Multimedia

Co wiemy o François Villonie?

1
R1O618EPCO316
Ilustracja interaktywna przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku. Jego twarz jest owalna, pulchna, oczy głęboko osadzone, nos wydatny. Mężczyzna ma kręcone włosy sięgające za uszy, na głowie ma beret. Wierzchnie okrycie jest wykończone futrzanym kołnierzem. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. Na temat Franciszka Villona, francuskiego piętnastowiecznego poety, napisano tak wiele, począwszy od XVI wieku, że chciałoby się powiedzieć może już wszystko. Nawet poszczególne wersy bywały przez krytyków poddawane wnikliwej analizie i stanowiły materię artykułów. Jednak nadal aktualne wydają się słowa, którymi w swoim czasie podsumował fenomen Villona jeden z jego wydawców i komentatorów, Pierre Michel: „Wszyscy dzisiejsi krytycy uznają zgodnie, że istnieje «tajemnica Villona», tak jak istnieje «tajemnica Homera» czy «tajemnica Szekspira».

Anna Gęsicka, „Intertekstualna biblioteka” Franciszka Villona, “Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2019, nr 9 (12), s. 201.
Portret François Villona namalowany przez Ludwiga Rullmanna
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R2RQCFU231QXE
Ilustracja interaktywna przedstawia rysunek mężczyzny w pelerynie i kapeluszu. Mężczyzna stoi, ma uniesioną ku górze lewą rękę. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. François Villon pozostawił niewiele utworów. Pierwszy zbiór wierszy nosi tytuł Legaty lub Mały Testament. Drugi tom to Wielki Testament, który jest uznawany za najważniejsze dzieło autora.
Drzeworyt z domniemanym wizerunkiem François Villona z wydania Wielkiego testamentu z 1489 r.
RTEN24OCDBX45
Ilustracja interaktywna przedstawia pomnik. Jest to postać stojącego, młodego mężczyzny, w krótkiej pelerynie. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. Villon to paryski klerk, który odebrał typowe wykształcenie, uzyskując w 1449 roku tytuł bakałarza, a w 1452 roku kolejno licencjata i mistrza sztuk wyzwolonych.

Anna Gęsicka, „Intertekstualna biblioteka” Franciszka Villona, “Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2019, nr 9 (12), s. 202‑203.
Marius van Beek, posąg François Villona w Utrechcie
Źródło: dostępny w internecie: Flickr.com, licencja: CC BY 2.0.
R1MNFL4U1R7AM
Ilustracja interaktywna przedstawia kartę średniowiecznej księgi. Tekst rozpoczynający się ozdobnym inicjałem zapisany jest łaciną, odręcznie, w dwóch kolumnach. Marginesy ozdobione są roślinnym ornamentem. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. W twórczości Villona odnajdujemy wiele intertekstualnych odniesień. Najbardziej czytelne są odniesienia biblijne, np.:

Bóg, co emauskie wsparł pielgrzymy
(Iak Ewangelia opowiada)
Ukazał drogi kres pocieszny
Nadzieią krzepiąc moią żałość [T, XIII].

Mówię to w IEZUSOWYM duchu,
Który położył Bogatego
W ogniu, nie wcale w miętkim puchu,
Zaś trędowatych wyżey niego [T, LXXXII].


Na podstawie: Anna Gęsicka, „Intertekstualna biblioteka” Franciszka Villona, “Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2019, nr 9 (12), s. 205.
Strona ze średniowiecznego rękopisu Biblii królowej Zofii
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1P4JR6M7436R
Ilustracja interaktywna przedstawia rzeźbę. To głowa dojrzałego mężczyzny. Rzeźba jest wykonana z białego marmuru. Na czole mężczyzny widoczne są poziome zmarszczki. Mężczyzna ma wydatny nos i wysokie czoło. Włosy mężczyzny są krótkie, przylegają do głowy, są lekko falujące, zaczesane na twarz. Mężczyzna ma gęstą brodę i wąsy. Opis punktu znajduje się na ilustracji: 1. Drugą kategorię stanowią liczne odwołania do kultury świeckiej. Są to powszechnie znane nazwiska‑symbole, często z dopełniającą krótką charakterystyką, pasującą do poetyckiej koncepcji utworu.

