Multimedia
Ilustracja interaktywna1
Kompozycja obrazu jest trójdzielna, najwyższy poziom zajmuje personifikacja Śmierci ukazana pod trzema postaciami, wznosząca się nad grobem oraz klęczącymi i nadchodzącymi ze wszystkich stron ludźmi. Najniższy poziom przedstawia korowód ludzkich postaci, każdą z nich trzyma za rękę kościotrup. To wyraźna manifestacja motywu danse macabre., 2. Śmierć przedstawiona jest tu w koronie i płaszczu królewskim. Jej postawa świadczy o tryumfie nad światem ludzi. Wygląd szczęki sprawia wrażenie, jakby się śmiała ze wszystkich otaczających ją osób., 3. Ludzie różnych stanów klęczą, pragnąc przebłagać Śmierć. Składają dary, by odsunąć moment jej nadejścia., 4. Kobieta przeglądająca się w lustrze kojarzy się z urodą życia, pięknem fizycznym, młodością., 5. Mężczyzna w kapturze to biczownik. Świadczą o tym rzemienie, którymi uderza się w ramię., 6. Wizerunek karczmarza, którego atrybutem jest naczynie trzymane w prawej dłoni., 7. Przedstawienie urzędnika, który trzyma pałkę jako symbol władzy., 8. Śmierć przedstawiona jest jako szkielet, który z uśmiechem prowadzi ludzi ku kresowi ich życia.
Przeczytaj fragment Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Wynotuj cechy Śmierci i porównaj je z wizerunkami na obrazach. Które z przedstawień (literackich, malarskich) wydaje ci się bardziej przerażające? Podaj dwa argumenty uzasadniające twoją odpowiedź.
Rozmowa mistrza Polikarpa ze ŚmierciąPolikarpus, tak wezwanywezwany,
Mędrzec wieliki, mistrz wybranywybrany,
Prosił Boga o to prawieprawie,
By uźrzał śmierć w jej postawiew jej postawie.
Gdy się moglił Bogu wiele,
Ostał wszech ludzi w kościeleOstał wszech ludzi w kościele,
Uźrzał człowieka nagiego,
PrzyrodzeniaPrzyrodzenia niewieściego,
Obraza wielmi skaradegoObraza wielmi skaradego,
ŁoktusząŁoktuszą przepasanego.
Chuda, blada, żołte lice
Łszczy się jako miednicaŁszczy się jako miednica;
Upadł ci jej koniec nosa,
Z oczu płynie krwawa rosa;
Przewiązała głowę chustą
Jako samojedźsamojedź krzywousta;
Nie było warg u jej gęby,
Poziewając skrżyta zęby;
Miece oczy zawracającMiece oczy zawracając,
Groźną kosę w ręku mając;
Goła głowa, przykra mowa,
Ze wszech stron skarada postawa -
Wypięła żebra i kości,
Groźno siecze przez lutościprzez lutości.
Mistrz widząc obraz skarady,
Żołte oczy, żywotżywot blady,
Groźno się tego przelęknął,
Padł na ziemię, eżeeże stęknął.
Gdy leżał wznak jako wiławiła,
Śmierć do niego przemowiła.Źródło: Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią, [w:] Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, wybór W. Rzepka, W. Wydra, Wrocław 1995, s. 268–277.
Wyjaśnij, na czym polega groteskowośćgroteskowość przedstawienia śmierci w Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią.
Audiobook
Michał Głowiński, Aleksandra Okopień‑Sławińska, Janusz Sławiński, Zarys teorii literatury, Warszawa 1975, s. 429–430.
Maciej Włodarski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, [w:] Lektury polonistyczne. Średniowiecze – Renesans – Barok. Tom drugi, red. Andrzej Borowski i Janusz S. Gruchała, Kraków 1993, s. 67–68.
Na podstawie multimedium napisz, jaka funkcja charakterystyczna dla dzieła literackiego dominuje w utworach parenetycznychparenetycznych?
