Wskazówki metodyczne

Jeśli prowadzący zdecyduje się poruszać kwestie związane z migracją z powodów ekonomicznych, w tej części spotkania należy zwrócić uwagę na sytuację i doświadczenia dzieci migrantów ekonomicznych przyjeżdżających do Polski oraz dzieci Polaków – migrantów ekonomicznych. Prowadzący może podsumować omówienie poszczególnych zagadnień próbą sformułowania wskazówek dla praktyki nauczycielskiej.

Aktualna liczba cudzoziemców przebywających w Polsce wynosi 1,774 mln osób, wśród których dominują Ukraińcy w związku z ich reakcją na wojnę wywołaną przez Rosję (Komenda Główna Straży Granicznej, 2022). Jednak przed rozpoczęciem tych działań w Polsce miała miejsce intensyfikacja przyjazdów obcokrajowców w związku z transformacją ustrojową w Polsce. W latach 2004–2021 Polska doświadczyła wzrostu liczby imigrantów zarobkowych, głównie z krajów takich jak Ukraina, Białoruś, Rosja, Wietnam. Imigracja zarobkowa do Polski była spowodowana głównie dostępnymi miejscami pracy, relatywnie niskim bezrobociem oraz względnie korzystnymi warunkami życia w porównaniu do innych krajów w regionie. Najczęściej w Polsce osiedlają się osoby młode – ok. 60 proc. cudzoziemców posiadających ważne zezwolenia na pobyt to osoby w przedziale wiekowym 18–40 lat, co znaczy, że cześć z nich znajduje się w fazie aktywnego rodzicielstwa. Dzieci tych migrantów rozpoczęły naukę w polskim systemie edukacyjnym. Ich sytuacja życiowa (i edukacyjna) uzależniona jest od wielu czynników, w tym od wieku, w którym zamieszkały w Polsce, poziomu znajomości języka polskiego i umiejętności dostosowania się do nowego dla nich systemu edukacyjnego, od planów życiowych ich rodziców (pozostania w Polsce, czasu powrotu i in.), kraju pochodzenia i rodzaju pracy wykonywanej przez rodzica (o określonym charakterze czasowym i in.). Dzieci te także mogą doświadczać szoku kulturowego oraz konsekwencji znalezienia się w nowej dla nich, niezwykle skomplikowanej sytuacji (omówionej częściowo poniżej w opisie sytuacji dzieci z doświadczeniem uchodźstwa oraz migracji powrotnych).

Omawiając migracje ekonomiczne i wynikające z nich konsekwencje dla dzieci, należy zwrócić uwagę na uczniów pochodzących z rodzin, w których rodzic przebywa za granicą w celach zarobkowych. Bywa, że postrzega się sytuację życiową tych dzieci w kategoriach stygmatyzujących, krzywdzących, nieadekwatnie do ich rzeczywistych doświadczeń. Wciąż uznaje się, że funkcjonowanie rodzin w inny niż tradycyjny sposób (tzn. bez stałej, fizycznej obecności obojga rodziców) świadczy o zagrożeniu jej stałości i jakości. A przecież rewolucja technologiczna, informacyjna, rozwój nowoczesnej komunikacji długodystansowej, wzrost świadomości rodzicielskiej przyczyniły się do zmiany tradycyjnego wzoru migracji i ich skutków. Z badań (Danilewicz, 2010, 2021) wynika, że sytuacja życiowa dzieci w rodzinach z migrantem ekonomicznym jest coraz bardziej ustabilizowana, co powiązane jest ze specyfiką aktualnej mobilności. Zwykle rodzic‑migrant utrzymuje stały, pośredni i bezpośredni kontakt z rodziną, a rodzic pozostający w Polsce (opiekun) prawidłowo pełni swoją rolę. Owszem, mogą wystąpić zaburzenia prawidłowej realizacji praktyk rodzinnych, jednak zdarza się to coraz rzadziej w porównaniu z przeszłością. Wymaga jednak rozważnej czujności ze strony pedagogów, ukierunkowanej na jakość zaspokajania potrzeb dzieci pochodzących z rodziny z rodzicem‑migrantem.