Znikła też i estymatywa,
Z której się perspektywa rodzi,
Symulatywa, formatywa,
Przez defekt których człek odchodzi
Od zmysłów, wpadłszy w omamienie,
Aż go jak lunatyka niesie.
Czytałem o tym, mam wrażenie,
Bodajże w Arystotelesie [L, XXXVII]

Anna Gęsicka, „Intertekstualna biblioteka” Franciszka Villona, “Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2019, nr 9 (12), s. 206‑207.
Arystoteles, rzeźba Lizypa, Luwr
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.
R1NMQRBTP9K31
Ilustracja interaktywna przedstawia siedzących naprzeciw siebie kobietę i mężczyznę, którzy rozmawiają ze sobą. Gestykulują. Kobieta jest w długiej czarnej sukni, na głowie ma czarną chustę, która wygląda jak welon. Mężczyzna ubrany jest w szeroką, długą szatę. na głowie ma koronę. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. Jako ilustracja innej mądrości, tym razem o niszczącej sile miłości dotykającej każdego, w słynnej nostalgicznej balladzie Ballade des dames du temps jadis (u Boya Ballada o paniach minionego czasu) pomiędzy ofiarami pojawiają się między innymi także nazwiska uczonych:

Gdzie jest przemądra Heloiza,
Z powodu której Piotr Abelard,
Wytrzebion został [...]?
Podobnie, gdzie jest ta królowa,
Co zażądała, by Burydan
W Sekwanę w worku rzucon został?

Anna Gęsicka, „Intertekstualna biblioteka” Franciszka Villona, “Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2019, nr 9 (12), s. 208.
Abelard i Heloiza, ilustracja do Romansu o róży
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RE15FDGX7K72Z
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz ukazujący wnętrze pałacowej komnaty. Na jej środku stoi duży szezlong. Siedzi na nim półnagi mężczyzna z małą harfą w dłoniach. Obok niego stoi oparta o mężczyznę młoda kobieta, patrzy mu w oczy. Mężczyzna trzyma ją za lewą rękę. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. Najbogatszym źródłem intertekstualnych odniesień pozostaje dla Villona literatura. Poeta przypomina nazwiska autorów i bohaterów literackich oraz przywołuje i rozwija znane toposy. Bohaterowie literaccy to w pierwszym rzędzie postaci mitologiczne. Przywoływana już Ballade des dames du temps jadis wprowadzona jest zwrotką wspominającą najsłynniejszą parę starożytnych kochanków: „Umarł y Paris, y Helena”.

Anna Gęsicka, „Intertekstualna biblioteka” Franciszka Villona, “Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2019, nr 9 (12), s. 208.
Parys z Heleną, Jacques‑Louis David, 1788 r.
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RP1TDOVFFSO6O
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz ukazujący siedzącą na skale młodą kobietę. Kobieta ma obnażony brzuch i piersi. Owinięta jest przeźroczystym materiałem. Kobieta trzyma się rękami za uszy. Ma otwarte usta, jakby krzyczała. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. W samej balladzie, i w tej samej funkcji ofiary miłości, pojawia się nieszczęśliwa nimfa: „Echo, co gada, gdy głos wydasz / Gdzieś ponad rzeką, ponad stawem”, a w funkcji sprawczyni nieszczęścia królowa przyrównana do złowrogich kusicielek z Odysei: „Królowa Blanka, iak liliia, / Syrenim głosem zawodząca”

Anna Gęsicka, „Intertekstualna biblioteka” Franciszka Villona, “Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2019, nr 9 (12), s. 208.
Echo – obraz olejny Alexandre'a Cabanela
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1NK6QGEAD6GL
Ilustracja interaktywna przedstawia fragment strony łacińskiego manuskryptu. Zaczyna się on od ozdobnego inicjału. Strona jest bogato zdobiona ornamentami i ilustracjami. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. Literatura to najbogatszy „katalog” Villonowskiej „intertekstualnej biblioteki”. Postaci z mitologii czy bohaterowie lub autorzy tekstów średniowiecznych oraz literackie aluzje pełnią w wierszach podobną egzemplifikacyjną funkcję − ilustrują poetycki przekaz, stanowiąc rozpoznawalny dla odbiorcy znak bądź punkt odniesienia uwypuklający myśl przewodnią.

