Hagiografia

Hagiografia to dział piśmiennictwa, w skład którego wchodzą utwory o życiu i działalności świętych, a także szczegółowe opisy czynionych przez nich cudów.

Termin ten wywodzi się od greckich słów hágios - święty, oraz gráphein - pisać. Utwory hagiograficzne, pisane zarówno prozą, jak i wierszem, były bardzo często dookreślane zwrotami łacińskimi: vitae - żywoty lub legenda - służące do czytania (np. słynna Legenda aurea – Złota legenda). Wraz z upływem czasu wyraz legenda stał się również synonimem wszelkich opowiadań oraz podań, których treść była przynajmniej częściowo zmyślona i nawiązywała do wydarzeń historycznych. Na gruncie polskim odpowiednikami wywodzących się z języka starożytnych Rzymian określeń były m.in. żywoty, żywoty i cuda, dzieje.

R1UDU9FCFUA3E

Obraz przedstawia mężczyznę z aureolą nad głową i zapisaną kartą w dłoni. Otaczają go władcy, duchowni, którzy także trzymają zapisane karty. Wpatrują się w stojącego mężczyznę. Wszyscy znajdują się w okrągłej jamie pod ziemią. Nad nimi po prawej stronie znajduje się las, po lewej widać fragment murów i zabudowań średniowiecznego miasta.

Prawda w średniowiecznej hagiografii

Opowieści o życiu świętych skupiały się na szczegółowym przedstawieniu wszelkich cudów przez nich czynionych, zarówno podczas ich męczeńskiego życia oraz już po śmierci. Przenikające ówczesny kult świętych fantastyczność i nierealność zupełnie nie przeszkadzały ówczesnemu Kościołowi. Choć bowiem wiara chrześcijańska dopuszcza istnienie cudów, to teologowie interpretowali nazbyt zdumiewające wydarzenia z hagiografii jako symbole oraz metafory prawd duchowych. W ten sposób żywoty świętych stały się przestrzenią spotkania ludowej wyobraźni i wysublimowanej myśli religijnej.

W obrębie piśmiennictwa hagiograficznego starano się przekazać wiernym również fakty dotyczące życia świętych męczenników. Kościołowi chodziło głównie o to, żeby w świadomości społecznej nadać tym postaciom jak najbardziej realistycznych, rzeczywistych rysów. Kult świętych miał bowiem szerzyć m.in. prostoduszny i naiwny model życia religijnego wśród chłopstwa oraz mieszczaństwa.

Żeby wzmocnić realność świętych i ich biografii, Kościół akceptował, a wręcz popierał kult ich doczesnych szczątków, które pełniły istotną rolę w codziennym życiu religijno‑społecznym. Dzięki wierni mogli doświadczyć naocznie obecności męczenników, przekonać się o ich realności. Co istotne, Kościół starał się maksymalnie ograniczyć nadprzyrodzoność, wynikającą z często przerysowanych i ubarwionych żywotów świętych, tak aby wskazać raczej na ich człowieczeństwo oraz podkreślić godne naśladowania życie oraz heroiczną postawę.

Średniowieczny kult świętych

MediewiścimediewistaMediewiści wyróżniają trzy główne wzorce osobowe epoki średniowiecza: władcy, rycerza i świętego. Ten ostatni był szczególnie mocno propagowany przez Kościół.

Przejawy ascezy

W języku greckim wyraz asketes oznacza dosłownie ćwiczący, a w kontekście religii chrześcijańskiej odnosił się on do dążeń podejmowanych w celu osiągnięcia konkretnego dobra poprzez codzienne praktykowanie różnych form ćwiczenia własnego ciała i ducha (wyrzeczenie i umartwienie). O ile anachoretaanachoretaanachoreta odcinał się niemal zupełnie od świata, o tyle ascetaascezaasceta funkcjonował w środowisku otwartym, czasami wręcz w rodzinie. Tym, co charakteryzowało ascetę, było więc pozostawanie w społeczeństwie przy jednoczesnym: celibaciecelibatcelibacie, ubóstwie, praktykowaniu postów, udzielaniu jałmużny, pokucie i przestrzeganiu duchowej czystości. Asceza polegała na podejmowaniu różnego rodzaju wysiłków, np.:

• srogiego postu, 

• powstrzymywania się od snu, 

• znoszenia  cierpień fizycznych i duchowych,

• przejawiania pokory, 

• nieustannej modlitwy,

• znoszenia ubóstwa,

• udzielania jałmużny,

• pokutowania,

• zachowywania dziewictwa lub życia w celibaciecelibatcelibacie.

Pod pojęciem ascetyzmu rozumiano zaplanowane używanie i świadome stosowanie różnych środków celem pozyskania chrześcijańskich cnót potrzebnych do osiągnięcia religijno‑moralnej doskonałości. Nie oznaczało to jednak konieczności rezygnacji ze związku małżeńskiego, a ograniczenie życia seksualnego (nastawionego głównie na prokreację). 

