Pod lupą nowej wiedzy

Polskie malarstwo drugiej połowy XVIII wieku było intencjonalne. Studiowanie dzieł starożytnych prowadziło nie tyle do kopiowania tematów czy technik artystycznych, co do poszukiwania czystej formy i prostoty wyrazu. Dla twórców liczyło się przedstawienie życia cnotliwego, zaangażowanego społecznie. Sceny z mitologii czy historii starożytnej były aluzjami do wydarzeń współczesnych. Miały uczyć heroizmu i patriotyzmu. W związku z tym w hierarchii tematów pierwsze miejsce zajmowało malarstwo historyczne. Ważnym aspektem było wychowanie społeczeństwa do aktywności obywatelskiej w nowym duchu. Celowi temu służyło portretowanie osób zasłużonych dla kraju: nie tylko wodzów czy dyplomatów, ale i uczonych oraz literatów.

6,6

RVVFZ884894LJ

Ilustracja przedstawia portret dyplomaty Feliksa Łojko w stroju francuskim. Przez prawe ramię ma on przewieszoną wstęgę orderu św. Stanisława. Na głowie nosi francuską perukę. Spod kaftana wystaje mu koronkowy żabot koszuli.

RVBP9PJSLQLOF

Ilustracja przedstawia portret Ignacego Krasickiego w świeckim stroju duchownym z koloratką i befką. Na głowie biskup ma francuską perukę.

Kierowano się przy tym przekonaniem, że należy kształcić adeptów sztuk pięknych tak, aby byli użyteczni dla kraju. Celowi temu służyła m.in. „malarnia królewska” założona w 1766 roku przez Stanisława Augusta Poniatowskiego na Zamku Królewskim. Tzw. styl cyncynatów mieli w niej wypracować obracający się w kręgach dworskich artyści: Marcello Bacciarelli i Canaletto. Niemniej Bacciarelli uprawiał malarstwo plafonoweplafonplafonowe i portretowe. Stworzył oficjalne portrety „koronacyjne” Stanisława Augusta Poniatowskiego i bardzo intymny „Portret króla z klepsydrą”. Canaletto był natomiast przede wszystkim malarzem wedutwedutawedut, spod którego pędzla wyszedł cykl 24 widoków Warszawy.

Okres formacji artystycznej okres formacji artystycznej

Istnieje niewiele informacji o dzieciństwie i młodzieńczych latach życia Marcello Bacciarellego. Nie są znane fakty dotyczące edukacji, ale wiadomo, że kształcił się w pracowni Marco Benefiala, włoskiego rysownika i malarza, przeciwnika barokowego manieryzmu i rokoka, uważanego jednocześnie za prekursora klasycyzmu.

R1FTTAAXM7NSR

Ilustracja przedstawia miniaturę okrągłego portretu Marcello Bacciarellego, oprawionego w czarną ramę ze złoceniem od środka. Miniatura zamieszczona jest na ciemnym, kwadratowym tle, zawieszonym na szarej ścianie. Wizerunek ukazany jest jako popiersie ujęte z profilu, jednak z głową zwróconą frontalnie w stronę widza. Król ubrany jest w niebieski frak, spod którego wystaje biały kołnierz oraz przewiązana czerwona apaszka. Na głowie założoną ma perukę z lokami, spiętą z tyłu.

Według prof. Z. Batowskiego kat. rękopisu nr. 155: Miniatura podług typu własnego portretu artysty użytego do nagrobka Bacciarellich w archikatedrze warszawskiej lub (może) służąca za pierwowzór temu malowidłu (źródło: Muzeum narodowe w Warszawie).

Około 1750 roku Bacciarelli wyjechał do Wiednia i został zatrudniony jako kopista dzieł z Galerii Królewskiej w Dreźnie. W tym czasie zajmował się też nauczaniem malarstwa. W 1755 roku poślubił swoją uczennicę Fryderykę Richter, zdolną malarkę miniatur i kopistkę dzieł Marcella.

Wczesna twórczość portretowa i związki z arystokracją 

Po wybuchu wojny siedmioletniej w 1756 roku, Bacciarelli, wraz z żoną i dworem Augusta III, wyjechał do Warszawy. W stolicy cieszył się uznaniem ze strony arystokracji jako portrecista oraz poznał rodzinę Poniatowskich, z której pochodził przyszły król Stanisław August. Z tego okresu pochodzą liczne portrety członków rodziny Poniatowskich oraz utrzymany jeszcze w barokowym, dworskim stylu, datowany przez artystę na 1757 rok, Portret Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej.

W 1763 roku Bacciarelli otrzymał propozycję profesury malarskiej w Akademii Sztuk Pięknych w Dreźnie, którą odrzucił i pozostał w Warszawie. Po śmierci Augusta III wyjechał do Wiednia (1764‑1766), gdzie pracował na dworze cesarzowej Marii Teresy. W 1766 roku otrzymał propozycję zatrudnienia przez nowego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Na dworze Stanisława Augusta

Praca na dworze Stanisława Augusta Poniatowskiego należała do najbardziej twórczych okresów w życiu Bacciarellego. Pierwszym zleceniem było sporządzenie na polecenie króla projektu organizacji Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, który ze względów finansowych nie został zrealizowany. Malarz cieszył się zaufaniem Stanisława Augusta i był zaangażowany do największych przedsięwzięć artystycznych. Najcenniejszym z nich była przebudowa Zamku Królewskiego, do którego artysta wykonał projekt dekoracji Gabinetu Marmurowego z 22 portretami królów polskich, Portret króla Stanisława Augusta w stroju koronacyjnym oraz plafonplafonplafonWieczność albo Sława głosząca pamiętne czyny monarchów polskich (dzieło nie zachowało się). Świadectwem poważania artysty było nadanie mu w 1768 roku szlachectwa przez Sejm.

