Pod lupą nowej wiedzy

XIX wiek był okresem intensywnych zmian społeczno‑politycznych, które znalazły swoje odzwierciedlenie w sztuce europejskiej. Sztuka tego okresu rozwijała się w różnych tendencjach, nurtach i kierunkach artystycznych. Różnorodne przejawy prezentuje romantyzm, rozwijający się zwłaszcza w malarstwie od 1820 do ok. 1860 roku. Romantycy odrzucali racjonalizm na rzecz religijności, dużą rolę zwracali na duchowość i uczuciowość, akcentowali poczucie narodowego patriotyzmu, przywiązanie do natury. Romantycy podkreślali także bunt, niezgodę wobec rzeczywistości, uciekali w świat wątków fantastycznych i ludowych. Malarstwo romantyczne jest bogate kolorystycznie, różnorodne kompozycyjnie - pojawiają się zarówno obrazy dynamiczne, szkicowe, o bogatej fakturze, jak i dzieła spokojne, stonowane i monochromatyczne. Prekursorami romantyzmu w malarstwie są: Francisco de Goya y Lucientes,[czytaj: fransisko de goja lucjentes] Johanna Heinricha Füssli [czytaj: johana hainrisia fysli)] oraz William Blake. [czytaj: łiliam blejk] Goya, [czytaj: goja] hiszpański malarz króla Karola III i nadworny artysta króla Karola IV artysta, słynął z graficznych obrazów wojny i wyrażania wewnętrznego niepokoju. Romantyczny charakter ma cykl antywojennych rycinrycinarycin „Okropności wojny”, powstały po wkroczeniu prócz wojsk napoleońskich w 1808 roku, a także namalowany po upadku Napoleona obraz „Rozstrzelanie powstańców 3 maja 1808 roku”.

Droga Füssliego do malarstwa

Johann Heinrich Füssli to angielski malarz, rysownik i poeta, pochodzenia szwajcarskiego, który tworzył obrazy pełne atmosfery grozy, fantastyki i tajemniczości. Nawiązywał często do tematyki literackiej. W swojej twórczości łączył elementy znane z okresu późnego baroku, neoklasycyzmu i romantyzmu. Studiował teologię na Uniwersytecie w Zurychu.

R7MSPPAKMCFCC

Ilustracja przedstawia obraz James’a Northcote „Portret Henriego Füssliego”. Obraz ukazuje Füssliego pozującego na ciemnym tle. Mężczyzna ma krótkie, lekko kręcone kasztanowe włosy. Patrzy się w swoją lewą stronę. Ubrany jest w ciemną marynarkę. Na szyi ma przewiązany biały szal.

W wyniku publicznego oskarżeniem wójta krajowego, Grebela von Grüningen musiał w 1763 opuścić na rok Szwajcarię. Po roku udał się do Londynu, gdzie w 1767 roku poznał Joshue Reynoldsa, pod którego wpływem zainteresował się malarstwem. W latach 1770‑78 przebywał w Rzymie, gdzie zetknął się ze sztuką antyczną i dziełami Michała Anioła. Po powrocie do Londynu odniósł sławę jako malarz.

Artystyczny rozgłos

Füssli nie został zauważony jako kolorysta, lecz doceniono go jako mistrza światła i cienia. W swoich pracach nie stosował się do zasad, pomijał wszelką wiedzę na temat teorii barw, traktował kolor według własnego uznania. Często używał własnych pigmentów w postaci suchego proszku, który łączył z olejem, terpentynąterpentynaterpentyną lub złotem proszkowymzłoto proszkowezłotem proszkowym, uzyskując pożądany efekt. Pierwszym dziełem, które wzbudziło zainteresowanie był obraz Nocna mara, wystawiony w 1782 roku – przedstawienie koszmarów dręczących młodą kobietę podczas snu. Füssli zaprezentował onirycznąoniryzmoniryczną, przepełnioną dramatyzmem scenę, łącząc cechy malarstwa neoklasycystycznego (szaty kobiety) z romantycznym nastrojem i motywami ludowymi.

Inną wersję obrazu pod tym samym tytułem Füssli namalował 10 lat później. Znajdujący się w Frankfurter Goethe Haus obraz namalowany został w zimnej tonacji barwnej. Artysta, w odróżnieniu od poprzednika, zmienił kompozycję, tworząc symetryczne odbicie sceny i dodał dynamiki poprzez inne ułożenie postaci.

