Stanisław Bereś Uwięziony w śmierci. O twórczości Tadeusza Gajcego

Widma. Jeden z najbardziej znanych tomików poetyckich okresu wojny i okupacji, bodaj najoryginalniejszy spośród wszystkich, jakie powstały w latach 1939‑1945. Opublikowany w maju 1943 roku, w dobie spiętrzenia okupacyjnego koszmaru, stanowi ostatnie, krystalicznie czyste ogniwo rozwoju liryki katastroficznej, wypalającej się stopniowo w zderzeniu z realnością zagłady. Tytuł dał mu dziesięcioczęściowy poemat: tajemniczy i niepokojący, fascynujący skalą i rozpiętością wyobraźni, urzekający fantazjotwórczym barokiem, porażający sugestywnością apokaliptycznych obrazów, przepojony gorączkowymi majakami i urojeniami, miotaniem się pomiędzy nieokiełznaną wizją oniryczną, groteską oraz naturalistycznymi wizerunkami rzeczywistości wojennej; posępny i groźny, osnuty eschatologicznym mrokiem, naznaczony milczeniem niebios i obecnością szatana, wypełniony strachem i bezradnością, obrazami śmierci, cierpienia i rozpadu ogarniającego cały ziemski glob.
Zbiór ten, a w szczególności tytułowy poemat, od samego początku prowokował do skrajnych opinii. Uznawano poetycki talent Gajcego, podkreślano unikalność estetyczną Widm, a jednocześnie negowano ich katastroficzną (czytaj: paseistycznąpaseizmpaseistyczną) wymowę. Kontrowersje, jakie rozgorzały wokół poematu w okresie okupacji, przeniosły się na łamy czasopism i książek po wojnie. Dla jednych utwór ten był przykładem wewnętrznego spętania, „metaforycznej gorączki”, konstrukcyjnego amorfizmu i treściowego chaosu, dla drugich stanowił egzemplifikację artystycznej niezależności, wizyjnej odkrywczości, umiejętności oddania ducha swojego czasu. [...]
Utwór to zatem wartościowy czy chybiony, nowatorski czy wtórny, spójny czy chaotyczny, penetrujący metafizyczne otchłanie czy tylko epatujący zalewem imaginacyjnych obrazów? Jaką postawę wyraża: wyłączenia z historii czy właśnie aktywnego uczestnictwa? Nawet mało doświadczony czytelnik łatwo zorientuje się, że poemat Gajcego reprezentuje ten typ doświadczenia poetyckiego, w którym bardzo trudno o jednoznaczne i proste rozstrzygnięcia.

cyt1 Źródło: Stanisław Bereś, Uwięziony w śmierci. O twórczości Tadeusza Gajcego, Warszawa 1992, s. 83–84.