R5SE2FMZ4SGUJ

Ilustracja przedstawia portret autorstwa Marcella Bacciarellego. Jest to ujęta w owalu podobizna, ukazująca Kazimierza Wielkiego. Król z długą siwą brodą i koroną na głowie opiera skrzyżowane dłonie na tarczy. Głowę ma zwróconą w lewą stronę i ubrany jest w złocistą szatę, na którą nałożony jest czerwony płaszcz. Tło portretu jest w odcieniu ziemistej zieleni.

RQTFDB3PPZMO6

Ilustracja przedstawia portret autorstwa Marcello Bacciarelli ukazujący Bolesława Chrobrego w zbroi, na którą narzucony jest czerwony płaszcz, spięty klamrą. Na szyi króla, na złotym łańcuchu, zawieszony jest wisior z herbem. Prawa dłoń spoczywa na rękojeści miecza.

R1ZBTM2DCNZ9G

Ilustracja przedstawia portret autorstwa Marcello Bacciarelli, który ukazuje królową Jadwigę z głową obróconą w lewą stronę, ubraną w żółtą suknię. Kobieta na głowie ma założony welon oraz koronę, jej szyję zdobią podwójne perły. W prawej dłoni trzyma obrączkę.

Artysta intensywnie pracował na dworze królewskim. Do pałacu w Łazienkach namalował dziesięć owalnych portretów członków rodziny Poniatowskich. Wykonał też obrazy i malowidła plafonoweplafonplafonowe do zmodernizowanych wnętrz Zamku Królewskiego: Sypialni Królewskiej, Sali Audiencjonalnej (Tronowej), Sali Balowej oraz Kaplic. Do sali Rycerskiej namalował sześć obrazów ze scenami historycznymi (Oswobodzenie Wiednia, Pokój chocimski, Nadanie przywilejów Akademii Krakowskiej, Kazimierz Wielki słucha próśb chłopów, Hołd pruski, Unia lubelska).

Oficjalny wizerunek monarchy i portret alegoryczny monarchy

Zapoznaj się z audiobookiem na temat alegorycznego portretu króla oraz ilustracją. Następnie wykonaj polecenia.

RA7NNXHLGMQEZme5dc0e38046b273c_00000000000031

Audiobook Portret alegoryczny. Portret alegoryczny „Portret króla Stanisława Augusta z klepsydrą" uchodzi za jedno z najbardziej tajemniczych spośród wielkich dzieł malarstwa polskiego. (…) Stanisław Cat‑Mackiewicz, broniąc pamięci króla podkreślał jego wdzięk, elegancję, doskonałą prezencję na uroczystościach dworskich. Karol Zbyszewski, będąc o nim jak najgorszej opinii, pisał: "Widząc gdzieś swój portret zbyt podobny, czyli szkaradny, wypraszał go zaraz od właścicieli i niszczył. Miał szczęście, że nie znano fotografii - nie nadążyłby w destrukcji. Za duża głowa, długi kadłub, wystające siedzenie, króciutkie nogi." (…) Najczęściej przyjęta interpretacja, związana z obrazem od początku, głosi, że jest to rodzaj testamentu króla‑patrioty zmuszonego do abdykacji w obliczu dziejowej burzy, zatroskanego o losy ojczyzny. Tak pisał na początku XIX wieku Antoni Magier: "Król Stanisław był przygotowanym złożyć panowanie: w początkach rewolucji [tj. powstania kościuszkowskiego] widzieliśmy (...) nadesłaną z Rzymu rycinę podług rysu Bacciarellego, ukazującą króla zasmuconego, obok niego złożoną koronę, okno otwarte na niebo zachmurzone." Jest również możliwa inna, choć niewykluczającą poprzedniej, interpretacja obrazu - jako zaszyfrowanego komunikatu masońskiego. (…) Trzy kluczowe przedmioty, najczęściej uznawane za symbole abdykacji króla: odwrócona korona, globus i klepsydra są zarazem symbolami masońskimi. Zachmurzony pejzaż za oknem jest niemal identyczny z umieszczonym na medalach wybitych przez lożę królewską ku czci "braci" Augusta Fryderyka Moszyńskiego i barona Gartenberga. Mottem obrazu byłoby więc masońskie motto Quasivit coelo lucem ("Szukał światła na niebie"), umieszczone w górnej części ramy stołu. (…) Agnieszka Morawińska analizowała podobieństwo kompozycji do toposu uczonego w pracowni; wizerunek króla mógłby być obrazem melancholii mędrca wobec zmian dziejowych. W podobnym kierunku idzie interpretacja Zuzanny Prószyńskiej, odczytującej jako znak melancholii nawiązania astrologiczne (król jako dziecię Saturna) i interpretującej obraz jako przykład etyki stoickiej. (…) W odmiennym kierunku podąża interpretacja Małgorzaty Sobieraj, dla której kluczowe znaczenie ma widoczny w tle obraz Dydony porzuconej przez Eneasza. W interpretacji Sobieraj (…) porzuconą Dydoną jest sam król, bezwzględnym i zwycięskim Eneaszem - Katarzyna II. (…) Jedno jest pewne - do tego właśnie spośród licznych sporządzonych przez Bacciarellego swych wizerunków, król przywiązywał olbrzymią wagę. Wkrótce po powstaniu dzieła został on powielony w dwóch seriach miedziorytniczych. (…) Intencją króla było więc zapewne, jak podaje pisząc o pierwszej serii Magier, uczynienie tego obrazu swoistym exposée ustępującego z tronu monarchy.

