Mistrzowie renesansu - sztuka i architektura
Jak to się zaczęło
Renesans jest nazywany epoką odrodzenia nauki i sztuki. Kluczową rolę w rozwoju nowych prądów odegrały Włochy. Wynikało to z dynamicznego rozkwitu włoskich miast, w których pojawili się bogaci mecenasi wspierający artystów. Głównym ośrodkiem sztuki była początkowo Florencja, co wiązało się z działalnością rodu Medyceuszy. W późniejszym czasie rozwinęły się także inne ośrodki kulturalne, m.in. w Wenecji czy Mediolanie. Najważniejszym stał się Rzym, w którym ogromne środki na rozbudowę miasta zapewniał papież. Dzięki rozkwitowi gospodarczemu mogła się narodzić nowa kultura wraz z nową estetyką. Artyści renesansowi byli twórcami ciekawymi świata, o bardzo szerokich zainteresowaniach. Zajmowali się malarstwem, rzeźbą, architekturą, nierzadko również filozofią czy poezją.
Głównym źródłem inspiracji XVI‑wiecznych mistrzów stała się kultura antyku. Wyrazem fascynacji starożytnością są hasła imitatio antiquorum (naśladowanie starożytnych) oraz ad fontes! (do źródeł). Renesansowi twórcy nawiązywali do dzieł starożytnych oraz powracali do wypracowanych przez nich form. Bardzo chętnie sięgali po kostium antyczny, czerpali z bogactwa mitologicznych motywów, wątków i postaci oraz wzorowali się na starożytnych kanonach piękna, poszukując harmonii, prostoty i równowagi.
Ważnym tematem renesansowej sztuki była natura postrzegana jako doskonały kosmiczny mechanizm. Artyści bardzo wnikliwie ją obserwowali. Aby pogłębić swoją wiedzę o świecie przyrody, studiowali anatomię, mechanikę ruchu, badali proporcje oraz wykonywali rozliczne eksperymenty. Zbierali rośliny, szkicowali zwierzęta, z uwagą oglądali ludzkie ciało, zwracając uwagę na każdy detal. Zgodnie z ideą renesansowego humanizmu za najdoskonalszy twór natury uznawali człowieka. Sztuka renesansu jest wyrazem afirmacji ludzkiego ciała i jego piękna.
Idee humanizmu zainspirowały twórców renesansu do rozwijania świeckich gatunków malarskich. Malarze odrodzenia chętnie tworzyli akty i doskonalili sztukę portretu. Upowszechnili malarstwo rodzajowe i pejzażowe. Przeprowadzali także doświadczenia z tworzywem malarskim – m.in. udoskonalali farby olejne i eksperymentowali z techniką fresku.
Przejawem skupienia na człowieku i jego potrzebach była również nowa społeczna pozycja twórców.
Choć renesans jako ruch artystyczny odznacza się wielką jednolitością, każdy twórca wyrażał w nim własną osobowość w sposób dotąd niespotykany. Dlatego też na historię sztuki tego okresu składają się przede wszystkim dzieje wielkich ówczesnych indywidualności.
Indeks górny [Michaił Ałpatow, Historia sztuki, t. 3: Renesans i barok, Warszawa 1968, s. 44] Indeks górny koniec[Michaił Ałpatow, Historia sztuki, t. 3: Renesans i barok, Warszawa 1968, s. 44].
Perspektywa renesansowa
Artyści renesansowi stosowali perspektywę linearną, która była znana już w starożytności. Polegała ona na stworzeniu odpowiedniej głębi na powierzchni płaskiej. W ten sposób twórcy wzmacniali iluzjęiluzję, ponieważ widz odnosił wrażenie,
że przedstawione obiekty czy postacie na obrazie w miarę ich oddalania się ulegały stopniowemu zmniejszeniu.