Anna Gęsicka, „Intertekstualna biblioteka” Franciszka Villona, “Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2019, nr 9 (12), s.213.
Giulio Clovio: Colonna‑Missale (Włochy, 1532)
Polecenie 1

Wyjaśnij, jak w świetle fragmentów tekstu Anny Gęsickiej rozumiesz tytuł artykułu „Intertekstualna biblioteka” Franciszka Villona.

R18KRQQ3AVJZ6
(Uzupełnij).
Polecenie 2

Czego o autorze Wielkiego Testamentu dowiaduje się czytelnik jego wierszy? Zredaguj odpowiedź.

RXK76TDNLLX36
(Uzupełnij).
R1CQGHSD88556
Ćwiczenie 1
Do fragmentów utworów François Villona dobierz nazwy toposów. „Żałuię czasu mey młodości:
— Barziey niż inny iam weń szalał! —
Aż do mych lat podeszłych mdłości
Iam pożegnanie z nią oddalał;
Odeszła; ba, ni to piechotą,
Ni konno; pomkła iako zaiąc;
Tak nagle uleciała oto,
Nic w darze mi nie ostawiaiąc.”
Wielki Testament, XXII


François Villon, Wielki Testament, [w:] Pieśń o Rolandzie, Dzieje Tristana i Izoldy, François Villon Wielki Testament, tłum. T. Boy‑Żeleński, Warszawa 1998, s. 276. Możliwe odpowiedzi: 1. Topos danse macabre, 2. Idea vanitas vanitatum, 3. Topos tempus fugit, 4. Topos ubi est? „Wiem, że bogate y ubogie,
Mądre, szalone, świeckie, xiędze,
Hoyne i skąpe, tanie, drogie,
Małe y duże, pychy, nędze,
Damy z kołnierzem w zmyślne rurki −
Iakietamkolwiek godło czyie −
Iedwabie czy siermiężne burki:
Wszytko dołapi śmierć za szyie.”
Wielki Testament, XXXIX

François Villon, Wielki Testament, [w:] Pieśń o Rolandzie, Dzieje Tristana i Izoldy, François Villon Wielki Testament, tłum. T. Boy‑Żeleński. Warszawa 1998, s. 281. Możliwe odpowiedzi: 1. Topos danse macabre, 2. Idea vanitas vanitatum, 3. Topos tempus fugit, 4. Topos ubi est? „Powiedz mi, gdzie y w iakiey ziemi, /
Iest [...]”
„Ach, gdzie są niegdysiejsze śniegi!”
Wielki Testament, Ballada o paniach minionego czasu

François Villon, Wielki Testament, [w:] Pieśń o Rolandzie, Dzieje Tristana i Izoldy, François Villon Wielki Testament, tłum. T. Boy‑Żeleński. Warszawa 1998, s. 283. Możliwe odpowiedzi: 1. Topos danse macabre, 2. Idea vanitas vanitatum, 3. Topos tempus fugit, 4. Topos ubi est? „Świat ten, zaiste, nie iest wieczny,
Iako łupieżca możny mniema;
Wszytkich miecz czeka obosieczny;
Lepszey pociechy ponoś nie ma
Staremu, co za młodu słynął
Z uciesznych figlów y trefności;”

François Villon, Wielki Testament, [w:] Pieśń o Rolandzie, Dzieje Tristana i Izoldy, François Villon Wielki Testament, tłum. T. Boy‑Żeleński. Warszawa 1998, s. 289. Możliwe odpowiedzi: 1. Topos danse macabre, 2. Idea vanitas vanitatum, 3. Topos tempus fugit, 4. Topos ubi est?

Audiobook

R15PQC1DNQC4Z
Nagranie dźwiękowe François Villon Ballada wisielców.