Audiobook Portret alegoryczny. Portret alegoryczny „Portret króla Stanisława Augusta z klepsydrą" uchodzi za jedno z najbardziej tajemniczych spośród wielkich dzieł malarstwa polskiego. (…) Stanisław Cat‑Mackiewicz, broniąc pamięci króla podkreślał jego wdzięk, elegancję, doskonałą prezencję na uroczystościach dworskich. Karol Zbyszewski, będąc o nim jak najgorszej opinii, pisał: "Widząc gdzieś swój portret zbyt podobny, czyli szkaradny, wypraszał go zaraz od właścicieli i niszczył. Miał szczęście, że nie znano fotografii - nie nadążyłby w destrukcji. Za duża głowa, długi kadłub, wystające siedzenie, króciutkie nogi." (…) Najczęściej przyjęta interpretacja, związana z obrazem od początku, głosi, że jest to rodzaj testamentu króla‑patrioty zmuszonego do abdykacji w obliczu dziejowej burzy, zatroskanego o losy ojczyzny. Tak pisał na początku XIX wieku Antoni Magier: "Król Stanisław był przygotowanym złożyć panowanie: w początkach rewolucji [tj. powstania kościuszkowskiego] widzieliśmy (...) nadesłaną z Rzymu rycinę podług rysu Bacciarellego, ukazującą króla zasmuconego, obok niego złożoną koronę, okno otwarte na niebo zachmurzone." Jest również możliwa inna, choć niewykluczającą poprzedniej, interpretacja obrazu - jako zaszyfrowanego komunikatu masońskiego. (…) Trzy kluczowe przedmioty, najczęściej uznawane za symbole abdykacji króla: odwrócona korona, globus i klepsydra są zarazem symbolami masońskimi. Zachmurzony pejzaż za oknem jest niemal identyczny z umieszczonym na medalach wybitych przez lożę królewską ku czci "braci" Augusta Fryderyka Moszyńskiego i barona Gartenberga. Mottem obrazu byłoby więc masońskie motto Quasivit coelo lucem ("Szukał światła na niebie"), umieszczone w górnej części ramy stołu. (…) Agnieszka Morawińska analizowała podobieństwo kompozycji do toposu uczonego w pracowni; wizerunek króla mógłby być obrazem melancholii mędrca wobec zmian dziejowych. W podobnym kierunku idzie interpretacja Zuzanny Prószyńskiej, odczytującej jako znak melancholii nawiązania astrologiczne (król jako dziecię Saturna) i interpretującej obraz jako przykład etyki stoickiej. (…) W odmiennym kierunku podąża interpretacja Małgorzaty Sobieraj, dla której kluczowe znaczenie ma widoczny w tle obraz Dydony porzuconej przez Eneasza. W interpretacji Sobieraj (…) porzuconą Dydoną jest sam król, bezwzględnym i zwycięskim Eneaszem - Katarzyna II. (…) Jedno jest pewne - do tego właśnie spośród licznych sporządzonych przez Bacciarellego swych wizerunków, król przywiązywał olbrzymią wagę. Wkrótce po powstaniu dzieła został on powielony w dwóch seriach miedziorytniczych. (…) Intencją króla było więc zapewne, jak podaje pisząc o pierwszej serii Magier, uczynienie tego obrazu swoistym exposée ustępującego z tronu monarchy.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DEALAVAD8

RV5ADD97Q5F23

Obraz Marcello Bacciarellegoprzedstawia alegoryczny wizerunek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w momencie przełomowym dla jego panowania: przystąpił do konfederacji targowickiej i musiał się wytłumaczyć z II rozbioru Polski jako konsekwencji przegranej wojny z Rosją. Obraz miał być przesłaniem dla współczesnych Polaków i rozliczeniem z okresu panowania. Król jest ukazany przy biurku, w stroju domowym, jako pisarz polityczny w swoim gabinecie, z globusem i przyborami do pisania. Prawą dłoń ma złożoną na klepsydrze wstawionej w koronę, zaś lewą, ozdobioną sygnetem narodowym, oznaczającym zaślubiny z Polską, złożył na dokumentach, rozważając abdykację. Król, który był masonem, wykorzystuje tu rytualne przedmioty, zwłaszcza klepsydrę, aby propagować wzór wytrwałości mimo przeciwieństw losu. Złowrogą przepowiednię dla Polski rysują burzowe obłoki za oknem, który został umieszczony po prawej stronie obrazu. Promienie słońca rzucają tam czerwonawe refleksy na rozlane szeroko szare wody z wysoką falą na przedzie, co symbolizuje krwawe walki o utrzymanie narodowego bytu, a potem o odzyskanie niepodległości.

Ostatnie lata działalności Bacciarellego i zmiana sytuacji artysty 

Na przeszkodzie tworzenia szkoły narodowej stały również kwestie doboru kadry nauczycielskiej „malarni”. Przeważali wśród pedagogów artyści z zagranicy: francuscy malarze

W 1787 roku Bacciarelli, za porozumieniem z królem, wyjeżdża do Włoch w celach poznawczych. Zyskał sławę również poza Polską – został członkiem Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, Berlinie, Wenecji, Bolonii oraz Akademii świętego Łukasza w Rzymie. Sytuacja malarza zmienia się po trzecim rozbiorze Polski i wstrzymaniu prac artystycznych w Warszawie. Po śmierci Stanisława Augusta w 1798 roku artysta przekazał kolekcję króla jego spadkobiercom.

Od 1808 roku, po powstaniu Księstwa Warszawskiego zaangażował się w oficjalne życie artystyczne, został członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W 1817 roku dostąpił zaszczytu dziekana nowopowstałego Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego. Zmarł 5 stycznia 1818 roku.

R1K83DEEERO92

Ilustracja przedstawia autoportret Marcello Bacciarellego w formie pionowego prostokąta. Malarz ubrany jest w brązowy frak i koszulę z żabotem. Mężczyzna ujęty jest z boku, z głową odwróconą w stronę widza. Zdobi ją peruka z ciemną szarfą i kokardą, upiętą z tyłu. Tło obrazu stanowi ciemna ściana ze światłem skupionym wokół postaci. U dołu obrazy, na białym tle, znajduje się inskrypcja w języku włoskim o zajmowanym przez malarza stanowisku generalnego dyrektora budowli Króla Polski i Wielkiego Księcia Litwy Stanisława Augusta Poniatowskiego.