Perspektywa renesansowa (malarska, linearna, geometryczna, zbieżna) umożliwia przedstawianie trójwymiarowych przedmiotów na płaskiej powierzchni zgodnie z prawami optykioptyki, przez co pozwala nadać głębię obrazom. Opiera się ona na nieruchomym punkcie widzenia jednego oka i jest obliczona matematycznie. Jej wynalezienie przypisuje się architektowi i teoretykowi sztuki Leonowi Battiście Albertiemu (1404‑1472), który opisał metodę jej konstruowania w traktacie O malarstwie (1435). Podstawą perspektywy linearnej jest zasada pozornego zmniejszania się przedmiotów w miarę ich oddalania się od oka oraz pozorna zbieżność ku horyzontowi wszelkich linii biegnących w głąb oka. Wykreślenie perspektywy geometrycznej na obrazie wymagało od artystów niemałej wiedzy z zakresu geometrii i optyki. Jednym z najlepszych matematyków swoich czasów, znawcą Euklidesa i doskonałym praktykiem perspektywy linearnej był Piero della Francesca – wybitny malarz i autor rozprawy De prospettiva pingendi (Perspektywa malarska, 1475). Na obrazie Madonna wśród świętych widoczny jest wyraźny geometryczny podział płaszczyzny i kluczowy, według artysty, trojaki układ linii: równoległych do podstawy obrazu (podstawa tronu, linia głów, ciemny gzyms), równoległych do jego bocznych krawędzi (architektoniczne piony pilastrów, ciała stojących postaci) i zbieżnych w tzw. punkcie widzenia (linie diagonalne biegnące
od wszystkich naroży do centralnego punktu kompozycji – głowy Madonny).
Sztuka cenniejsza niż złoto. Opowieść o sztuce europejskiej naszej eryJednym z ostatnich dzieł Piera [della Francesca] była Madonna wśród świętych (znajdująca się dziś w Brera, w Mediolanie), adorowana przez klęczącego w zbroi Fryderyka da Montefeltre. Na jej kolanach Dzieciątko z koralowym naszyjnikiem – zapewne dla odpędzenia złego ducha – śpi, przywodząc na myśl przyszłą śmierć na krzyżu dla odkupienia ludzkości. Strusie jajo zwisające z wypełniającej apsydęapsydę muszli jest symbolem Niepokalanego Poczęcia Madonny oraz oznacza pierwiastek nowego życia, które ożywi kosmos. Ponad zastygłymi w nieruchomym skupieniu świętymi, których modeluje delikatne światło padające z lewej strony obrazu i lśniące na zbroi klęczącego księcia, wyginają się kasetonowe arkadyarkady sklepień. Oprócz arkady stanowiącej wykrój apsydy, na której tle siedzi Madonna, dwie inne wznoszą się od ściany w głębi ku górze, aby objąć przestrzeń nawy poprzecznej, przed którą, już w nawie głównej, znajdują się święci, sugerując przestrzeń kościoła, w której przebywa – zgodnie ze stworzoną przez artystę iluzją – widz oglądający obraz.
Źródło: Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto. Opowieść o sztuce europejskiej naszej ery, t. 1, Warszawa 1969, s. 294.
Mistrzowie renesansu
Za największych twórców epoki uznaje się Leonarda da Vinci, Michała Anioła, Sandro Botticellego oraz Rafaela Santi.
Leonardo da Vinci (1452–1519)
Czołowy artysta odrodzenia, wszechstronnie utalentowany w wielu dziedzinach. Przyrodnik, inżynier, wynalazca, konstruktor machin wojennych i fortyfikacji, znawca optyki, mechaniki, geologii, hydrologii, fauny i flory oraz anatomii człowieka, wybitny malarz, rzeźbiarz i muzyk (grał na lutni). Sztuka była według niego źródłem poznania rzeczywistości. Nierzadko bardziej niż samo dzieło interesowały go rozwiązania problemów formalnych. Z tego powodu duża część jego prac pozostała nieukończona.
Leonardo tworzył obrazy olejne, freski, rzeźby, projekty architektoniczne i urbanistyczne. Jest autorem Traktatu o malarstwie i kanonu proporcji ciała ludzkiego (Człowiek witruwiański, ok. 1492). Do jego najwybitniejszych dzieł należą: Mona Lisa (1503–1506), Madonna w grocie (1483–1486) i monumentalny fresk Ostatnia Wieczerza (1495–1498). W krakowskim Muzeum Narodowym znajduje się jego obraz Portret damy z gronostajem (ok. 1490).
Michał Anioł (1475–1564)
Wybitnym artystą włoskiego renesansu był również Michał Anioł wł. Michelangelo, właśc. Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni – włoski malarz, rzeźbiarz, poeta i architekt, który edukację artystyczną odebrał u malarza Domenica Ghirlandaia i rzeźbiarza Bertolda di Giovanniego we Florencji. Tutaj podjął pracę na dworze Medyceuszów. Później przeniósł się do Rzymu i pracował dla papieża Juliusza II oraz Pawła III. Stworzył wiele arcydzieł, między innymi rzeźby: Dawid, Pieta Watykańska, Mojżesz. Twórczość Michała Anioła charakteryzuje się monumentalnością, ekspresją i dynamizmem.
