Marcello Bacciarelli, nadworny malarz Stanisława Augusta Poniatowskiego, odegrał kluczową rolę w kształtowaniu ikonografii ostatniego króla Rzeczypospolitej. Jego portrety nie były jedynie przedstawieniami fizycznego wyglądu monarchy, lecz pełniły funkcję polityczną, propagandową i symboliczną. Bacciarelli, działając w ramach programu artystycznego dworu, stworzył spójny i wielowarstwowy wizerunek władcy oświeconego, patrioty, reformatora, a w końcu - tragicznej postaci uwikłanej w dramat upadku państwa. Sposoby ukazania monarchy w jego portretach odzwierciedlają zarówno zmieniające się potrzeby polityczne epoki, jak i osobiste dylematy Stanisława Augusta.
W pierwszych latach panowania Bacciarelli kreował wizerunek króla jako władcy szlachetnie urodzonego, godnego i reprezentacyjnego. W portretach poelekcyjnych Stanisław August ukazywany jest w stroju francuskim, z peruką i orderami, co miało podkreślić jego przynależność do europejskiej elity oraz legitymizować jego wybór na tron. Wczesne portrety miały „rozreklamować go wśród znamienitych rodów”, dlatego Bacciarelli stosował konwencję reprezentacyjną, znaną z portretów dworskich. W tych przedstawieniach król jest spokojny, opanowany, elegancki, a jego postawa i gesty podkreślają godność i autorytet. To wizerunek monarchy, który dopiero buduje swoją pozycję i potrzebuje wizualnego potwierdzenia swojej legitymacji.
Kolejnym sposobem ukazania władcy jest przedstawienie go jako patrioty i strażnika tradycji państwowej. W portretach z lat 70. XVIII wieku Bacciarelli eksponuje Order Orła Białego, symbol polskiej państwowości. Order „stał się głównym elementem stroju, nieprzyćmionym przez bogato wyszywany strój czy tło”. Król ukazywany jest w mundurze generała gwardii konnej koronnej, co podkreśla jego rolę jako zwierzchnika sił zbrojnych. To świadome budowanie wizerunku monarchy zaangażowanego w sprawy państwa, stojącego na straży jego suwerenności. Bacciarelli wykorzystuje tu język ikonograficzny klasycyzmu: prostotę, klarowność, symboliczność.
Najbardziej rozbudowaną formą reprezentacji monarchy są portrety koronacyjne. W słynnym Portrecie Stanisława Augusta w stroju koronacyjnym z 1768 roku Bacciarelli ukazuje władcę w pełnej postaci, w purpurowym płaszczu podbitym gronostajami, ze srebrzystym justaucorps, mieczem u boku i regaliami na stole. Kolumna w tle symbolizuje trwałość i stabilność państwa, a kotara, ceremonialny charakter przedstawienia. To wizerunek monarchy oświeconego, godnego, świadomego swojej roli w Europie. Portret miał podkreślać jego pozycję na arenie międzynarodowej i wpisywać go w tradycję europejskich władców absolutnych, choć jego realna władza była ograniczona. Bacciarelli stosuje tu klasycystyczną klarowność formy, monumentalność i symboliczność, tworząc obraz monarchy idealnego.
Najbardziej złożonym sposobem ukazania władcy jest przedstawienie go jako postaci tragicznej, uwikłanej w dramat polityczny końca XVIII wieku. Portret Stanisława Augusta z klepsydrą z 1793 roku jest dziełem alegorycznym, pełnym symboli odnoszących się do abdykacji, przemijalności i kryzysu państwa. Król ukazany jest w stroju domowym, przy biurku, jako „homme des lettres”, co podkreśla jego intelektualny charakter. Klepsydra wstawiona w koronę symbolizuje przemijalność władzy, a jednocześnie wytrwałość, cnotę potrzebną w obliczu przeciwności. Globus wskazuje na odpowiedzialność monarchy za losy państwa, a burzowy pejzaż za oknem jest wizualną metaforą II rozbioru Polski. Cytat z Eneidy („Quaesivit coelo lucem”) odnosi się do Dydony, co pozwala interpretować króla jako postać tragiczną, zmuszoną do abdykacji. To portret, który pełni funkcję politycznego testamentu monarchy, próbującego wytłumaczyć swoje działania i pozostawić przesłanie dla potomnych.
W portretach Bacciarellego władca ukazywany jest więc na wiele sposobów: jako reprezentacyjny monarcha europejski, jako patriota i strażnik tradycji, jako oświecony reformator oraz jako postać tragiczna. Każdy z tych sposobów odpowiada innemu momentowi jego panowania i innym potrzebom politycznym. Bacciarelli, jako twórca świadomy konwencji klasycyzmu, potrafił wykorzystać język sztuki do budowania wielowarstwowego wizerunku monarchy. Jego portrety są nie tylko dziełami artystycznymi, lecz także dokumentami epoki, które pokazują, jak sztuka może kształtować pamięć historyczną i interpretować losy państwa.
Bacciarelli stworzył jedną z najbardziej spójnych i jednocześnie najbardziej złożonych ikonografii władcy w historii polskiej sztuki. Jego portrety Stanisława Augusta są świadectwem zarówno ambicji oświeceniowego monarchy, jak i dramatycznych wydarzeń końca XVIII wieku, które ostatecznie doprowadziły do upadku Rzeczypospolitej.