R1LTBG7T2OGZM

Ilustracja przedstawia portret młodego mężczyzny bez zarostu we francuskiej peruce. Jego oczy spoglądają niezwykle wyzywająco. Pewność siebie podkreśla model ubiorem: koszulą z żabotem oraz atłasowym kaftanem, obszytym futrem, do którego przypięty jest order.

Canaletto (właśc. Bernardo Bellotto) urodził się w Wenecji w 1721 roku. Matka artysty była siostrą sławnego malarza‑pejzażysty, Giovanniego Antonio Canala, od którego, w dorosłym już życiu, Bernardo przejął pseudonim. Bernardo Bellotto od 1740 roku stawiał pierwsze malarskie kroki właśnie w warsztacie wuja. W latach 1742‑1744 młody malarz odbył podróż po Włoszech i wkrótce po jej zakończeniu rozpoczął karierę nadwornego malarza. Pierwszym jego zleceniodawcą był urzędujący w Turynie Karol Emmanuel III, który zamówił u niego serię widoków miasta. Zanim Canaletto pojawił się na dworze Stanisława Augusta, tworzył pejzaże Drezna dla Augusta III Mocnego. Z powodu wojny z Drezna musiał udać się do Wiednia. W habsburskiej stolicy, na dworze Marii Teresy, namalował m.in. widok pałacu Schönbrunn. Po powrocie do Drezna Canaletto na nowo objął posadę nadwornego malarza, lecz stracił ją wraz ze śmiercią Augusta III. Kolejnym celem artysty był w 1766 roku dwór carycy Katarzyny w Petersburgu, lecz już w następnym roku Canaletto wraz z synem pojawił się w Warszawie, gdzie pozostał do końca życia (malarz zmarł w 1780 roku). Włoskiemu przybyszowi zlecono początkowo wykonanie dekoracji Pałacu Ujazdowskiego, jednakże Canaletto szybko zdobył uznanie króla i dzięki temu podziwiać dziś możemy serię widoków niezachowanej do dziś architektury stolicy. Dzieła Canaletta przechowywane są w Muzeum Narodowym oraz na Zamku Królewskim (w tzw. Sali Canaletta znajdują się 22 obrazy) w Warszawie.

Canaletto specjalizował się w wedutachwedutawedutach. Obraz taki przedstawiać mógł panoramę lub tylko wycinek pejzażu miasta. Wedutyści stosowali zazwyczaj perspektywę zbieżną z jednym punktem zbiegu, a ożywieniu zazwyczaj realistycznie oddawanych zabudowań służył sztafaż, czyli wprowadzenie do pejzażu postaci ludzkich. Canaletto wywodził się ze szkoły weneckiej, w której popularnymi zabiegami artystycznymi były m.in. fantazje architektoniczne inspirowane rzeczywistymi budowlami, lecz powstałe w umyśle malarza architektoniczne przestrzenne kompozycje ożywione sztafażem (tzw. veduta ideata). Malarstwo wedutowewedutawedutowe cieszyło się popularnością przede wszystkim ze względu na jego dekoracyjny charakter. Cenione było także za niemal fotograficzną wierność krajobrazu miejskiego. Dokładność i wierność perspektywie obecna w dziełach malarzy tworzących wedutywedutaweduty wynikała z posługiwania się przyrządem znanym jako camera obscuracamera obscuracamera obscura, dzięki któremu artysta otrzymywał odwrócony obraz obserwowanej rzeczywistości.

Najsłynniejszym dziełem Bellotta jest cykl 26 widoków Warszawy i Wilanowa namalowanych w latach 1770–1780 dla Stanisława Augusta Poniatowskiego do Pokoju Prospektowego (zwanego potem Salą Canaletta) w Zamku Królewskim. Widoki Warszawy utrwalały istotne dla stolicy miejsca, informowały o związanym z nimi życiu publicznym i jednocześnie pouczały. Często były też podporządkowane idei gloryfikacji władcy, gloryfikując jego rządy. WedutywedutaWeduty te pełniły funkcję nie tylko dokumentacyjną, ale nabierały wymiaru politycznego. Na obrazie Widok Warszawy od strony Pragi, powstałym na życzenie Stanisława Augusta Poniatowskiego, oprócz imponującego krajobrazu dzielnic Starego i Nowego Miasta widzianych od prawej strony Wisły, na pierwszym planie znalazła się scena rodzajowa. Na praskim brzegu widzimy bowiem samego króla rozmawiającego z malarzem. Prócz Stanisława Augusta i Canaletta w scenie biorą udział także członkowie rodziny malarza oraz nadworny geograf królewski. Obraz cechuje stosunkowo luźna kompozycja, a precyzja rysunku i dokumentaryzm szczegółów nie pozbawiają dzieła walorów artystycznych: perspektywy malarskiej i kolorystyki opartej na barwach lokalnych.

Podczas prac prowadzonych przy przebudowie Zamku Stanisław August Poniatowski zlecił malarzowi namalowanie Widoku Warszawy z tarasu Zamku Królewskiego. Oprócz architektonicznego pejzażu na obrazie zwraca uwagę zarejestrowane codzienne życie na Zamku Królewskim. Malarz nadał postaciom indywidualne cechy, tworząc portrety osób związanych z dworem króla, także uwiecznionego w dziele. Obraz cechuje się intensywnymi barwami i kontrastowym światłocieniem oraz idealnie wykreśloną perspektywą i precyzją rysunku, zwłaszcza w opracowaniu detali architektonicznych.

Na zamówienie Stanisława Augusta Poniatowskiego powstał także obraz Krakowskie Przedmieście w stronę Kolumny Zygmunta. Widok jest przykładem wprowadzenia do wedutywedutaweduty sztafażusztafaższtafażu o charakterze rodzajowym. Tematem dzieła jest nie tylko architektura – malarz przedstawił charakterystykę społeczeństwa ze względu na społeczny status mieszkańców, wykonywane przez nich zajęcia. Architektura stała się tłem do ukazania codzienności życia mieszkańców stolicy.