Tworzył pod mecenatemmecenatem papieży, dla których pracował w Rzymie. Za najdoskonalszą formę sztuki uznawał rzeźbę, zwłaszcza ukazującą ludzkie ciało. Wnikliwie studiował anatomię. Do najbardziej znanych rzeźb artysty należą Pieta watykańska (1497–1500) oraz posąg Dawid (1501–1504). Jego największym dziełem malarskim są freski w rzymskiej Kaplicy Sykstyńskiej. Przedstawił tam biblijną historię ludzkości, począwszy od stworzenia świata, poprzez grzech pierworodny, aż do potopu (1508–1512).
O sztucePróbował przeniknąć tajemnice starożytnych rzeźbiarzy, którzy potrafili przedstawić ludzkie ciało w ruchu, wszystkie jego mięśnie i ścięgna. Tak jak Leonardo, nie zadawalał się poznawaniem praw anatomii z drugiej ręki, to znaczy na podstawie rzeźby starożytnej. Prowadził własne studia nad anatomią człowieka, przeprowadzał sekcje zwłok i rysował z modeli, tak że wydawało się, iż postać ludzka nie ma przed nim żadnych tajemnic. W przeciwieństwie jednak do Leonarda, dla którego człowiek był tylko jedną z wielu fascynujących zagadek natury, Michał Anioł z niewiarygodnym uporem starał się poradzić sobie z tym jednym tylko problemem, ale za to prawdziwie po mistrzowsku. Musiał mieć wybitną zdolność koncentracji oraz doskonałą pamięć, wkrótce bowiem nie było takiej pozy czy ruchu, których nie potrafiłby narysować. Postawy i kąty, które wielu wielkich artystów Quattrocenta wahałoby się wprowadzić do swych prac z obawy, że nie uda się ich przedstawić w przekonujący sposób, pobudzały tylko jego ambicję, a wkrótce zaczęto mówić, że ów młody twórca nie tylko dorównuje słynnym mistrzom klasycznej starożytności, ale naprawdę ich przewyższa.
Źródło: Ernst Hans Gombrich, O sztuce, tłum. Dorota Stefańska-Szewczuk, Warszawa 1995, s. 304–305.
Rafael Santi (1483–1520)
Właśc. Raffaello Sanzio – wybitny włoski malarz i architekt, nazywany il divino, czyli „boski”. Specjalizował się w malowaniu wizerunków Madonny z Dzieciątkiem. Najbardziej znanym obrazem artysty jest Madonna Sykstyńska (1513–1514). Rafael był też słynnym portrecistą – jego prace zamawiali władcy i dostojnicy kościelni, m.in. papież Leon X. Przez wiele lat Rafael pracował na zamówienie papieża Juliusza II, wykonując serię fresków zdobiących wnętrza sal reprezentacyjnych Watykanu. Najbardziej znanym dziełem z tego okresu jest Szkoła Ateńska – monumentalny fresk przedstawiający spotkanie najwybitniejszych filozofów starożytności.
Sandro Botticelli (1445–1510)
Właśc. Alessandro di Mariano Filipepi – renesansowy malarz. Pracował pod opieką wielu mecenasów, w tym na zlecenie papieża Sykstusa IV. Botticelli, w odróżnieniu od innych twórców epoki, nie dbał o idealne odwzorowanie rzeczywistości czy drobiazgowe studiowanie budowy anatomicznej. Często świadomie zniekształcał proporcje, by w bardziej wyrazisty sposób oddać charakter konkretnej postaci.
W swoich dziełach m.in. Pirmavera, Minerwa z centaurem, Mars i Wenus, Narodziny Wenus chętnie nawiązywał do motywów mitologicznych.
Architektura - powrót do form klasycznych
Architektura renesansu została zapoczątkowana w XV‑wiecznej Florencji. Jej rozkwit nastąpił w XVI wieku w Rzymie i Wenecji. Twórcy tego okresu czerpali inspirację
ze wzorów klasycznych i dążyli do stworzenia budowli o idealnej symetrii
czy regularności. Stosowali antyczne porządki architektoniczne i motywy dekoracyjne. Poszukiwali idealnych proporcji czy też przejrzystych podziałów budowli. Architekci projektowali kościoły i kaplice na planie koła, przykryte kopułami. Rozwijało się budownictwo świeckie. Wznoszone były pałace miejskie, kamienice mieszczańskie oraz ratusze, co wiązało się z rozwojem miasta. Wzorując się
na antycznych rezydencjach, Andrea PalladioAndrea Palladio, stworzył typ podmiejskiej willi, czego doskonałym przykładem jest Villa RotondaVilla Rotonda, zwana także Villa Almerico CapraVilla Almerico Capra.