Odwołując się do audiobooka, wyjaśnij, jakie środki zostały zastosowane w tym tekście, aby osiągnąć funkcję wychowawczą.
Rozmowa mistrza Polikarpa ze ŚmierciąWszytcy ludzie, posłuchajcie,
Okrutność śmirci poznajcie! –
Wy, co jej nizacznizacz nie macie,
Przy skonaniu ją poznacie.
Bądź to stary albo młody,
Żadny nie ujdzie śmiertelnej szkody;
Kogo koliKogo koli śmierć udusi,
Każdy w jej szkole być musi;
Dziwno się swym żakom stawi,
Każdego żywota zbawi.
PrzykładPrzykład o tem chcę powiedzieć,
Słuchaj tego, kto chce wiedzieć!Polikarpus, tak wezwanywezwany,
Mędrzec wieliki, mistrz wybranywybrany,
Prosił Boga o to prawieprawie,
By uźrzał śmierć w jej postawiew jej postawie.
Gdy się moglił Bogu wiele,
Ostał wszech ludzi w kościeleOstał wszech ludzi w kościele,
Uźrzał człowieka nagiego,
PrzyrodzeniaPrzyrodzenia niewieściego,
[…]
Mistrz widząc obraz skarady,
Żołte oczy, żywotżywot blady,
Groźno się tego przelęknął,
Padł na ziemię, eżeeże stęknął.
[…][Śmierć]
Czemu się tako barzo lękasz?
Wrzekomoś zdrow, a wżdywżdy stękasz!
[…]
Już odetchni, nieboraku,
Mow ze mną, ubogi żaku,
Nie boj się dziś mojej szkoły,
Nie dam ci czyśćczyść epistoły.
[…][Polikarp]
Miła Śmirci, racz mi wzjewićwzjewić,
PrzeczPrzecz chcesz ludzie żywota zbawićzbawić,
Czemu twą łaskę stracili,
ZaćZać co złego uczynili?
[…][Śmierć]
Stworzyciel wszego stworzenia
PożyczyłPożyczył mi takiej mocy,
Bych morzyła we dnie i w nocy.
Morzę na wschod, na południe,
A umiem to działo cudnieumiem to działo cudnie.
Od połnocy do zachodu
Chodzę nie pytając brodunie pytając brodu.
Toć me nawięcsze wiesiele,
Gdy mam morzyć żywych wiele:
Gdy się jimęGdy się jimę z kosą plęsać,
Chcę jich tysiąc pokęsać.
Toć jest mojej mocy znamięznamię –
Morzę wszytko ludzskie plemię:
Morzę mądre i też wiływiły,
W tym skazujęskazuję swoje siły;
I chorego, i zdrowego,
Zbawię żywota każdego;
LuboLubo stary, lubo młody,
Każdemu ma kosa zgodzizgodzi;
Bądź ubodzy i bogaci,
SzwytkiSzwytki ma kosa potraci;
Wojewody i czestnikiczestniki,
Wszytki świecskieświecskie miłostniki,
Bądź książęta albo grabiegrabie,
Wszytki ja pobierzę k sobie.
Ja s krola koronę semknęsemknę,
Za włosy ji pod kosę wemknęwemknę;
Też bywam w cesarskiej sienicesarskiej sieni,
ZimieZimie, lecie i w jesieni.
Filozofy i gwiazdarzegwiazdarze,
Wszytki na swej stawiam sparzeswej stawiam sparze;
Rzemieślniki, kupce i oracze,
Każdy przed mą kosą skacze;
Wszytki zdradźce i lifnikilifniki
Zostawię je nieboszczyki.
[…]
Ja zabiła GolijaszaGolijasza,
Annasza i Kajifasza,
Ja Judasza obiesiłaobiesiła
I dwu łotru na krzyż wbiłana krzyż wbiła;
Alem kosy naruszyłanaruszyła,
Gdym Krystusa umorzyła,
Bo w niem była Boska siła.