Dokumentalny charakter posiada obraz Widok Ujazdowa i Łazienek. Wczesny etap nadawania Łazienkom ich klasycystycznego kształtu zlecił malarzowi król Stanisław, aby upamiętnić  widok swojej prywatnej rezydencji, ukazanej w porze letniej, wśród bujnej zieleni parku. Przed zakończeniem przebudowy rezydencji Canaletto zmarł, co sprawiło, że nie powstała późniejsza wersja obiektu.  Obraz łączy w sobie elementy malarstwa pejzażowego, rodzajowego i wedutywedutaweduty.

Do znanych wizerunków Warszawy namalowanych dla króla Stanisława  należy  Ulica Miodowa. Na uwagę tej wedutywedutaweduty ze sztafażem zasługuje kompozycja oparta na idealnie wykreślonej perspektywie linearnej oraz gra światła i cienia, a także pogodna kolorystyka,  przepełniona jasnymi, pastelowymi kolorami, oddającymi pogodne, słoneczne popołudnie. 

Scena historyczna z pejzażem w tle

Canaletto namalował dwie wersje obrazu Elekcja Stanisława Augusta. Pierwsza z 1776 roku znajduje się w Muzeum Narodowym w Poznaniu, druga, stworzona dwa lata później  – w Zamku Królewskim w Warszawie. Dzieła różnią się sposobem ujęcia pierwszoplanowego sztafażu. Poniatowski zlecił artyście upamiętnienie swego wyboru na króla, narzucając tematykę. Belotto, specjalizujący się w pejzażu architektonicznym, mimo że na pierwszym miejscu zamieścił scenę elekcji, tłem uczynił rozległy pejzaż ze studium chmur.

Z czasem „malarnia królewska” wykształciła rodzimych twórców pokroju portrecisty Kazimierza Wojniakowskiego czy malarza zabytków architektury Zygmunta Vogla. Odtwarzał on z natury krajobraz wsi i miast, pałaców oraz czworaków, podróżując intencjonalnie po Polsce i kolekcjonując tym samym „piękne widoki”. W tym czasie malarstwo dekoracyjne za Janem Bogumiłem Plerschem kontynuowali Jan Ścisło i założyciel wileńskiej szkoły malarstwa Franciszek Smuglewicz. Miniatury zaś tworzył Stanisław Marszałkiewicz. Kres Rzeczpospolitej utrwalił w malarstwie zwrot w stronę sentymentalizmu, którego głównym przedstawicielem w następnej dekadzie stanie się Aleksander Orłowski.

R1QKLO1JFF5PO

Obraz przedstawia historyczne wydarzenie pod Krępą, gdy rosyjscy Kozacy dościgli uciekający z Tadeuszem Kościuszką oddział jazdy. Zmasakrowali Polaków, a skłuty pikami koń Naczelnika pada na ziemię. W centrum obrazu został ukazany moment zdarzenia, gdy kornet charkowskiego pułku jazdy Łysenko atakuje obalonego na ziemię Kościuszkę, przygotowując się do zadania mu ciosu pałaszem w głowę. W tej chwili Naczelnik miał rzekomo krzyknąć po łacinie „koniec Polski”.

Grafika i rysunek między klasycyzmem a sentymentalizmem 

Silną pozycję pod koniec XVIII wieku uzyska też polska grafika, która porzuca tradycje rokoka i zbliża się do tematyki realistycznej i orientalnej. Transformację w stronę nurtu rodzajowego przechodzi rysunek Jana Piotra Norblina. Artysta, który początkowo utrwalał sceny w karczmie, ukazywał obraz pijanego, awanturującego się szlachcica, zaczyna tworzyć wizerunki orientalnych jeźdźców lub sceny z natury. Drogę w stronę sentymentalizmu przechodzą także inni graficy jak tworzący akwafortyakwafortaakwaforty Michał Płoński i Daniel Chodowiecki.

R1SE3G398OLP9

Ilustracja przedstawia wygląd siedzącego na koniu Kozaka, który ciągnie na końcu taboru. Jego koń jest wychudzony i wygląda na chorego, zaś jego właściciel, być może pod wpływem alkoholu, wyraźnie czuje się doskonale. Gra na trąbce, zaś w tyle siodła ma lirę. Jego długa włócznia przechodzi mu pod lewym ramieniem. Ubrany jest w wysoką, futrzaną czapkę, długi kaftan i wysokie buty z cholewami.

RJ7BBEZOVQNKF

Dwa obrazy nawiązujące do postaci mitologicznych Edypa i Antygony. Z lewej strony obraz Brodowskiego, gdzie kroczący ociemniały Edyp prawą dłonią wspiera się laską, a lewą opiera o ramię Antygony. Mężczyzna patrzy przed siebie, dziewczyna na bok. Antygona ma splecione dłonie, a jej szaty są w nieładzie. Nad postaciami unoszą się ciemne chmury, które na horyzoncie rozjaśnia jedynie jasna poświata. Po prawej stronie ten sam temat opracowany przez Kokulara. Antygona podtrzymuje prawe ramię ojca, wpatrzona z troską w niego. Edyp podpierając się laską, którą dzierży w lewej dłoni, chwiejnym krokiem podąża do przodu, szukając stopami właściwego oparcia.