Architektura włoskiego renesansuVilla Capra ma założenie kwadratowo‑centralne z okrągłą sienią w środku, zwieńczoną kopułą z latarnią. Na zewnątrz kopuła ma kształt schodkowaty, którego stopnie kryte są dachówką. Bęben schowany w dachu. Wygląda to wszystko bezpretensjonalnie. Z wszystkich czterech stron potężne monumentalne schody prowadzą przez sześciokolumnowy joński portyk z trójkątnym zwieńczeniem do wąskiego korytarza, przez który wchodzi się do rotundy, wpisanej w kwadrat. Między kątami kwadratu a ścianą okrągłą cztery klatki schodowe prowadzą na balkon, przez który przechodzi się do pokojów mieszkalnych w mezzaninie. [...] Villa Capra jest na pewno piękna, o tym nie może być dwóch zdań. Ale czy jest ona willą dla ludzi żywych, czy raczej martwym monumentem do podziwiania? Czy należy elementowi architektonicznemu podporządkować względy natury użytkowej? Owszem, można, ale tylko tam, gdzie względy użytkowe są minimalne, albo zgoła żadne, jak przy grobowcach i pomnikach. Pod względem formy architektonicznej jest niewątpliwie Villa Capra ostatecznym idealnym wyrazem myśli renesansowej, ale nie jest dziełem architektury realistycznej w naszym dzisiejszym słowa tego pojmowaniu. [...] Założenie czterech fasad identycznych tylko dla dopełnienia centralności planu jest idealistyczne i nie ma nic wspólnego z realizmem, którego żądamy od każdej architektury. Bo architektura nie istnieje dla architektury, jej posłannictwem jest celowość i użyteczność w piękną ujęta formę.
Źródło: Kazimierz Ulatowski, Architektura włoskiego renesansu, Warszawa 1964, s. 340–342.
Sztuka renesansowa w Polsce
Sztuka renesansowa w Polsce, również cechowała się nawiązaniem do antycznej harmonii, równowagi i proporcji. Głównym ośrodkiem kultury renesansowej był Kraków. Dużą popularnością cieszyła się rzeźba nagrobkowa, której wzór stanowiły nagrobki Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki w kaplicy Zygmuntowskiej. Rozwijało się malarstwo portretowe. Obok tematyki religijnej pojawiała się świecka.
Kaplica Zygmuntowska to pierwszy i niewątpliwie jeden z najważniejszych zabytków w Polsce inspirowanych florencką architekturą renesansową, który został w całości wykonany w tym stylu. Budowla ta, jedna z dziewiętnastu kaplic wawelskich, w początkowym zamyśle króla Zygmunta Starego miała pełnić funkcję mauzoleum. Dla potomnych jej wystrój rzeźbiarski, malarstwo ołtarzowe i elementy zdobnicze stanowią cenne świadectwo reakcji dworu królewskiego wobec zmian ideowych i politycznych, zapowiadających nadejście czasów nowożytnych.
Słownik
(łac. affirmare – potwierdzać, zapewniać) – pochwała, aprobata
(łac. humanus – ludzki, gr. ismos – wiedza, nauka) – prąd dominujący w kulturze renesansu, przeciwstawiający teocentrycznej kulturze średniowiecznej zainteresowanie człowiekiem i życiem ziemskim
(franc. idéaliser – idealizować) – przedstawianie czegoś jedynie w pozytywnym świetle, gloryfikacja
(od nazw. Caiusa Cilniusa Maecenasa, 69 r. p.n.e. - 8 r. n.e.) – osoba lub instytucja popierająca rozwój sztuki, która udziela wsparcia artystom
(gr. mimetés – naśladowca) – naśladowanie rzeczywistości
(wł. fumo – dym) w malarstwie łagodne przejścia między barwami, dające mgliste, rozmyte efekty kolorystyczne
w malarstwie różnicowanie natężenia światła i eksponowanie jego kontrastów