Ten jeden mą kosę zwyciężył,
Iż trzeciego dnia ożył;
Z tegom się żywotem biedziła,
Potem jużem wszytkę moc straciła.
Mam moc nad ludźmi dobremi,
Ale więcej nade złemi;
Kto nawięcej czyni złości,
W tem słamię kości.
[…]
Dał ci mi to Wszechmogący,
Bych morzyła lud żywiącyżywiący.
Zawżdy wsłyniewsłynie moja siła,
Jam obrzymyobrzymy pomorzyła:
Salomona tak mądrego,
AbsolonaAbsolona nadobnego,
SampsonaSampsona wielmi mocnego
I Wietrzycha obrzymskiegoWietrzycha obrzymskiego.
Ja się nad niemi pomściła,
A swą kosę ucieszyła.
Jać też dziwy poczynamdziwy poczynam,
Jedny wieszam, drugie ścinam.Źródło: Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią, [w:] Wiesław Wydra, Wojciech R. Rzepka, Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, Wrocław 1984, s. 268–272.
Konteksty pozaliterackie - mapa myśli
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii Konteksty pozaliterackie
· Nazwa kategorii: malarstwo
· Nazwa kategorii: muzyka
· Nazwa kategorii: film
· Nazwa kategorii: filozofia
Koniec elementów należących do kategorii Konteksty pozaliterackie
Elementy należące do kategorii malarstwo
· Nazwa kategorii: J.L. David - „Śmierć Marata”
· Nazwa kategorii: Théodore Géricault - „Tratwa Meduzy”
· Nazwa kategorii: Arthur Böcklin - „Wyspa umarłych”
Koniec elementów należących do kategorii malarstwo
Elementy należące do kategorii muzyka
· Nazwa kategorii: Wolfgang Amadeusz Mozart - „Requiem”
· Nazwa kategorii: The Doors - „The End”
· Nazwa kategorii: Witold Lutosławski - „Muzyka żałobna na orkiestrę
smyczkową”
Koniec elementów należących do kategorii muzyka
Elementy należące do kategorii film
· Nazwa kategorii: Robert Zemeckis - „Ze śmiercią jej do twarzy” (1992 r.)
· Nazwa kategorii: Ingmar Bergman - „Siódma pieczęć”
· (1957 r.)
· Nazwa kategorii: Krzysztof Kieślowski - „Trzy kolory: Niebieski” (1993 r.)
Koniec elementów należących do kategorii film
Elementy należące do kategorii filozofia
· Nazwa kategorii: Wielu filozofów i teologów pisało o tym, że człowiek jest świadomy skończoności swego życia rozdartego między narodzinami
a śmiercią. Św. Augustyn określał człowieka jako istotę, która uobecnia swą śmierć poprzez podążanie ku niej: „Wszak od czasu, gdy każdy z nas zaczął żyć w przeznaczonym na śmierć ciele, bez ustanku zachodzi w nim coś takiego, co powoduje zbliżenie się do śmierci. (...) Albowiem wszelki przeżyty czas odejmuje się od okresu trwania życia; i z dnia na dzień zmniejsza się wciąż to, co zostaje, tak iż przeciąg tego życia zgoła nie jest niczym innym jak biegiem do śmierci, w którym nikomu nie wolno choć na chwilę się zatrzymać lub choć trochę opóźnić krok...”.
Koniec elementów należących do kategorii filozofia
Słownik
(fr. grotesque – dziwaczny, dziwaczność) – określenie szczególnego rodzaju komizmu, którego właściwością jest odrzucenie przyjętych zasad prawdopodobieństwa, prowadzące do powstania zdeformowanego obrazu rzeczywistości; charakterystyczne dla groteski jest współwystępowanie elementów tragizmu i komizmu, czy kontrastu, które służą celom satyrycznym lub parodystycznym; utwór literacki o elementach komicznie przejaskrawionych, nieprawdopodobnych, karykaturalnych
literatura, która ma na celu wychowanie, pouczanie i propagowanie określonych wzorów postępowania np. ascety, ziemianina, dworzanina