Na tle architektury i malarstwa polska rzeźba klasycystyczna prezentuje się niezwykle skromnie. Podejmuje najczęściej tematykę mitologiczną i alegorycznąalegoriaalegoryczną. Podobnie jak to miało miejsce w antyku poszukuje form idealnych, zajmuje się tworzeniem układów kompozycyjnychkompozycjakompozycyjnych tchnących spokojem, intelektualnym ładem, odznaczających się doskonałą równowagą, pozbawionych napięć i kontrastów. Na ziemiach polskich powstają dzieła służące do ozdoby reprezentacyjnych wnętrz, popiersia portretowe, pomniki, ogrodowe statuy. Wskrzeszono pomnik konny i popiersia portretowe. Ważną rolę będzie odgrywało sztukatorstwo. Początek polskiej rzeźby klasycystycznej wiąże się z powstaniem w 1768 roku sponsorowanej przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego pracowni rzeźbiarskiej zwanej „skulptornią”, będącej odpowiednikiem „malarni”. Powołana na Zamku Królewskim w Warszawie instytucja realizowała projekty związane z upiększeniem tworzonych i przebudowywanych siedzib królewskich. Nadworni artyści Stanisława Augusta Poniatowskiego wykonywali dekoracje rzeźbiarskie, posągi o tematyce mitologicznej, popiersia wybitnych Polaków, w końcu nagrobki. Pochodzący z Francji Andrzej Le Brun [czyt.: ly bra] wraz ze swym współpracownikiem Włochem Jakubem Monaldim stworzyli wiele dzieł dla Zamku Królewskiego, Łazienek i Zamku Ujazdowskiego.

R1PMN1FNTVTEK

Na zdjęciu znajduje się popiersie Stefana Czarnieckiego z Sali Rycerskiej na Zamku Królewskim w Warszawie z napisem informacyjnym u podstawy. Wykonana w marmurze sylwetka jest silnie udrapowana dla oddania charakteru modela. Czarniecki jest starcem z długą, kędzierzawą brodą. Jego głowa jest silnie wygolona, a szaty przywołują antyczną togę.

R122B8VHM7JTZ

Ilustracja interaktywna – odwracana karta. Pierwsza strona karty przedstawia fotografię ukazującą rzeźbę ustawioną na tle biało‑złotej ściany. Dzieło prezentuje starszego, pochylonego mężczyznę o krótkich włosach oraz długim zaroście. Jego ciało jest zgarbione. Na karku postaci oraz przy ścianie opiera się niebieska kula z czarną obwódką pośrodku oraz złotymi gwiazdkami. Na torsie mężczyzny ukazuje się zarys mięśni. W prawej dłoni postać trzyma złotą kosę, lewą natomiast układa na swoim boku. Przez lewą rękę przewieszony został fragment materiału, który oplata również okolice pasa mężczyzny. Na twarzy postaci ukazuje się zmartwienie. Dzieło ustawione jest na białym postumencie ze złotym podpisem “S.A.R”. Po kliknięciu na kartę, obraca się ona i wyświetla się jej druga strona. Na drugiej stronie karty znajduję się inna rzeźba, która przedstawia tę samą postać. Dzieło ustawione na tle szarej ściany. Rzeźba przedstawia całkowicie nagiego mężczyznę. Zgięcie jego szyi tworzy kąt prosty. Na szyi ustawiono czarną kulę w złote gwiazdki oraz szarą opaskę. W prawej dłoni postaci znajduje się złota kosa, na lewej zawieszony jest opadający, złoty materiał. Dodatkowo na szarym, półprzezroczystym tle wyświetla się biały tekst. “Rzeźba przedstawia pochylonego mężczyznę w podeszłym wieku - Alegorię Czasu, Chronosa. Jest to pełny akt, a nagość fragmentarycznie przysłania tylko złoty materiał ułożony na biodrach. Mężczyzna na barkach dźwiga sferę w postaci kuli z gwiazdami. Na niej znajduje się obręcz będąca tarczą zegara. Trzymaną w dłoni kosą wskazuje czas, który odmierzany jest za pomocą mechanizmu ukrytego we wnętrzu sfery. Monaldi podczas wykonywania dzieła wzorował się na wcześniej wykonanym zegarze, obecnie przechowywanym w Łazienkach Królewskich.

Ilustracja interaktywna – odwracana karta. Pierwsza strona karty przedstawia fotografię ukazującą rzeźbę ustawioną na tle biało‑złotej ściany. Dzieło prezentuje starszego, pochylonego mężczyznę o krótkich włosach oraz długim zaroście. Jego ciało jest zgarbione. Na karku postaci oraz przy ścianie opiera się niebieska kula z czarną obwódką pośrodku oraz złotymi gwiazdkami. Na torsie mężczyzny ukazuje się zarys mięśni. W prawej dłoni postać trzyma złotą kosę, lewą natomiast układa na swoim boku. Przez lewą rękę przewieszony został fragment materiału, który oplata również okolice pasa mężczyzny. Na twarzy postaci ukazuje się zmartwienie. Dzieło ustawione jest na białym postumencie ze złotym podpisem “S.A.R”. Po kliknięciu na kartę, obraca się ona i wyświetla się jej druga strona. Na drugiej stronie karty znajduję się inna rzeźba, która przedstawia tę samą postać. Dzieło ustawione na tle szarej ściany. Rzeźba przedstawia całkowicie nagiego mężczyznę. Zgięcie jego szyi tworzy kąt prosty. Na szyi ustawiono czarną kulę w złote gwiazdki oraz szarą opaskę. W prawej dłoni postaci znajduje się złota kosa, na lewej zawieszony jest opadający, złoty materiał. Dodatkowo na szarym, półprzezroczystym tle wyświetla się biały tekst. “Rzeźba przedstawia pochylonego mężczyznę w podeszłym wieku - Alegorię Czasu, Chronosa. Jest to pełny akt, a nagość fragmentarycznie przysłania tylko złoty materiał ułożony na biodrach. Mężczyzna na barkach dźwiga sferę w postaci kuli z gwiazdami. Na niej znajduje się obręcz będąca tarczą zegara. Trzymaną w dłoni kosą wskazuje czas, który odmierzany jest za pomocą mechanizmu ukrytego we wnętrzu sfery. Monaldi podczas wykonywania dzieła wzorował się na wcześniej wykonanym zegarze, obecnie przechowywanym w Łazienkach Królewskich.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DEALAVAD8

W epoce porozbiorowej dominowały wśród rzeźb importy z Włoch lub Francji. U europejskich sław jak Antonio Canova [czyt.: kanowa] czy Bertel Thorvaldsen [czyt.: torwelcen] zamawiano konkretne dzieła, które następnie ich uczniowie wykonywali. Rodzimym twórcom pozostawały jedynie dekoracje architektoniczne i rzeźba sepulkralna. 

