Wprawdzie przed 2022 r. w Polsce przebywali migranci ekonomiczni i uchodźcy (marginalnie), jednak dla większości nauczycieli praca z uczniami uchodźczymi z Ukrainy, którzy przybyli do Polski, uciekając przed toczącą się aktualnie wojną, jest pierwszym zawodowym doświadczeniem pracy z uczniami z innych krajów/kultur. Wynikają z tego faktu konkretne trudności, które wymagają ich wskazania i uwrażliwienia na nie.

Z badań prowadzonych przez Fundację Szkoła z Klasą w 71 szkołach (głównie podstawowych) wynika, że w 37,3% z nich liczba uczących się dzieci pochodzących z Ukrainy wzrosła maksymalnie o 5% uczniów więcej niż przed wojną; w 33,3% szkołach wzrost nie przekroczył 10% liczebności uczniów, a w 15,7% wzrósł o 10 do 15%. W 7,8% szkół naukę rozpoczęło około 15–20% więcej uczniów niż przed kryzysem, a w 5,9% szkół odsetek ten wzrósł o 25 do 30% (Pyżalski i in., 2022). Nawet jeśli liczba nowych uczniów z Ukrainy nie wzrosła znacząco w każdym regionie Polski i w każdej szkole, to jednak wiele placówek stanęło w obliczu nowej sytuacji. Z badań (Pyżalski in., 2022; Tędziagolska, Walczak, Żelazowska‑Kosiorek, 2022) wynika, że trudności będące konsekwencją napływu uczniów z Ukrainy do polskich instytucji edukacyjnych powiązane są przede wszystkim z problemami komunikacyjnymi z ukraińskimi uczniami/uczennicami. Wprawdzie w niektórych szkołach zatrudniani są asystenci kulturowi lub ci, którzy znają język rosyjski (prawie 30% nauczycieli twierdzi, że zna go bardzo dobrze lub dobrze), to jednak do wykorzystania tego języka w pracy z dziećmi z Ukrainy należy podchodzić indywidualnie i z dużą ostrożnością. Warto podkreślić szczególną rolę uczniów pochodzących z tzw. migracji przedwojennej, czyli np. dzieci ukraińskich migrantów ekonomicznych. Pełnią one znaczącą rolę w pomaganiu nowo przybyłym, zwłaszcza w pierwszej fazie ich pobytu w szkołach. Ważnym elementem pracy z dziećmi jest rozpoznanie doświadczanych problemów dzieci.

Z cytowanych badań (Pyżalski in., 2022; Tędziagolska, Walczak, Żelazowska‑Kosiorek, 2022) wynika, że wśród uczniów z Ukrainy nauczyciele najczęściej dostrzegali okazywanie niepokoju o bliskich, którzy pozostali w ich ojczyźnie, tęsknotę i chęć powrotu do ojczyzny. Rozpoznano też problemy materialne w ich rodzinach oraz objawy stresu pourazowego. Należy także podkreślić, że w grupie przybyszów znajdują się dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, które mogą pogłębiać ich i tak trudną sytuację. Brak oficjalnych orzeczeń lekarskich, diagnoz, dokumentacji medycznej utrudnia pracę nauczycieli i oczywiście – samych dzieci. Jednak bardzo wyraźnie należy podkreślić, że ciężar właściwej diagnozy i działań terapeutycznych absolutnie nie może zostać przypisany nauczycielom i nauczycielkom, którzy nie będą tutaj wspierani przez specjalistów zdrowia psychicznego, szczególnie wtedy, gdy konieczne jest prowadzenie działań terapeutycznych (Pyżalski in., 2022).

Sytuacja dzieci uchodźczych w szkołach ściśle powiązana jest z relacjami z grupą rówieśniczą, która stanowi czynnik wspierający lub utrudniający radzenie sobie z kryzysem (James, Gilliland, 2006, za: Pyżalski i in., 2022). W omawianej sytuacji życiowej (ale też w przypadku innych doświadczeń migracyjnych) fakt ten stanowi ważny czynnik adaptacji uczniów do nowych warunków edukacyjnych. Tym bardziej, że dzieci pochodzące z zagranicy (tutaj: Ukrainy) doświadczają trudności w porozumiewaniu się z rówieśnikami – 36% nauczycieli dostrzega barierę językową u większości dzieci. Ponadto należy zwrócić uwagę na rekomendowane w budowaniu wielokulturowej klasy szkolnej dzielenie się doświadczeniami z kraju pochodzenia. W przypadku uchodźców prawie połowa nauczycieli (41,3%) uważa, że dzieci te nie są w stanie dzielić się takimi informacjami (Pyżalski i in., 2022). Nauczyciele muszą więc wykazać się szczególną wrażliwości także w tym obszarze pracy.

Wprawdzie z badań (Pyżalski i in., 2022) wynika, że zaangażowanie polskich uczniów w nawiązywanie kontaktu i relacji z dziećmi z Ukrainy jest dość wysokie, należy zauważyć, że niektóre przyjezdne dzieci nie dążą do integracji z polskimi rówieśnikami. Fakt ten może stanowić wyraźną trudność w budowaniu wielokulturowego zespołu klasowego, a w konsekwencji również w adaptacji szkolnej i kulturowej.

Niektóre dzieci uczestniczą także w ukraińskim systemie edukacji zdalnej, co utrudnia dzieciom i nauczycielom działania integrujące grupę. Dlatego niezbędna jest wiedza szkoły (rady pedagogicznej) o uczniach uczestniczących w obu systemach, choćby w celu zdania sobie sprawy z obciążenia uczniów.

Zwraca uwagę także fakt, że „różnice kulturowe były widoczne w sposobie postrzegania kultury szkoły (i ogólnie systemu edukacyjnego) przez uczniów z Ukrainy i ich rodziców. Ukraińscy uczniowie postrzegają polską szkołę jako mniej wymagającą i swobodniejszą w relacjach z nauczycielami. Polska szkoła i nauczyciele dają więcej wolności, autonomicznego myślenia i możliwości autoekspresji. Część z tych wrażeń może wynikać z niecodziennego statusu uchodźców w polskiej szkole i wynikającym z niego traktowaniem przez nauczycieli” (Tędziagolska, Walczak, Żelazowska‑Kosiorek, 2022, s. 44). Wprawdzie nauczyciele dysponują dużą wiedzą dotycząca funkcjonowania uczniów z Ukrainy na terenie szkoły, lecz dość słabo orientują się w obszarze ich doświadczeń pozaszkolnych, nawet dotyczących ich rodzin. Ważne jest zatem nawiązanie współpracy systemowej na terenie gminy – między organizacjami pozarządowymi oraz instytucjami administracji państwowej i samorządowej (chociaż taka współpraca z powodzeniem jest realizowana przez niektórych dyrektorów szkół).