Inspiracje Makbetem Williama Szekspira

Szczególnym zainteresowaniem Füssli obdarzył dramat Szekspira Makbet, do którego stworzył sceny ukazujące Wiedźmy i Lady Makbet. Demoniczny charakter kobiety oraz fantastyczny motyw Wiedźm były okazją do zaprezentowania charakterów ludzkich, obłędu, motywu fantastyki. Z aktu II dramatu pochodzi scena przedstawiająca moment po zamordowaniu króla Duncana. Inspiracją dla Füssliego był udział w produkcji spektaklu w 1766 w Londynie, po którym malarz wykonał obraz o podobnej kompozycji, w którym Lady Makbet została ukazana ze sztyletami.

Do Makbeta nawiązuje także obraz Lunatykująca Lady Makbet, przedstawiający żonę Makbeta, która prześladowana przez wyrzuty sumienia z powodu zbrodni i pogrążająca się w szaleństwie, chodzi po korytarzach zamku. Dzieło nawiązuje do sceny I aktu V. Lady Makbet pokazuje, z jakim adresem Füssli maluje sprzeczności. Füssli przedstawia granice między normalnością a szaleństwem, między dniem a nocą, między tym, co rzeczywiste, a tym, co dziwne i nierealne.

Do sceny III aktu I Makbeta, Füssli namalował obraz Banko, Makbet i trzy wiedźmy na wrzosowisku:

Malarz operuje głównie światłem, aby poróżnić scenę oddzielić świat realny od fantastycznego. Obraz jest wykonany szybkimi, szkicowymi pociągnięciami pędzla. Niezwykłą atmosferę podkreśla mgła.

Wiedźmy z Makbeta Szekspira były już tematem wcześniejszego obrazu Füssliego z 1783 roku. Banko z dramatu Williama Szekspira w scenie III aktu I wymownie opisuje ich wygląd:

R9FVUVTNR9V7H

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia „Portret Williama Blake’a” Thomasa Phillipsa. Ukazuje siedzącego mężczyznę w średnim wieku, ubranego w  marynarkę i białą koszulę. Prawą dłoń, w której trzyma ołówek podpiera na lewym ręku opartym na poręczy. Głowę ma lekko uniesioną i skierowaną w prawą stronę. Tło obrazu jest bardzo ciemne.

William Blake uznawany jest za prekursora romantyzmu. Już w dzieciństwie miewał mistyczne wizje. Twierdził, że podczas pracy twórczej odczuwał obecność malowanych i opisywanych przez siebie postaci. Starał się obalić bariery między tym, co realne i nadrealne. Pasjonowała go ezoterykaezoterykaezoteryka, stworzył własną wersję mitologii w formie epopei i aforyzmów.

W latach 1772‑1779 Blake był przyuczany do zawodu rytownika w pracowni Jamensa Basire’a. W dziedzinie malarstwa artysta był samoukiem. Swoje umiejętności ćwiczył, kopiując gotyckie ornamenty kościołów. Odrysowywał grobowce królów angielskich w opactwie westminsterskim. Oprócz średniowiecza, fascynowała go także sztuka: perska, egipska i hinduska.

Artysta wymyślił własną technikę graficzną, nazywaną przez niego drzeworytemdrzeworytdrzeworytem na miedzi, która umożliwiała wspólny druk tekstu i ilustracji. Opracowywał płytę miedzianą w taki sposób, że tekst napisany ręcznie pismem lustrzanym oraz kontury rysunków pozostawały wypukłe, a tło wytrawiano kwasem. Następnie, odbite już rycinyrycinaryciny kolorował ręcznie. Blake zwykł używać kaligrafiikaligrafiakaligrafii archaizującej, której nie widziano od czasów średniowiecza, jego technika początkowo przypominała inkunabułyinkunabułinkunabuły. W ten sposób artysta zilustrował swoje utwory, między innymi Pieśni niewinności, Pieśni doświadczenia, Zaślubiny Nieba i Piekła.