François Villon

Ballada wisielców

Bracia: z was, coście ostali na świecie,

Niech nienawiści nikt ku nam nie czuie;

Gdy miętkie serce mieć dla nas będziecie,

Y was Bóg radniey kiedyś się zlituie;

Widzicie nas tu, wiszące straszliwie:

Ciało, o które dbaliśmy zbyt tkliwie,

Zgniłe, nadżarte, wzrok straszy i hydzi:

Kość zwolna w popiół y proch się przemienia;

Niech nikt z naszego nieszczęścia nie szydzi,

Lecz proście dla nas wszytkich odpuszczenia!

Ieśli błagamy was, toć się nie godzi

Odpłacać wzgardą, mimo iż skazano

Nas prawem. Wiedzcie, po ludziach to chodzi,

Iże nie wszytkim w głowie statek dano;

Wspomóżcież tedy biednych modły swemi

U Syna Maryey, Pana wszelkiey ziemi,

Iżby nie chybił łaski y pomocy,

Od czartoskiego broniąc nas płomienia.

Zmarłe iesteśmy: tu kres ludzkiey mocy;

Lecz proście dla nas wszytkich odpuszczenia!

Deszcze nas biednych do szczętu wyprały,

Do cna zczerniło, wysuszyło słońce;

Sępy y kruki oczęta zdzióbały,

Włoski w brwiach, w brodzie, wydarły chwiejące;

Nigdy nam usieść ni spocząć nie wolno;

Tu, tam, na wietrze kołyszem się wolno;

Wciąż nami trąca wedle swego dechu,

Ptactwo nas skubie raz wraz bez wytchnienia:

Nie day Bog przystać do naszego cechu,

Lecz proście dla nas wszytkich odpuszczenia!

Przesłanie

Ty, xiążę Iezu, nad wszem państwem możny,

Chroń dusze nasze od Piekieł roszczenia:

Niiak mieć z niemi nie chcemy zbliżenia;

Ludzie, nie czas tu na pośmiech bezbożny,

Lecz proście dla nas wszytkich odpuszczenia!

François Villon Ballada wisielców

Bracia: z was, coście ostali na świecie,
Niech nienawiści nikt ku nam nie czuie;
Gdy miętkie serce mieć dla nas będziecie,
Y was Bóg radniey kiedyś się zlituie;
Widzicie nas tu, wiszące straszliwie:
Ciało, o które dbaliśmy zbyt tkliwie,
Zgniłe, nadżarte, wzrok straszy i hydzi:
Kość zwolna w popiół y proch się przemienia;
Niech nikt z naszego nieszczęścia nie szydzi,
Lecz proście dla nas wszytkich odpuszczenia!

Ieśli błagamy was, toć się nie godzi
Odpłacać wzgardą, mimo iż skazano
Nas prawem. Wiedzcie, po ludziach to chodzi,
Iże nie wszytkim w głowie statek dano;
Wspomóżcież tedy biednych modły swemi
U Syna Maryey, Pana wszelkiey ziemi,
Iżby nie chybił łaski y pomocy,
Od czartoskiego broniąc nas płomienia.
Zmarłe iesteśmy: tu kres ludzkiey mocy;
Lecz proście dla nas wszytkich odpuszczenia!

Deszcze nas biednych do szczętu wyprały,
Do cna zczerniło, wysuszyło słońce;
Sępy y kruki oczęta zdzióbały,
Włoski w brwiach, w brodzie, wydarły chwiejące;
Nigdy nam usieść ni spocząć nie wolno;
Tu, tam, na wietrze kołyszem się wolno;
Wciąż nami trąca wedle swego dechu,
Ptactwo nas skubie raz wraz bez wytchnienia:
Nie day Bog przystać do naszego cechu,
Lecz proście dla nas wszytkich odpuszczenia!

Przesłanie
Ty, xiążę Iezu, nad wszem państwem możny,
Chroń dusze nasze od Piekieł roszczenia:
Niiak mieć z niemi nie chcemy zbliżenia;
Ludzie, nie czas tu na pośmiech bezbożny,
Lecz proście dla nas wszytkich odpuszczenia!

multi Źródło: François Villon, Ballada wisielców.
1
Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z balladą i w dwóch punktach wymień, co wiąże ten utwór ze średniowieczem.

