2. Dzieci z doświadczeniami migracyjnymi w polskim systemie edukacyjnym
W tej części zajęć prowadzący może zainicjować krótką dyskusję na temat dotychczasowych praktyk w pracy z dziećmi z doświadczeniami migracyjnymi. Należy zwrócić uwagę uczestników spotkania na zróżnicowanie doświadczeń migracyjnych uczniów. Szczególnie należy skupić się na trzech grupach dzieci mających doświadczenia migracyjne:
wynikające z migracji ekonomicznej ich rodziców,
wynikające z migracji uchodźczych,
wynikające z migracji powrotnych (dzieci polskiego pochodzenia powracające z zagranicy).
Prowadzący może wykorzystać następujące pytania: Jakie doświadczenia migracyjne mają (lub mogą mieć) uczniowie w polskim systemie edukacyjnym? Czy miał(a) Pan(i) kontakt z uczniami o zróżnicowanych doświadczeniach migracyjnych? Jeśli tak, to jakie to były doświadczenia? Czy zdaniem uczestników spotkania wszystkie wymienione grupy dzieci z doświadczeniami migracyjnymi wymagają szczególnej uwagi nauczycieli. Jeśli tak, dlaczego? Po zakończeniu dyskusji prowadzący może przejść do dalszej części wykładu i zwrócić uwagę na takie doświadczenia migrantów, które wynikają ze zmiany miejsca zamieszkania (czyli nie są wyłącznie powiązane z przyczyną przemieszczenia). Da to okazję do zobaczenia pewnych uniwersalnych cech doświadczeń uczniów i ich rodzin oraz konsekwencji zmiany miejsca zamieszkania. Prowadzący może podsumowywać omówienie poszczególnych zagadnień próbą sformułowania wskazówek dla praktyki nauczycielskiej. Prowadząc wykład, można skorzystać z informacji zawartych poniżej.
Dzieci i młodzież wymagają szczególnej uwagi w obliczu migracji, ponieważ doświadczają trudności zarówno podczas wyjazdu, jak i w toku adaptacji do nowych warunków życia. Wśród głównych trudności doświadczanych przez uczniów – bez względu na przyczynę migracji – są problemy adaptacyjne wynikające m.in. z nieznajomości języka polskiego (Młynarczuk‑Sokołowska, Szostak‑Król, 2017). Do kolejnych barier należy nieznajomość zasad komunikacji niewerbalnej w nowej kulturze, np. języka gestów i symboli (Chutnik, 2007). Mimo tego, że reakcje dzieci na zachodzące w ich życiu zmiany mogą się różnić i często są kwestią indywidualną, należy zwrócić uwagę na objawy przeżywanego napięcia/stresu. Sytuacja ta powoduje, że dzieci mogą doświadczać niepowodzeń edukacyjnych, co może skutkować unikaniem obowiązków oraz zniechęcać do podejmowania wysiłku intelektualnego. Stres adaptacyjny, nazywany także szokiem kulturowym (zjawisko to zostało zdefiniowane przez Carla Oberga w 1960 roku), jest niemal naturalną reakcją na znalezienie się w nowych warunkach kulturowych. Definiowany jest jako „zaburzenie funkcjonowania psychosomatycznego wywołane przedłużającym się kontaktem z odmienną, nieznaną kulturą” (Oberg za: Durlik i in., 2017, s. 7). Wybrane przejawy stresu adaptacyjnego to m.in.: silne napięcie emocjonalne, uczucie dezorientacji, wycofanie się, izolacja, obniżenie nastroju, depresja, lęk, zachowania obronne, agresja (w stosunku do rodziców, rówieśników, nauczycieli), okaleczanie się, bunt, kłamstwa, płaczliwość (Jurek, 2014).
Osoby we wszystkich grupach wiekowych mogą doświadczać szoku kulturowego, lecz najmniejsze zdolności adaptacyjne mają dzieci oraz młodzież, które silnie odczuwają wszelkie trudności związane z migracją. Niektóre dziecięce doświadczenia są bardzo podobne, ponieważ wynikają ze zmiany dotychczasowego miejsca zamieszkania, opuszczenia miejsca dającego poczucie związku i bezpieczeństwa, rozstania z grupą rówieśniczą. Inne doświadczenia mają charakter specyficzny, ściśle powiązany z przyczyną migracji rodziców i ich dzieci.