Własna filozofia świata

Artysta stworzył własną mitologię, moralność i kosmogoniękosmogoniakosmogonię. Kreował własne idee dotyczące między innymi: dziejów ludzkości, dobra i zła, stworzenia i zbawienia. Blake w Księdze Urizena i  Księdze Losa rozwija swoją koncepcję dwóch opozycyjnych w stosunku do siebie bóstw: Urizen jest dla artysty uosobieniem władzy, surowych praw moralnych a Orc reprezentuje anarchię, wolność i bunt. Według artysty zło jest dziełem surowego boga praw – Urizena, dobro zaś wiążę się z Orcem liberalnym i łagodnym, twórczym duchem. Blake postrzegał stworzenie świata jako niepełne, w którym główną rolę odegrał rozum. Urizena będącego Stwórcą opisał w Księdze Urizena, która jest trawestacją Księgi Rodzaju. W  mistyczno‑profetycznej twórczości przedstawia obraz odrodzenia niewinnej i dobrej ludzkości, pozostającej w niewoli władzy, religii oraz społeczeństwa. Opracował też osobisty system symboli, inspirowany neoplatońską koncepcją rzeczywistości, która ujmowała świat realny jako odbicie świata ducha. Dzięki temu księgi profetyczne mogły być zrozumiałe jedynie dla wtajemniczonych, obcujących ze światem mistycznym.

Bezpośrednim nawiązaniem do Urizena stwarzającego świat jest Newton, praca poświęcona wyrażeniu opozycji wobec oświecenia. Teoria optyki Newtona była szczególnie sprzeczna z twierdzeniem artysty, który rozgraniczał wizję „oka wegetatywnego” i wizję duchową. Deistyczny pogląd na Boga jako odległego stwórcę, który nie odgrywał żadnej roli w codziennych sprawach, był przekleństwem dla Blake'a, który opowiadał się za regularnym doświadczeniem wizji duchowej natury. Kontrastował swoją „czterokrotną wizję” z „pojedynczą wizją” Newtona, którego naukowy materializm uważał za nieuzasadniony.

Blake - ilustrator

Blake inspirował się pracami mistrzów, fascynował go między innymi Michał Anioł. Podobała mu się również sztuka grecka, choć zarzucał jej materializm. Sam usiłował wyzwolić się z ograniczeń czasoprzestrzennych i materialnych. Był jednak twórczą własnego świata. Ilustrował własną poezję i czerpał z niej inspiracje do obrazów i rycinrycinarycin. Jego styl graficzny wyzbywał się stopniowo ozdobników na rzecz umięśnionych i zwinnych, fosforycznych postaci. Starał się z dużą precyzją przedstawić swoje mistyczne wizje.

R1EV5QKRKBFJN

Ilustracja przedstawia ilustrację do wiersza „Owca” z „Pieśni niewinności” Wiliama Blake’a. Ukazuje tekst otoczony motywami rysunkowymi. U dołu znajduje się pasterz w towarzystwie owiec. Obok stoi dom kryty strzechą. Po obu stronach rosną drzewa, których korony otaczają cały tekst, splatając się u góry. Tłem jest błękitne niebo.

Oprócz własnych tekstów artysta ilustrował również Biblię i dzieła Dantego. Interpretował jednak temat w sposób symboliczny, zgodnie ze swoimi wyobrażeniami. Namalowane postaci były bezcielesne, zjawiskowe, składały się z przezroczystej formy. Kolor również wydawał się być nierzeczywisty: raz jasny i przejrzysty, kładziony lekkimi muśnięciami akwareliakwarelaakwareli, z kolei w odbitkach monotypicznychmonotypiamonotypicznych przyjmował fakturę przypadkowych plam i żyłkowań. Na obrazach artysta światło zastępował poświatą niewiadomego pochodzenia.

W 1826 roku Blake otrzymał zlecenie od Johna Linnella na zilustrowanie Boskiej Komedii Dantego. Wykonał 102 arkusze, ale ze względu na chorobę ukończył siedem z nich. Ilustracja Wir kochanków to interpretacja plastyczna do Pieśni V.

Blake jako artysta, nie uznawał autorytetów, w zawiązku z tym tworzył bez mecenatu. Wiele swoich prac wykonał dla będących jego protektorami przyjaciół. Dla Thomasa Buttsa powstała poetycka akwarelaakwarelaakwarela z motywem starotestamentowego stworzenia Ewy, w którym zamiast pokazać pierwszą kobietę wychodzącą z żebra Adama, z uroczystą powagą przedstawił spotkanie małżeńskie.