Z dzieł Canovy sprowadzonych do Polski pozostał jedynie posąg młodocianego Henryka Lubomirskiego przedstawionego pod postacią Amora jako Amorino Alato. Figura z białego kararyjskiego marmuru stoi w zamykającej galerię rzeźby Sali Kolumnowej pałacu w Łańcucie. Canova wykonał też nagrobek Barbary z Hallerów Rottmanowej. Nagrobek ten miał być przetransportowany do Polski, w okolice Oświęcimia, gdzie mieszkała rodzina Hallerów, ale z powodu wojen napoleońskich dzieło nie dotarło na miejsce. Utknęło w pobliżu Wiednia w austriackim Penzing [czyt.: pencig], gdzie ustawiono je na miejscowym cmentarzu. 

W świadomości społecznej jednak najważniejszym dla Polaków twórcą był Bertel Thorvaldsen. Duńczyk wykonał dla Warszawy pomnik Kopernika, ustawiony przed pałacem Staszica w 1830 roku. Dzięki ubraniu Kopernika w togę i przedstawieniu go w pozycji siedzącej, artysta uzyskał kompozycyjnąkompozycjakompozycyjną zwartość dzieła, dającą efekt monumentalności. 

R136BA241VOVO

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia dzieło Berthela Thorvaldsena „Pomnik Mikołaja Kopernika”. Ukazuje siedzącego na postumencie mężczyznę w długim, swobodnym płaszczu. W prawej ręce trzyma cyrkiel. W lewej dłoni astronom trzyma sferę armilarną. Fotografia rzeźby wykonana została od frontu. Posąg ustawiony jest na kilkustopniowych schodach. Na drugim planie znajduje się fragment budowli z arkadowymi przejściami, podwójnym gzymsem i półokrągłymi okami.

Dziełem Thorvaldsena jest też pomnik konny księcia Józefa Poniatowskiego, wzorowany na pomniku Marka Aureliusza stojącym na Kapitolu w Rzymie. Książę Józef upozowany jest na rzymskiego wodza, ma tylko bardziej realistycznie przedstawioną twarz. Monument ten, ukończony w 1832 roku, z powodu upadku powstania listopadowego nie mógł być ustawiony w Warszawie. Został przewieziony do Modlina, potem do rezydencji carskiego generała Iwana Paskiewicza w Homlu. Po zwróceniu go przez Sowietów w 1923 roku stanął przed Pałacem Saskim w stolicy. Zniszczony został przez Niemców w 1944 roku. Po wojnie Dania podarowała Polsce jego wierną kopię, odlaną z autentycznego gipsowego modelu, który zachował się w Kopenhadze. Dziełami Thorvaldsena są też pomniki nagrobne Stanisława Małachowskiego w Warszawie, Włodzimierza Potockiego w kaplicy św. Trójcy w katedrze na Wawelu, Józefy Borkowskiej w kościele dominikanów we Lwowie oraz replika kopenhaskiego Chrystusa Miłosiernego w kaplicy Artura Potockiego w katedrze wawelskiej.

W czasach Królestwa Polskiego wśród rodzimych artystów dominowali uczniowie wielkich mistrzów. Wysoką pozycję uzyskał studiujący u Canovy Ludwik Kaufmann. Był on autorem rzeźby parkowej Natalii z Potockich Sanguszkowej, którą przedstawił w Natolinie w pozie, w jakiej Canova wyrzeźbił Paulinę Borghese [czyt.: borgeze]. Treściami wolnościowymi był nasycony masywny, rytmicznie zakomponowanykompozycjazakomponowany fryzfryzfryz wykonany przez niego w 1825 roku na bramie Pałacu Paca w Warszawie. Przedstawiał on Tytusa Quintusa Flaminiusa [czyt.: kwintusa flaminiusza], rzymskiego konsula, ogłaszającego edykt przyznający wolność miastom greckim. Z powodu ówczesnej sytuacji politycznej w Królestwie Polskim dzieło to od razu uzyskało status buntowniczego i podniosło rangę Kaufmanna w społeczeństwie polskim.

R1VFQKQ6VK66B

Zdjęcie przedstawia pomnik nagrobny z fundacji ojca Natalii Aleksandra Potockiego. Grobowiec znajduje się w półokrągłej niszy kamiennej ozdobionej otwartymi kasetonami oraz herbami rodowymi Potockich i Sanguszków. Składa się z sarkofagu, do którego prowadzą dwustopniowe schody. Na cokole z wyrytym napisem o treści informacyjnej znajduje się kamienne łoże z dwoma poduszkami i prześcieradłem. Na nim w pozycji półleżącej spoczywa zmarła, ubrana w rzymską tunikę i posiadająca utrefione na sposób antyczny krótkie włosy. Głowa jej skierowana jest w lewą stronę, a w prawej dłoni trzyma fragment prześcieradła, którym była okryta. Z jej twarzy emanuje spokój i pewność nieuchronności śmierci, którą przeżywa. Podstawa cokołu jest ozdobiona sepulkralną ornamentyką urn grobowych i wieńców nagrobnych. Napis na cokole brzmi: Aleksander hrabia Potocki pamięci jedynej córki Natalii księżnej Sanguszkowej zmarłej w kwiecie wieku w 1830 roku pomnik ten poświęcił.

