R8V6167XLEKQJ

Malarstwo i rzeźba klasycyzmu w Polsce

Bertel Thorvaldsen, Pomnik Mikołaja Kopernika, 1827‑1830, Warszawa
Źródło: Boston9 commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik pojęć

akwaforta
akwaforta

(wł. acąuaforte) kwasoryt, technika graficzna druku wklęsłego; także odbitka otrzymana tą techniką. Rycinę wykonuje się przez odbijanie wytrawionego rysunku na płycie miedzianej lub cynkowej w prasie miedziorytniczej. Wypolerowaną płytę pokrywa się werniksem akwafortowym (wosk, asfalt, żywica); rysunek wykonuje się igłą, nacinając werniks i odsłaniając powierzchnię metalu. Następnie płytę poddaje się trawieniu w wodnym roztworze kwasu azotowego lub chlorku żelazowego; natężenie kreski zależy od głębokości trawienia, tj. od czasu trawienia, dlatego albo dorysowuje się sukcesywnie kreski od (pierwszych najdłużej trawionych) najciemniejszych, do najdelikatniejszych (najkrócej trawionych), tzw. trawienie stanowe (stan); albo wykonuje się całość rysunku, a poszczególne partie po wytrawieniu zakrywa się półpłynnym werniksem. Po zakończonym trawieniu wymywa się werniks i na podgrzaną płytę metalową nakłada farbę drukarską, którą wyciera się z powierzchni płyty, tak że pozostaje ona tylko w głębi wytrawionych kresek; z tak przygotowanej płyty wykonuje się odbitkę w prasie pod dosyć silnym tłokiem, na wilgotnym papierze. 

alegoria
alegoria

(gr. allēgoría - allēgoreín - mówić w przenośni, obrazowo) motyw lub zespół motywów, który poza znaczeniem dosłownym i bezpośrednio przedstawionym ma ukryte znaczenie dodatkowe, pozostawione domyślności czytelnika lub wyjaśnione przez autora.

antykizacja
antykizacja

1. naśladowanie sztuki antycznej; 2. stylizowanie dzieła sztuki przez nadanie mu cech charakterystycznych dla zabytków sztuki odległych epok.

camera obscura
camera obscura

(łac. komora ciemności) ciemnia optyczna, skrzynka z otworkiem w przedniej ścianie, z matową szybą w tylnej, na której powstaje odwrócony obraz ustawionego przed otworem przedmiotu; znana już Arystotelesowi, stosowana przez Arabów w X w.; udoskonalona przez Leonarda da Vinci; prototyp aparatu fotograficznego. Camera obscura stosowana była w XVIII w. przez wielu malarzy sztycharzy, głównie wedutowych, którzy posługiwali się nią jako przyrządem pomocniczym ułatwiającym wierne odtwarzanie widoków (malarz kładł papier na szybie odbijającej widok i przerysowywał go); wmontowywana często w stolik do rysowania połączony z krzesłem.

fêtes champêtre
fêtes champêtre

(fr. fêtes pastorales - scena pasterska) w malarstwie i grafice, zwłaszcza XVIII w., sielankowe sceny z życia pasterzy. 

fryz
fryz

(fr.  frise [czytaj: fris] hiszp. friso , frisar [czytaj: frizo, frizar] - wyżłabiać) pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się z tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornamentów albo figur.; 2) poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (fryzy płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych dziedzinach sztuki (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne).

kompozycja
kompozycja

(łac. compositio - złożenie) sposób powiązania elementów formalnych dzieła (linii, brył, płaszczyzn, plam barwnych, rozłożenia światła i cienia), tak aby tworzyły całość zgodną z intencją twórcy; z pojęciem kompozycja wiąże się pojęcie schematu kompozycyjnego, tzn. stałego układu poszczególnych elementów kompozycyjnych, charakterystycznych dla danego kierunku, epoki itp. Na schemat kompozycyjny składają się: jego ramy zewnętrzne (np. otoczenie przestrzenne dzieła architektury lub rzeźby, rama malowidła) i wewnętrzne, wyznaczające zasięg przestrzenny samej kompozycji (np. kształt przestrzenny dzieła architektury lub rzeźby, figura planimetryczna zawierająca kompozycję obrazu), osie kompozycyjne, zazwyczaj ze sobą sprzężone (przecinające się równolegle, zbieżne itp.), podziały kompozycyjne, wprowadzające rozgraniczenia wewnątrz kompozycji i porządkujące ją, napięcia kierunkowe, sugerujące ruch rzeczywisty lub wyobrażeniowy itp. Schemat kompozycyjny (poza sztuką abstrakcyjną) nie jest nigdy schematem oderwanym, ale wynika z programu i celowości dzieła architektury czy rzemiosła artystycznego oraz z tematyki rzeźby lub obrazu, przyczyniając się do wydobycia pożądanych momentów treściowych; w zależności od charakteru schematu kompozycyjnego i jego czynników mówimy o kompozycji zamkniętej, otwartej, zwartej, luźnej, dynamicznej, statycznej, symetrycznej, diagonalnej itp.

plafon
plafon

(franc. plafond) 1) duże pole dekor. obejmujące centr. część sufitu lub podniebienia sklepień (zwierciadlanego, spłaszczonego, kolebkowego, żagielkowego, kopuły nie przebitej latarnią), stanowiące zamknięcie wnętrza od góry; 2) znajdujące się na tym miejscu malowidło wykonane na tynku technikami malarstwa ściennego, m.in. freskiem i al secco, jako malowidło olejne na płótnie naprężonym na krosnach i założonym pod podniebieniem, rzadziej jako dekoracja stiukowa; zwykle rozwiązywane jako kompozycja figur., może też mieć charakter czysto ornamentalny; obramienie bywa wykonywane w materiale i technikach innych niż pole dekoracyjne (np. malowidło ujęte ramą ze stiuku). Plafon znany był już w starożytności i sztuce wczesnochrześcijańskiej; terminu tego używa się przede wszystkim do dekoracji wspomnianego typu od renesansowych poczynając. Najważniejszą odmianą był plafon iluzjonistyczny, w pałacach - o tematyce najczęściej alegorycznej lub mitologicznej, w kościołach - religijnej; rozwinął się we Włoszech w 2 poł. XV w.; rozkwit malowanego plafonowego przypadł na okres baroku i rokoka; wówczas rozpowszechnił się w Europie, zwłaszcza Środkowej Plafony zdobiły często budowle publiczne także w XIX w.

sztafaż
sztafaż

(niem. Staffage) postacie ludzkie i zwierzęce - zazwyczaj niewielkie - lub skromne sceny rodzajowe, wprowadzane do kompozycji krajobrazowych w celu ich ożywienia lub upiększenia.

weduta
weduta

(wł. veduta - widok)obraz, rysunek lub rycina, przedstawiająca bądź ogólny widok miasta (panorama), bądź poszczególne place, ulice, zespoły arch. lub budowle (…) Jako samodzielny gatunek weduta wyodrębniła się ostatecznie w XVII w. w Holandii, a rozkwit przeżywała w XVIII w. w Wenecji.