Blake ignorował zasady perspektywy, skali i grawitacji. Nawet, gdy namalował współczesne mu postaci historyczne były one umieszczone w czasie nierzeczywistym. Atakował również przekonanie o racjonalnym charakterze twórczości artystycznej, mającej źródło w naturze, które było fundamentalne dla nowożytnej sztuki europejskiej. Według artysty rozumowanie nie odgrywało kluczowej roli w tworzeniu. Ważniejsze były dla niego: intuicja i wyobraźnia niż natura i rozum. Artystę miał tworzyć wrodzony geniusz, a nie umiejętności, które nabył.

Zasady Blake'a podzielali niektórzy współcześni mu artyści. Ich wyobrażenia były oderwane od przyjętych konwencji przedstawieniowych, które uduchowiano i odrealniano. Inspiracji dla rozwoju wyobraźni szukali w archaicznych źródłach sztuki, co oznacza, że tematy czerpali z Biblii, Dantego i Homera. Inspirowali się również surową formą greckiego malarstwa wazowego oraz iluminowanymi manuskryptami średniowiecznymi.

Sztuka Williama Blake’a nie została doceniona za życia artysty. Zorganizowano tylko jedną indywidualną wystawę jego dzieł. Zakończyła się ona niepowodzeniem. Twórczość artysty została odkryto na nowo w drugiej połowie XIX w. Wywarła wpływ na artystów z kręgu prerafaelitów. Prace graficzne Blake’a, jego twórczość pisarska oraz mistyka inspirowały twórców w  XX wieku.

Notatki z biografii

Francisco J. Goya y Lucientes należy do najbardziej rozpoznawalnych artystów hiszpańskich prócz Diego Velazqueza, Salvadora Dali, Pabla Picassa czy Antonio Gaudiego. Jego dzieła można oglądać i podziwiać w wielu światowej sławy muzeach. Wśród jego klientów znajdowali się przedstawiciele arystokracji, Kościoła katolickiego oraz władcy Hiszpanii z dynastii Burbonów: Karol III, Karola IV i Ferdynand VII. Nie był obojętny na problemy społeczne, swoje zaangażowanie wyrażając m.in. w seriach dzieł graficznych.

Gdy rodzina przyszłego artysty powróciła z Fuendetodos do Saragossy Goya rozpoczął naukę malarstwa u José Luzana. Kilkukrotnie starał się uzyskać stypendium Akademii Królewskiej w Madrycie. W 1770 roku wyjechał do Włoch, odwiedzając m.in. Neapol i Rzym wiedząc, że król lubi sztukę włoską. W Rzymie, gdzie mieszkał u polskiego malarza Tadeusza Kuntze namalował m.in. Ofiarę dla bożka Pana.

Po powrocie do Hiszpanii około 1771 roku zaczął malować freski w bazylice del Pilar w Saragossie, współpracując z Francisco Bayeu y Subias. Rozpoczął się okres malarstwa religijnego w jego twórczości. W Saragossie zyskał uznanie mecenasów kościelnych i mieszkańców miasta. Zauważony przez Antona Raphaela Mengsa, nadwornego malarza stał się jego protegowanym. Zaprojektował 63 kartony – czyli wzory dla królewskiej wytwórni tapiserii. W 1777 roku król zlecił mu powielenie przy pomocy grafiki dzieł Diego Velazqueza. Dzięki uznaniu jakie zdobył za obraz Ukrzyżowanie został członkiem Akademii św. Ferdynanda. Na polecenie Karola III dla kościoła San Francisco del Grande stworzył w 1781 roku obraz Kazanie św. Bernardyna ze Sieny przed Alfonsem Aragońskim. Zyskał wielu klientów wśród arystokracji, w tym książąt Osuny (namalował portret ich rodziny). W latach 90‑tych XVIII wieku przeżył ataki nieznanej choroby i choć uratował wzrok, zaczął głuchnąć. W 1800 roku namalował portret kolejnego mecenasa - Karola IV z rodziną.