U Bertela Thorvaldsena w Rzymie studiował natomiast Jakub Tatarkiewicz. Po powrocie do Królestwa Polskiego w 1829 roku stworzył wiele klasycystycznych rzeźb, kompozycjikompozycjakompozycji mitologicznych i alegorycznychalegoriaalegorycznych, które również miały charakter intencjonalny. Wśród licznych wykonanych przez niego posagów wyjątkowym liryzmem emanuje „Miłość macierzyńska” i stworzona w 1830 roku „Umierająca Psyche”. Nabrała ona wyjątkowego znaczenia po klęsce powstania listopadowego, kiedy była odczytywana na emigracji jako obraz porzuconej przez Europę Polski. Omdlewa ona z rozpaczy po utraconej wolności. Obok niej leży lampka oliwna jako świadek nierozsądnego działania, ale i odznaka nadziei, że dopóki knot nie zagasł, sprawa polska jest dla Europy otwarta. W duchu klasycznym Tatarkiewicz wyrzeźbił również leżące postacie do nagrobka Stanisława Kostki Potockiego i jego żony w Wilanowie.

8,6

R1KH45DSSD6LT

Zdjęcie przedstawia popiersie Konstancji Tyszkiewicz jest naturalizowane, upiększane z racji starszego wieku modela w idealny wizerunek oświeceniowej damy w ufryzowanej peruce i muślinowej sukni. Cechuje go pewna frywolność i kokieteria, lekkość w odbiorze

R18A5LQQJFXSA

Zdjęcie przedstawia popiersie Marii Szymanowskiej tchnie natomiast atmosferą pewnego schyłku, nostalgii za upływem czasu i nieuchronnością śmierci. Włosy w nieładzie przywołują psychiczne załamanie spowodowane rozwodem artystki. Twarz cierpiąca postarza modelkę, odpycha.

Uczniem Thorvaldsena był też sprowadzony z Czech w 1816 roku Paweł Maliński. Pierwszym jego dziełem w Warszawie był fryzfryzfryz „Triumf Bachusa”, umieszczony na fasadzie przebudowywanego przez Stanisława Zamoyskiego w tym czasie Pałacu Błękitnego. W podobnym duchu powstały w stolicy inne jego prace m.in. fryzfryzfryz „Apollo z Muzami Nauki i Sztuki” z 1824 roku do zajmowanego przez uniwersytet Pałacu Kazimierzowskiego oraz fryzfryzfryz Pałacu Staszica, będącego gmachem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Największą pracą Malińskiego był fryzfryzfryz nad wejściem głównym Teatru Wielkiego z 1830 roku, przedstawiający „Edypa wracającego z Igrzysk Olimpijskich”, w którym wyrzeźbił 62 figury. Poza dekoracjami rzeźbiarskimi budowli artysta wykonywał też nagrobki i popiersia, np. Stanisława Staszica około 1825 roku. Z inicjatywy tego ówcześnie ministra stanu Królestwa Polskiego powstał w 1825 roku nietypowy, pierwszy tego rodzaju monument na ziemiach polskich, zwany Pomnikiem Pracy. Upamiętniał on budowę drogi łączącej Warszawę z Brześciem. Ogólna jego forma wyrastała z tradycji klasycystycznej, ale postacie pracujących robotników są już na tym pomniku przedstawione naturalistycznie. Uczniem Malińskiego był pochodzący z Poznania, a działający w Krakowie Karol Cepkowski, który praktykował również w pracowni Thorvaldsena. Jego ojciec Michał był uznanym sztukatorem, co wpłynęło na warsztat artysty i zdolność wykonywania różnych posągów o tematyce antycznej, rzeźb dekoracyjnych, architektonicznych i sepulkralnych. Cepkowski wyrzeźbił sarkofag Marysieńki Sobieskiej, znajdujący się w krypcie katedry na Wawelu. Według jego projektów odkuto kamienne posągi uczonych zdobiące Collegium Maius [czyt.: kolegium majus]. Dla kościoła w Krzeszowicach stworzył trzy płaskorzeźby: Boże Narodzenie, Ukrzyżowanie i Wniebowstąpienie. Z Cepkowskim współpracował inny uczeń Thorvaldsena - Konstanty Hegel, znany głownie jako autor pomnika Syreny w Warszawie. Wyrzeźbił również pomnik nagrobny Aleksandry i Stanisława Kostki Potockich w Wilanowie, pomnik oficerów lojalistów poległych w powstaniu listopadowym oraz stworzył dekorację rzeźbiarską dla Teatru Wielkiego w Warszawie.

RUU2LQTHJ6ZTD

Zdjęcie przedstawia posąg Syreny na wysokim, kamiennym cokole w kształcie sześcianu. Syrena sportretowana jest w chwili, gdy próbuje odeprzeć atak z prawej strony. Jest wygięta z tył, aby uderzyć z lewej strony trzymaną w lewej dłoni szablą. Jest ona podniesiona w górę. W prawej dłoni Syrena ma tarczę, którą podnosi wysoko, aby osłonić nagą pierś. Jej sylwetka pół‑kobiety, pół‑ryby jest podkreślona opadem w stronę nóg rybiej łuski.

Klasycyzm w malarstwie i rzeźbie polskiej drugiej połowy XVIII i początków XIX wieku był nurtem ściśle powiązanym z ideologią oświecenia i programem reform państwowych, traktującym sztukę jako narzędzie edukacji obywatelskiej i refleksji nad losem Rzeczypospolitej. Pod patronatem Stanisław August Poniatowski rozwijało się malarstwo historyczne i portretowe, podporządkowane zasadom harmonii, klarowności formy i odwołaniom do antyku jako wzorca etycznego. Centralną postacią był Marcello Bacciarelli, którego twórczość łączyła funkcję reprezentacyjną z programem ideowym, szczególnie widocznym w alegorycznychalegoriaalegorycznych wizerunkach monarchy. Rzeźba klasycystyczna, rozwijająca się skromniej, pełniła głównie funkcje dekoracyjne i pomnikowe, pozostając pod silnym wpływem wzorców europejskich, reprezentowanych m.in. przez Antonio Canova i Bertel Thorvaldsen. Po upadku państwa klasycyzm stopniowo tracił swój oficjalny charakter, przechodząc w nurt bardziej refleksyjny i sentymentalny, który przygotował grunt pod sztukę romantyczną i nowoczesną narrację narodową.