François Villon Wielki Testament (fragmenty)

Ballada, iaką Wilon napisał na prośbę swey matki, aby ubłagać łaski nayswiętszey panny
Królowo niebios, cysarzowo ziemi,
Pani monarsza czeluści piekielnych,
Przyim mnie, pokorną miedzy pokornemi,
Niech pośród sług twych siądę nieśmiertelnych,
Mimo, iż barzo niegodna twey łaski.
Dobroć twa, pani nadziemskiey pociechy,
Więtsza o wiele niźli moie grzechy;
Bez niey daremnie duszy się wydzierać
Tam, kędy świecą wiekuiste blaski.
W tey wierze pragnę żyć, iak y umierać.

Twemu Synowi powiedz, że w nim żyię;
Iżby me grzechy wymazał do tyla,
Iako Egipską rozgrzeszył Maryię,
Lub iak wybawił mędrca Teofila,
Który przez Ciebie spełnił święte dzieła,
Mimo iż djabłu zaprzedał swą wolę.
Strzeż mnie, bych w taką nie popadła dolę,
Dziewico, któraś, nie racząc otwierać
Żywota, owoc bez zmazy poczęła.
W tey wierze pragnę żyć, iak y umierać.

Prostaczka iestem stara y uboga,
Nic nie znam — liter czytać nie znam zgoła —
Oprócz parafii mey niskiego proga,
Gdzie ray oglądam y harfy dokoła,
Y piekło, w którem potępieńców prażą.
Iedno mnie trwoży, drugie zaś raduie:
O day, Bogini, niech wciąż radość czuię!
Ku tobie duszy day grzeszney pozierać,
Z ufnością w sercu y rzetelną twarzą.
W tey wierze pragnę żyć, iak y umierać.

4 Źródło: François Villon, Wielki Testament (fragmenty), tłum. Tadeusz Boy-Żeleński, Kraków 2007, s. 5–19.
R19TF6Q2OAG3F
(Uzupełnij).
Polecenie 3

Omów sposób ukazania w balladzie ciał wisielców. Jaki związek dostrzegasz pomiędzy sposobem obrazowania a przesłaniem utworu?

R1S3NTOZKVSH9
(Uzupełnij).
R11H18SZ4KRL21
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: topos [italic]ubi sunt?[/]
      • Elementy należące do kategorii topos [italic]ubi sunt?[/]
    • Nazwa kategorii: przemijalność życia
        • Elementy należące do kategorii przemijalność życia
      • Nazwa kategorii: pytania o:
          • Elementy należące do kategorii pytania o:
        • Nazwa kategorii: sens życia
        • Nazwa kategorii: znaczenie [br]rzeczy materialnych
        • Nazwa kategorii: wartości [br]ponadczasowe
          • Koniec elementów należących do kategorii pytania o:
        Koniec elementów należących do kategorii przemijalność życia
    • Nazwa kategorii: śmierć jako nieunikniony [br]los człowieka
        • Elementy należące do kategorii śmierć jako nieunikniony [br]los człowieka
      • Nazwa kategorii: pytania o:
          • Elementy należące do kategorii pytania o:
        • Nazwa kategorii: życie [br]po śmierci
        • Nazwa kategorii: los zmarłych
        • Nazwa kategorii: relacje żywych [br]ze zmarłymi
          • Koniec elementów należących do kategorii pytania o:
        Koniec elementów należących do kategorii śmierć jako nieunikniony [br]los człowieka
      Koniec elementów należących do kategorii topos [italic]ubi sunt?[/]

Słownik

defekt
defekt

wada, uszkodzenie

egzemplifikacja
egzemplifikacja

wyjaśnianie czegoś przy pomocy przykładów

estymacja 
estymacja 

oszacowanie

format
format

rozmiar

intertekstualny
intertekstualny

dotyczący powiązań utworu literackiego z innymi utworami literackimi

lunatyk
lunatyk

osoba wykonująca we śnie różne czynności

omamić
omamić

zwieść, wprowadzić w błąd, oszukać

perspektywa
perspektywa

rozległy widok

symulacja
symulacja

przybliżone odtwarzanie zjawisk czy zachowań jakiegoś obiektu za pomocą jego modelu

Dowiedz się
Ćwiczenia