Gdy Hiszpanią zaczął rządzić Józef Bonaparte Goya został jego nadwornym malarzem. Stworzył wtedy portrety osób z kręgu Napoleona, prace Okropności wojny oraz Martwą naturę z indykiem. Jego dzieła Procesja biczowników czy Pogrzeb sardynki piętnowały przywary ludu hiszpańskiego. Gdy Napoleon upadł, Goya znów zaczął malować dla króla – tym razem Ferdynanda VII. Stworzył wtedy Rozstrzelanie powstańców madryckich. W 1819 roku opuścił Madryt i przeprowadził się do domu zwanego Domem Głuchego. Tu stworzył przejmujące Czarne malowidła, które po rozebraniu domu przeniesiono do Prado w Madrycie.

Gdy wybuchły prześladowania dawnych zwolenników Napoleona, Francesco Goya wyjechał do Francji korzystając z ogłoszonej amnestii. Osiadł wśród emigrantów hiszpańskich Bordeaux, gdzie zmarł.

Od scen dworskich po mroczne obrazy

W ciągu swego długiego artystycznego życia namalował około 700 malowideł, 280 grafik i około tysiąca rysunków. Były to: portrety, sceny rodzajowe ukazujące polowania, oraz krytykujące przywary społeczeństwa hiszpańskiego, przemoc i wiarę w zabobony). W jego dorobku znalazły się też dzieła o tematyce historycznej, religijnej a nawet martwe natury. Zmarł w Bordeaux we Francji, a jego ostatnim dziełem była Mleczarka z Bordeaux namalowana w 1827 roku.

Obraz La gallina ciega, czyli Ciuciubabka. To modna zabawa polegająca na odkryciu przez osobę z zawiązanymi oczami tej, która ją zaczepia lub ją złapać. Obraz Goi przedstawiający tą scenę został namalowany w roku 1788 na zlecenie króla Karola IV i jego żony. Miał to być projekt ozdobnej tkaniny – tapiserii, ale najprawdopodobniej zleceniodawcy zorientowali się, że obraz ten nie pokazuje tylko zabawy, ale ma zupełnie inny sens. Patrząc na dzieło widzimy przede wszystkim grupę dworzan, którzy beztrosko bawią się nad brzegiem rzeki Manzanares. Interpretatorom obraz ten przypomina twórczość francuskiego malarza Jeana Antoina Watteau, który często malował sceny zw. fêtes galantefêtes galantesfêtes galante. Dworzanie bawią się trzymając się za ręce, a w tle postaci widać idylliczny pejzaż. Obraz jednak można zinterpretować zupełnie inaczej. To nie tylko zabawa, lecz danse macabredanse macabredanse macabre, a pierwsza osoba, którą zidentyfikuje ciuciubabka (symbolizująca śmierć) zostanie zabrana z tego świata. Obok postaci artysta namalował usychające drzewo. Być może Goya w ten sposób skrytykował arystokrację, która była ślepa na biedę kraju. Na podstawie obrazu Goi miano przygotować tapiserię, którą król planował zawiesić na ścianie pokoju córki, ale rozpoznano ukryte w obrazie treści i odstąpiono od tego pomysłu. Goya zaprojektował też inne tapiserie. Ciuciubabka należy do pierwszego etapu twórczości Goi.

Obraz Pielgrzymka do źródła Świętego Izydora powstał wtedy, gdy Goya pozbył się złudzeń co do natury ludzkiej. Dzieło to należy do tzw. czarnych malowideł namalowanych w nabytym przez artystę Domu Głuchego (innymi dziełami są obrazy przedstawiające psa tonącego w piasku czy dwaj mężczyźni okładający się pałkami). Dom ten zw. Quinta del Sordo leżał nad rzeką Manzanares. Nowa Pielgrzymka powstała pomiędzy 1821 a 1823 rokiem bezpośrednio na tynku. To obraz ciemny, przerażający, o klimacie histerii. To imponujące dzieło o rozmiarach 1,4 metra wysokości na 4,5 metra szerokości. Dziś eksponowane jest w Museo del Prado w Madrycie. Teraz posługując się wąską, ciemną paletą barw Goya pokazał obłudę pielgrzymujących, którzy w głębi pozostają nadal złymi i zepsutymi ludźmi. Twarze ludzkie wyginają grymasy, nie ma śladu dawnej pogody pierwszego dzieła. Ziemia jest jałowa i wymarła. Nie odnajdziemy tu znanej nam piknikowej, beztroskiej atmosfery.

To o tym obrazie mógł napisać Baudelaire myśląc o gwałtownych kontrastach, okropnościach natury, fizjonomiach ludzkich dziwacznie zezwierzęconych pod wpływem okoliczności.

