Mirosław Mejzner Pragnienie piękna: od platońskiego erosa do metodiańskiej hagneia

Piękno ma w sobie coś z tajemnicy. Wymyka się precyzyjnym określeniom i nie daje się łatwo zamknąć w suchych definicjach. Dla współczesnego człowieka jest ono zasadniczo kategorią estetycznąestetykaestetyczną, ale u starożytnych Greków posiadało o wiele szersze znaczenie, dotykając także innych wymiarów rzeczywistości.

R76VS29BFSEGK1

Zdjęcie przedstawia marmurową rzeźbę młodej, nagiej kobiety. Ma ona proporcjonalnie zbudowane ciało, prawą dłonią zasłania łono, w lewej trzyma płachtę materiału. Kobieta ma regularne rysy i spięte, falujące włosy. Obok kobiety stoi niewielka amfora.

Wyrażane też było w różnoraki sposób w zależności od rodzaju sztuki: w poezji – w radującym ludzi zaklęciu, w rzeźbie – w odpowiedniej symetrii i właściwej proporcji poszczególnych części, w retoryce – w należytym rytmie. Powszechnym ideałem Greków była kalokagathia (zbitka pojęciowa kalos kai agathos, czyli piękny i dobry), którego wyrazem były wiersze Safony czy rzeźby Praksytelesa. Ideał ten wyrażał piękno jedności psychofizycznej, zespalającej dobro ducha i harmonię formy. Człowiek prawdziwie piękny musiał posiadać i jedno, i drugie. […]

Teoretyczne i gruntowne opracowanie idei piękna zostało podjęte w starożytności przez Platona. Wysunął on jego dwie najważniejsze koncepcje: 1) harmonia i proporcja części, 2) blask. Metafizyczną podstawę tej drugiej stanowiło przekonanie, że prawdziwą rzeczywistość tworzą wieczne idee. Świat materialny stanowi jedynie ich zniekształcone odbicie. Platon mówił o różnych rodzajach piękna, które tworzą swoistą hierarchię. Człowiek powinien wznosić się od zachwytu pięknem ziemskim i cielesnym do piękna słów i myśli, by zobaczyć ostatecznie „piękno samo w sobie […], piękno wieczne, które nie powstaje i nie ginie”. Siłą, która ma go pchać ku nieustannemu wznoszeniu się jest miłość (eros), bo „Eros to miłość tego, co piękne; przeto musi Eros być miłośnikiem mądrości, filozofem”. Zdaniem Platona, piękno cielesne i pociąg seksualny są jedynie pierwszym etapem i stoją u podstaw pragnienia, które wznosi duszę do świata ponadzmysłowego, nieśmiertelnego i wiecznego. „Przedmiotem miłości jest wieczne posiadanie dobra”. Piękno, jako przedmiot ludzkiego pragnienia, traci w końcu relację z cielesnością, by związać się wewnętrzną relacją z Dobrem, stanowiącym ostateczny horyzont i dotykającym rzeczywistości boskiej.

„Gdyby komu było dane zobaczyć piękno samo w sobie, nieskalane, czyste, wolne od obcych pierwiastków, nie splamione ludzkimi wnętrznościami i barwami, i wszelką lichotą śmiertelną, ale to nadświatowe, wieczne, jedyne, niezmienne piękno samo w sobie. Co myślisz, czyby mógł jeszcze wtedy marne życie pędzić człowiek, który aż tam patrzy i to widzi, i z tym obcuje? Czy nie uważasz, że dopiero wtedy, gdy ogląda piękno samo i ma je czym oglądać, potrafi tworzyć nie tylko pozory dzielności, bo on nie z pozorami obcuje, ale dzielność rzeczywistą, bo on dotyka tego, co naprawdę rzeczywiste. A skoro płodzi dzielność rzeczywistą i rozwija, kochankiem bogów się staje, i jeśli komu wolno marzyć o nieśmiertelności, to jemu wolno”. Platońska koncepcja erosa, filozoficzna i bardzo szeroka, nie ogranicza się więc jedynie do sfery seksualnej, będącej tylko pewnym jego wyrazem, ale dotyka również najgłębszej sfery ludzkiego ducha. Najbardziej ogólna definicja postrzega więc erosa jako pragnienie, które goni za „tworzeniem w pięknie”.

1 Źródło: Mirosław Mejzner, Pragnienie piękna: od platońskiego erosa do metodiańskiej hagneia, dostępny w internecie: https://www.academia.edu/.

Baltazar Gracián Subtelność i sztuka tworzenia

Jednym z charakterystycznych rysów mentalności barokowej jest kombinacja odpowiedniej wyobraźni i efektu zaskoczenia, która przybierała różne nazwy agudeza (subtelność), konceptyzm, wit (dowcip) lub marinizmmarinizmmarinizm - a najgłębszy swój wyraz znajduje u Baltazara Graciána. Tę nową formę elokwencji poparły programy szkolne opracowane przez jezuitów zaraz po Soborze Trydenckim […]. Zapewniałyby one uczniowi doskonałą wymowę, której celem miała być nie tylko użyteczność, lecz także piękno wyrazu. KonceptykonceptKoncepty, choć nie miały właściwej sobie formy, musiały jednak przejawiać pewną subtelność i finezję, i to w stopniu mogącym zaskoczyć i przeniknąć duszę słuchacza. Subtelność wymaga bystrego, pomysłowego i twórczego umysłu, zdolnego dostrzegać niewidzialne dla zwykłego oka powiązania z pomocą geniuszu. W taki sposób dla konceptystycznego piękna otwarty się całkiem nowe przestrzenie percepcyjne, podczas gdy piękno zmysłowe zbliżało się coraz bardziej do form nieznaczącej i bezkształtnej piękności.

3 Źródło: Baltazar Gracián, Subtelność i sztuka tworzenia. Cytat za: Umberto Eco, Historia piękna, tłum. A. Kuciak, Poznań 2005, s. 229.

Umberto Eco Historia piękna

Zastosowanie finezji w sztuce poetyckiej (gongoryzm w Hiszpanii - od poety Luisa de Góngora, marinizm we Włoszech - od poety Giambattisty Marina) wyrażało się w wirtuozowskiej poezji, gdzie zaskakujący i zdumiewający charakter stylu, jego błyskotliwa i zwięzła inwencyjność przyćmiewają treść. W ten sposób od właściwego opisu kobiecego piękna ważniejsza jest zdolność wyrażenia wielości szczegółów i powiązań pięknego ciała, nie pomijając i tych, które mogą się wydawać całkowicie nieznaczące, takie jak nos czy włosy: wielości jego szczegółów i form mogącej uwieść czytelnika.

4 Źródło: Umberto Eco, Historia piękna, tłum. A. Kuciak, Poznań 2005, s. 232.

Jan Andrzej Morsztyn Do tejże

Oczy twe nie są oczy, ale słońca jaśnie
Świecące, w których blasku każdy rozum gaśnie;
Usta twe nie są usta, lecz koral rumiany,
Których farbą każdy zmysł zostaje związany;
Piersi twe nie są piersi, lecz nieba surowy
kształt, który wolą nasze zabiera w okowyokowyokowy.
Tak oczy, usta, piersi, rozum, zmysł i wolą
blaskiem, farbą i kształtem ćmią, więżą, niewolą.

morsz Źródło: Jan Andrzej Morsztyn, Do tejże.