RT5VG9JHKVF4T

Obraz przedstawia półnagiego, klęczącego, brodatego starca. Mężczyzna ma złożone w modlitwie dłonie. Opiera łokcie na macie zrobionej z trzciny. Ma długą brodę, jest łysy, tylko przy uszach i po bokach rosną mu długie, rzadkie włosy. Przed nim leży rozłożona duża księga. Mężczyzna nosi obszerne, skórzane spodnie, które w pasie przewiązane są sznurem. Tło jest ciemne.

Asceta porzucając żonę, nie postępuje okrutnie, lecz udowadnia, że na pierwszym miejscu stawia Boga, a nie przyjemności cielesne.

Legenda o św. Aleksym

RKTPE258Q4H7C1

Obraz przedstawia dojrzałego mężczyznę w luźnej szacie, ukazanego od pasa w górę. Jego twarz jest szczupła, pociągła. Włosy krótkie, falujące, broda długa, gęsta, nos spiczasty. Prawą rękę mężczyzna trzyma na piersi. Na szyi ma zawieszony krzyżyk. Wokół głowy znajduje się aureola.

Jednym z najbardziej czczonych w średniowieczu ascetów był św. Aleksy. Początków opowieści o nim należy poszukiwać już w drugiej połowie V w. na terenie Syrii. Ułożona wtedy historia bezimiennego bohatera, określanego jako Święty Książę lub Mąż Boży, dotarła w VI stuleciu do Bizancjum, gdzie na przełomie VIII/IX w. zmodyfikowano jej treść. Główna postać otrzymała imię Aleksy, co można rozumieć jako obrońcę, opiekuna (z gr. alékso – obronić, odwrócić, odpędzić), a jej losy zostały uzupełnione w stosunku do pierwowzoru: w wersji syryjskiej Święty Książę opuścił żonę i dom rodzinny, by po latach umrzeć na obczyźnie, natomiast w Bizancjum historia otrzymała ciąg dalszy – Aleksy przez przypadek wraca do rodzinnego Rzymu i tu umiera po latach ascetycznego życia.

Od X wieku żywotżywotżywot Aleksego stał się popularny także na Zachodzie. Niewykluczone, że w Polsce kult Aleksego wprowadził św. Wojciech, który podczas pobytu w Rzymie pisał teksty mu poświęcone. Jednak XV‑wieczna wersja LegendylegendaLegendy nie wywodzi się bezpośrednio z tej, którą mógł rozpowszechniać Wojciech. Anonimowy polski autor sięgnął po tzw. wersję małżeńską, w której – inaczej niż w wersji kanonicznej – dużego znaczenia nabrała żona Aleksego, np. poprzez wyrażenie zgody na rozstanie w dniu ślubu.

Popularność głównego bohatera polskiego dzieła (spisanego prawdopodobnie w 1454 r.) wynikała m.in. z polityki Kościoła, dążącego do katechizowania wiernych za pomocą atrakcyjnych opowieści.

Opowieści o świętych docierały w różnorodnej postaci. Przekazywały ją m.in. żywoty. Tak właśnie zostało nazwane polskie dzieło, które z czasem otrzymało tytuł Legenda o św. Aleksym – tekst zaczyna się od słów: Vita sancti Allexy rikmice, co można przełożyć jako: Żywot świętego Aleksego rytmem (tj. wierszem). Przynależność gatunkowa utworu jest wciąż dyskutowana: nazywa się go żywotem, poematem lub legendą. Liczące 241 wersów dzieło (nie zostało ono spisane w całości zapewne brakuje ok. 40 wersów) ma strukturę typową dla średniowiecznych legend.

Geneza legendy średniowiecznej

Znaczna część piśmiennictwa średniowiecznego miała charakter parenetycznyparenetyczna literaturaparenetyczny – przestawiała typowe dla tej epoki wzorce osobowe. Dzieła należące do niektórych gatunków pełniły przede wszystkim funkcję dydaktyczną. Dotyczy to np. kazań, moralitetów oraz legend, które służyły propagowaniu idei związanych z religią chrześcijańską. Badacze piśmiennictwa folklorystycznegopiśmiennictwo folklorystycznefolklorystycznego – do którego zaliczana jest legenda – przypuszczają, że do przełomu IV i V w. utwory należące do tego gatunku funkcjonowały w obiegu ustnym. 

Cechy, typy i struktura legendy

Badacze wymieniają różne wyznaczniki, które charakteryzują legendę, w tym – legendę średniowieczną.

Stosując różnorodne kryteria dokonywano też podziału legend na odmienne typy. Jeden z takich podziałów wyszczególnia teksty:

W średniowieczu szczególne znaczenie miała legenda hagiograficzna. Na podstawie zachowanych dzieł można dostrzec, że istniała charakterystyczna struktura fabularna tego legendy przedstawiającej życie ascety. Zawierała ona kilka głównych elementów narracji o świętym:

Niezależnie od formy, w jakiej przedstawiano dzieje Aleksego, jego postać miała służyć za godny naśladowania wzorzec dochodzenia do świętości za pomocą ascezy.

Słownik