Pełnym dramatu obrazem jest Saturn pożerający własne dzieci.

Polityka w sztuce Goi

Rozstrzelanie powstańców madryckich 3 maja 1808 roku to obraz, który mógłby się znaleźć na ołtarzu hiszpańskiego patriotyzmu. Rozstrzelanie grupy powstańców przez francuskich żołnierzy Goya oglądał z daleka, a osobiście pojawił się w miejscu egzekucji dopiero następnego dnia.

Obraz zakwalifikować można do wybitnych dzieł romantyzmu, stawiającego przede wszystkim na siłę oddziaływania na widza, spychając na drugi plan technikę malarską (w tym silne kontrasty bieli i żółci nakładanych szerokimi pociągnięciami) i kompozycję (tą u Goi krytykowano za zbyt małą odległość pomiędzy skazanymi a ich katami). Obraz odwołuje się do pokazania niesprawiedliwej kary, krytykując niesprawiedliwą i niezawinioną śmierć poniesioną w walce o wolność. Obraz naśladował Edouard Manet malując ok. 1867‑1868 roku „Egzekucję cesarza Maksymiliana”, choć nie udało mu się oddać siły malowidła Goi.

Goya był wybitnym grafikiem, który przy pomocy akwafortyakwafortaakwaforty, akwatintyakwatintaakwatinty czy suchej igłysucha igłasuchej igły tworzył dzieła o nieznanej dotąd w grafice hiszpańskiej sile wyrazu. W roku 1799 w jego pracowni graficznej powstał cykl Kaprysy czyli Los Caprichos. Tworzy go 80 grafik będących satyrą na społeczeństwo Hiszpanii – zabobonne, często głupie i niemoralne. W cyklu tym nie jest ani romantykiem ani realistą. W Kaprysach artysta tworzy bliższe fantastyce sceny, które pokazywały klęskę oświecenia i wzmożenie prześladowań okrutnej Inkwizycji. Technikami graficznymi stworzył w kolejnych latach 1815‑1823 cykle: Sny, Przysłowia i Szaleństwa.

Grafika Gdy rozum śpi rodzą się potwory lub Gdy rozum śpi budzą się demony to jedna z grafik Kaprysów, której celem jest pokazanie co dzieje się, gdy życiem człowieka przestaje rządzić rozum, a świadomość zostaje zaatakowana przez złą naturę człowieka – symbolizowaną przez nietoperze i sowy. W 1803 roku Francisco Goya przekazał matryce Karolowi IV aby uchronić grafiki i płyty służące do ich odbijania przed zniszczeniem przez inkwizycję.

R1ORJQN6BU3ZO

Ilustracja przedstawia grafikę Francisco Goi, „Gdy rozum śpi budzą się demony”. Na ilustracji widoczny jest śpiący mężczyzna, który oparł głowę na stole. Nad nim unoszą się w różnej odległości, postacie przypominające sowy. Niektóre z nich są narysowane w jasnym kolorze inne przedstawione są w czarnym kolorze.

Preromantyzm i romantyzm w malarstwie stanowiły istotny przełom w myśleniu o sztuce, odchodząc od klasycystycznych zasad ładu, umiaru i naśladownictwa antyku na rzecz indywidualnego przeżycia, emocji i wyobraźni. Artyści coraz częściej sięgali po tematy irracjonalne, fantastyczne, dramatyczne lub nasycone symboliką, traktując dzieło sztuki jako narzędzie ekspresji wewnętrznego świata twórcy. Istotną rolę zaczęły odgrywać nastrojowość, kontrast światła i cienia oraz subiektywna interpretacja rzeczywistości. Tendencje te przygotowały grunt pod pełny rozwój romantyzmu, który uczynił z emocji, wolności twórczej i duchowości podstawowe wartości artystyczne. Malarstwo stało się przestrzenią refleksji nad kondycją człowieka, naturą zła, przemijaniem i relacją jednostki z historią oraz naturą. Twórcy tacy jak Johann Heinrich Füssli, William Blake czy Francisco Goya odegrali kluczową rolę w kształtowaniu tej nowej wrażliwości, która zdominowała sztukę pierwszej połowy XIX wieku i trwale zmieniła europejskie malarstwo.