Zdzisław Jastrzębski Literatura pokolenia wojennego wobec Dwudziestolecia

[...] elementy katastroficzne występują u pisarzy wojennych nie jako temat, lecz jako składniki obrazowania. Sugerują.
[...] widoczne jest dążenie do pośredniego sposobu przedstawiania, prowadzące nieraz do peryfrastycznościperyfrazaperyfrastyczności (szczególnie u Gajcego), do eliminowania realiów wojennych (zwłaszcza u Baczyńskiego), a także do ich zastępowania przez motywy pierwotności, mitologii oraz przez pojęcia i obrazy znaczące w ogóle zniszczenie, zagładę (krew, śmierć, rozdarte jelita, strzały). Gajcy [...] i Borowski nawiązują [...] do katastroficznej tradycji w ujęciu eschatologicznym - przez bezpośrednie wprowadzenie związanych z zagładą obrazów z Biblii oraz przez stylizację biblijną. [...]
W związku z moralitetowąmoralitetmoralitetową wizją Gajcego istotną rolę pełnią u niego motywy demoniczne, na które zwracano uwagę już w konspiracyjnych recenzjach Widm. [...] Łączenie katastrofy z Kainową zbrodnią jest nowym elementem katastrofizmu wojennego. Podobnie ma się rzecz z odwoływaniem się do grzechu pierworodnego. Jednakże oba motywy są raczej kontynuacją metody kontrastowania między mitem arkadyjskim i żałobnym [...].
Wyraźniejsze związki i zależności od poetyki katastrofizmu przedwrześniowego widoczne są w zestawieniu elementów delikatnych i brutalnych, maleńkich i kosmicznych, jasnych i ponurych [...], a także w zakłócaniu obrazów „arkadyjskich” przez groźne [...].
Z drugiej strony, można dostrzec - również znaną u poprzedników - tendencję przeciwną: do zacierania granic między poszczególnymi kategoriami czasu, między rzeczywistością realną i urojoną lub baśniową, do eliminowania konkretyzacji czasowo‑przestrzennej i do nieokreśloności. Stąd pochodzi skłonność do posługiwania się strukturą baśniową. [...]
Z tendencją do baśniowości i odrealnienia, do zaprzeczania wiąże się również kształtowanie utworów według prawa snu. Metoda ta zdaje się być rozwinięciem i konsekwencją - jeśli chodzi o genezę - techniki luźnych skojarzeń, bliskich poetyce nadrealizmu [...].
W twórczości wojennej [...] takie ujęcie pochodzi głównie z przerażenia i zdziwienia, jest formą samoobrony, odrzucania, niegodzenia się z faktem istnienia tak straszliwego kataklizmu. Pośrednio jest także formą jego oceny i próbą ratowania obrazów dzieciństwa [...].
Katastrofizm zmienił się z chwilą klęski w katastrofę [...].

cyt2 Źródło: Zdzisław Jastrzębski, Literatura pokolenia wojennego wobec Dwudziestolecia, Warszawa 1969, s. 152–161.

Rafał Brasse Na pograniczu snu i marzenia – między onirycznym lotem a teofanią w języku poetyckim Tadeusza Gajcego

Słowo sen w poezji Tadeusza Gajcego zyskuje szczególną, osobną wartość znaczeniową. Oznacza stan twórczej inicjacji nastawionej na percepcję obrazów, które uaktywniają się za pośrednictwem zmysłów wewnętrznych: pamięci i wyobraźni. W przypadku twórczości autora Stygmatu możemy więc mówić o poetyce snu w takim sensie, w jakim materia języka zdolna jest odzwierciedlić owe trudno uchwytne – towarzyszące procesowi twórczemu – zjawiska psychiczne. [...] będzie mnie interesował sen pojęty jako stan, w którym czujne, racjonalne ,,ja” poety dokonuje przekształcenia duchowych doznań w swoiście językowy obraz świata. Poeta marzyciel poddaje się emocjonalnej projekcji i kontemplacji wytworów imaginacji. Dzięki temu utrwala przeżycia i niepokoje egzystencjalne w mowie o wysokich walorach estetycznych. [...] twórczość Gajcego, poza wymiarem estetycznej kreacji, objawia również, a może przede wszystkim – swój głęboki sens moralny, teologiczny i filozoficzny [...]. zanurzone w sennych wizjach ,,ja” podmiotowe postrzega własne istnienie w zwielokrotnionym wymiarze czasu i przestrzeni. Wspomnienia i marzenia idealizują przeszłość i przyszłość, czyniąc zeń – na skutek aktu twórczego – wartości szczególne, metafizyczne, pozwalające otworzyć się na spotkanie z transcendencją. Poeta, doświadczając ,,mowy obrazów”, w sposób szczególny otwiera się na świat wartości, które [...] kształtują jego człowieczeństwo w perspektywie eschatologicznej.

brass Źródło: Rafał Brasse, Na pograniczu snu i marzenia – między onirycznym lotem a teofanią w języku poetyckim Tadeusza Gajcego, „Język. Religia. Tożsamość” 2016, nr 2(14), s. 5–20.