prawej stronie stajenny prowadzi galopujące konie. Głowę zdobi czarna czapka. Jest ubrany w biały płaszcz. Na dalszym planie są zabudowania. W tle są widoczne chaty.

Artysta akcentował swojski obyczaj, stroje i typy wieśniaków. W 1887 Chełmoński powrócił do kraju i zamieszkał w Warszawie, a od 1889 osiadł we wsi Kuklówka koło Grodziska Mazowieckiego. Coraz większą rolę zaczęła odgrywać w twórczości artysty czysta natura, nabrały znaczenia motywy pejzażowe malowane szkicowo i syntetycznie, nierzadko ważną rolę odgrywał w nich świat zwierząt. W takich obrazach jak Burza, Orka czy Bociany jawi się Chełmoński jako realista – romantyk, który – wg Witkiewicza utrwalał wieśniaka który żył w trudzie, biedzie, pod grozą wszystkich klęsk żywiołowych i społecznych, który cierpiał lub cieszył się naprawdę sam dla siebie, a nie dla rozczulenia widzów (…). Obrazy te wychodzą już jednak swoim specyficznym liryzmem poza granice sprawozdawczej relacji. Tworzone w późnym okresie pejzaże, jak np. Krajobraz z Podola, są próbą wczucia się w istotę krajobrazu i oddania samej esencji natury.

R12D94JZJOAJN

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Józefa Chełmońskiego „Burza” Drogą idzie grupa dzieci oderwana przez burzę od pracy pasania bydła. Są skulone, Dziecko z przodu wykonuje znak krzyża. Dolna część dzieła jest utrzymana w ciemnych tonacjach brązu. W tle widoczne jest bydło. Górną część zajmuje pomarańczowo‑żółte niebo, na którym widoczna jest błyskawica.

R1L4JOOZMCJ3L

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Józefa Chełmońskiego „Orka”. Ukazuje pochylonego oracza, idącego za pługiem, który ciągną dwa woły. Za nimi rozciąga się pole. Na horyzoncie, po lewej stronie widoczne są drzewa oraz fragment zabudowań wiejskich ze stojącym krzyżem. Nad pejzażem rozciąga się niebo, którego efekty wschodzącego słońca tworzą feerię barw – żółcieni, zieleni, pomarańczy i fioletu.

Realizm w malarstwie polskim drugiej połowy XIX wieku stanowił konsekwentnie rozwijany program artystyczny, oparty na zasadzie empirycznej obserwacji oraz dążeniu do możliwie obiektywnego ujęcia rzeczywistości. Zainteresowanie środowiskiem warstw niższych, rodzimym pejzażem oraz scenami rodzajowymi sprzyjało pogłębionej analizie światła, koloru i kompozycjikompozycjakompozycji, przy jednoczesnym zachowaniu oszczędności środków wyrazu. Nurt ten odegrał istotną rolę w kształtowaniu nowoczesnego modelu malarstwa, w którym kategoria prawdy artystycznej została powiązana z rzetelnością obserwacji, analitycznym podejściem do formy oraz podkreśleniem społecznej funkcji obrazu.