Pomyśl o terminie, który oznacza wejście widza do środka dzieła i działanie przestrzeni na wszystkie zmysły.

Skup się na roku premiery Umarłej klasy — to moment ogłoszenia manifestu.

Zwróć uwagę na plamy, gest, brak figur — to wskazuje na technikę abstrakcyjnego malarstwa gestu.

Zwróć uwagę na to, które dzieła należą do wczesnego okresu Kantora, a które powstały tuż przed jego śmiercią — daty układają się chronologicznie.

Skup się na faktach biograficznych: rok urodzenia, studia w Krakowie, nazwisko pedagoga, tytuł inscenizacji, nazwa wystawy i teatr Cricot 2, oraz rok śmierci.

Pomyśl o spektaklu, który Kantor wystawił w 1975 i który stał się jego najbardziej znanym dziełem.

Skup się na tym, że Cricotage to działanie oparte na obecności, ruchu i akcji, a nie na malowaniu.

Zwróć uwagę na charakterystyczne elementy sztandarów Hasiora: metal, ogień, symbole i układ pionowy.

Wybierz te zdania, które odnoszą się do jego pomników, symboliki religijnej i mitologicznej oraz pracy poza Zakopanem.

Skup się na technikach, które Hasior naprawdę stosował: zestawianie przedmiotów i budowanie przestrzennych kompozycji.

Pomyśl, które działania Hasiora są plenerowe, które monumentalne, a które realizowane za granicą.

Zaznacz te prace, które nie mają cech asamblażu Hasiora: brak symbolicznych zestawień, brak „rupieci”, brak jego charakterystycznej metafory.

Zwróć uwagę na przemiany języka malarskiego Kantora – od deformacji figur, przez informel, po włączanie realnych przedmiotów i wychodzenie obrazu w przestrzeń. Wykorzystaj konkretne dzieła.

Teza: Kantor przekraczał granice tradycyjnego malarstwa, stopniowo zmieniając zarówno sposób budowania obrazu, jak i jego relację z rzeczywistością i przestrzenią. 

Argumenty i przykłady

• Praczka – mimo deformacji pozostaje związana z przedstawieniem rzeczywistości; postać zostaje jednak poddana postkubistycznemu przekształceniu.  **

• Obraz metaforyczny I i Obraz metaforyczny II – odejście od dosłownego przedstawiania, zdeformowane i odrealnione figury, przestrzeń podzielona na ostre płaszczyzny. 

• Informel I – obraz staje się przede wszystkim zapisem procesu i gestu; znaczenie zyskuje przypadkowość działania, rozlewanie i chlapanie farby. 

• Ambalaże i asamblaże – Kantor włącza do obrazu realne przedmioty, m.in. parasole, szmatki, worki czy papierki, przez co obraz przestaje być wyłącznie płaską powierzchnią.  **

• Trzymam obraz, na którym jestem namalowany jak trzymam obraz – postać wychodzi poza płótno, a dzieło łączy malarstwo z realną przestrzenią i działaniem. 

Wniosek: Droga Kantora prowadziła od deformowania przedstawienia do całkowitego rozszerzenia pojęcia obrazu, który mógł stać się obiektem, działaniem i częścią przestrzeni.

Zastanów się, jakie przedmioty wybierali artyści, jak je przekształcali i jakie nowe znaczenia uzyskiwały w ich dziełach.

Teza: Zarówno Kantor, jak i Hasior wykorzystywali zwyczajne przedmioty jako tworzywo sztuki, lecz nadawali im odmienne funkcje i znaczenia. 

Argumenty i przykłady

• Kantor wykorzystywał „realność najniższej rangi”, m.in. worki, szmatki, papierki, parasole i prywatne notatki. 

• Ambalaż - przedmiot zostaje częściowo ukryty lub opakowany; opakowanie staje się metaforą tajemnicy, przechowywania i izolowania.  **

• Infantka wedle Velázqueza – wykorzystanie przedmiotów i form codziennych służy również podważeniu prestiżu muzealnego dzieła sztuki. 

• Hasior – sięga po jeszcze szerszy zestaw przedmiotów: żarówki, figurki, fotografie, gwoździe, sztuczne kwiaty, koronki, zegarki, narzędzia i fragmenty tkanin.  **

• Autoportret z ptaszkami lub Zielona rozpacz – zestawienie różnych przedmiotów tworzy wielowarstwową kompozycję i prowadzi do nowych skojarzeń. 

• U Hasiora przedmiot zachowuje swoją rozpoznawalność, ale w nowym zestawieniu staje się symbolem lub elementem metafory. 

Wniosek: Kantor wykorzystywał przedmioty m.in. do przekraczania granicy między obrazem a rzeczywistością oraz do ukrywania i odsłaniania znaczeń, natomiast Hasior budował z nich wieloelementowe, często poetyckie i ironiczne metafory.

Nie ograniczaj się do wskazania podobieństw. Pokaż, co przestaje być konieczne, aby dzieło mogło funkcjonować jako sztuka: tradycyjny materiał, płaska powierzchnia, trwała forma, jedno medium czy jednoznaczne znaczenie.

Teza: Twórczość Kantora i Hasiora pokazuje, że dzieło sztuki w drugiej połowie XX wieku mogło wykraczać poza tradycyjnie rozumiane malarstwo i rzeźbę oraz wykorzystywać realne przedmioty, przestrzeń, działanie i żywioły. 

Argumenty i przykłady

• Kantor odchodzi od tradycyjnego przedstawienia, deformuje figury w Obrazach metaforycznych, a następnie rezygnuje z klasycznego rozumienia obrazu w informelu. 

• Informel – istotny staje się nie tylko rezultat, ale również proces twórczy i gest artysty. Ambalaż i asamblaż – obraz może zawierać realne przedmioty, a dzieło może funkcjonować na pograniczu malarstwa i obiektu.  **

• Trzymam obraz, na którym jestem namalowany jak trzymam obraz – granica między przedstawieniem a rzeczywistością zostaje celowo zatarta. 

• Hasior rezygnuje z „czystej” rzeźby na rzecz kompozycji z wielu materiałów i przedmiotów; tworzy asamblaże, instalacje, sztandary i realizacje plenerowe.  **

• Żelazne Organy – dzieło miało reagować na wiatr i wydawać dźwięki, więc jego funkcjonowanie zależało od naturalnego żywiołu.  **

• Sztandar ekstazy i inne sztandary – dzieło zostaje powiązane z rytuałem, ruchem i doświadczeniem zbiorowym. 

Wniosek: Kantor i Hasior pokazują, że współczesne dzieło sztuki może być nie tylko obrazem lub rzeźbą, lecz także obiektem, układem przedmiotów, działaniem, środowiskiem przestrzennym czy wydarzeniem angażującym odbiorcę i otoczenie.