Polskie prawo umożliwia dostęp do powszechnego systemu oświaty każdemu dziecku przebywającemu na terenie kraju, bez względu na jego status prawny. Gwarancję uczestnictwa w edukacji dzieci migrantów stanowi art. 70 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1997 nr 78, poz. 483 ze zm.). Podstawy nieodpłatnego kształcenia cudzoziemców oraz podejmowania działań służących inkluzji w procesie edukacji regulują zapisy Ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (Dz.U. z 2023, poz. 900) i Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie kształcenia osób niebędących obywatelami polskimi oraz osób będących obywatelami polskimi, które pobierały naukę w szkołach funkcjonujących w systemach oświaty innych państw (Dz.U. z 2017, poz. 1655 ze zm.).

W kontekście zaistniałej sytuacji kryzysowej na terenie Ukrainy, po 24 lutego 2022 roku, rząd polski prawnie zobowiązał się do udzielenia wsparcia obywatelom Ukrainy uciekającym przed wojną. Mówi o tym Ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. z 2022, poz. 583). Poza tym Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 21 marca 2022 r. w sprawie organizacji kształcenia, wychowania i opieki dzieci i młodzieży będących obywatelami Ukrainy (Dz.U. z 2022, poz. 645 ze zm.) dodatkowo określa zasady nauki w polskich szkołach dla grupy uczniów z doświadczeniem migracji przymusowej.

Polskie prawodawstwo oświatowe umożliwia wspieranie uczniów z doświadczeniem migracji poprzez organizowanie nauki języka polskiego jako obcego, wyrównywanie braków edukacyjnych z różnych przedmiotów, zajęć służących kształtowaniu własnej tożsamości kulturowej oraz religijnej, korzystanie ze wsparcia pomocy nauczyciela/asystenta międzykulturowego oraz nauki w specjalnie zorganizowanych oddziałach przygotowawczych.

Ponieważ bariera językowa stanowi jeden z podstawowych czynników utrudniających uczniom z doświadczeniem migracji funkcjonowanie w placówkach oświatowych (opanowanie treści programowych, nawiązywanie relacji rówieśniczych itd.) oraz w nowym kraju zamieszkania, dlatego zgodnie z polskim prawem istnieje możliwość zorganizowania dodatkowej, bezpłatnej nauki języka polskiego, w wymiarze nie niższym niż dwie godziny tygodniowo (dla uczniów z Ukrainy – nie niższym niż sześć godzin tygodniowo), którą organizuje organ prowadzący szkołę (na wniosek dyrekcji).

Nieznajomość bądź słaba znajomość języka jest także głównym czynnikiem pogłębiających się trudności szkolnych. Dlatego niezwykle istotne jest umożliwienie uczniom z doświadczeniem migracji wyrównywania braków edukacyjnych w celu zapobiegania pogłębianiu się trudności szkolnych, drugoroczności oraz ekskluzji z systemu edukacji. Zgodnie z prawem uczniowie mogą korzystać z dodatkowych zajęć wyrównawczych z danego przedmiotu nauczania przez 12 miesięcy. Łączny wymiar dodatkowych zajęć z języka polskiego i zajęć wyrównawczych nie może przekroczyć pięciu godzin tygodniowo (ten przepis nie obowiązuje uczniów z Ukrainy – zob. Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 21 marca 2022 r. w sprawie organizacji kształcenia, wychowania i opieki dzieci i młodzieży będących obywatelami Ukrainy).

Zajęcia te mogą zostać zorganizowane przez organ prowadzący szkołę (na wniosek dyrekcji) w sytuacji, gdy nauczyciel prowadzący zajęcia edukacyjne z danego przedmiotu stwierdzi konieczność uzupełnienia przez ucznia różnic programowych.

Uczniowie z doświadczeniem migracji mają również prawo do pomocy osoby posługującej się ich językiem ojczystym, zatrudnionej przez dyrektora szkoły w charakterze pomocy nauczyciela/asystenta międzykulturowego. Pomoc nauczyciela może służyć wielopłaszczyznowym wsparciem w toku kształcenia, pomagać w zrozumieniu treści analizowanych podczas lekcji, pośredniczyć w komunikacji pomiędzy cudzoziemcami i ich rodzicami a nauczycielami, wspierać podczas uczestnictwa w działaniach pozalekcyjnych (zajęciach edukacyjnych, imprezach szkolnych) itd.

Istotnym czynnikiem rozwijania tożsamości cudzoziemców i tym samym ich integracji, jest znajomość języka ojczystego oraz własnej kultury i religii. Wyniki badań wskazują na to, że brak zakorzenienia we własnej kulturze stanowi znaczną barierę dla integracji (Grzymała‑Moszczyńska, Nowicka, 1998). Ważne jest więc budowanie związku z tym, co „własne”. W toku edukacji formalnej istnieje możliwość organizacji cudzoziemcom zajęć z języka ojczystego oraz zajęć umożliwiających poznawanie własnej kultury. Mogą one zostać zainicjowane w porozumieniu z dyrektorem szkoły, za zgodą organu prowadzącego, przez placówkę dyplomatyczną lub konsularną kraju pochodzenia dzieci i młodzieży, która działa w Polsce, lub organizację pozarządową. Poza tym uczniowie cudzoziemscy mają również prawo do nauki religii. Zajęcia z religii mogą odbywać w grupie międzyszkolnej, w punkcie katechetycznym lub mogą być zorganizowane w inny sposób.

Zgodnie z polskim prawodawstwem istnieje także możliwość organizacji oddziału przygotowawczego w szkole dla uczniów, którzy przejawiają trudności adaptacyjne związane z różnicami kulturowymi, zmianą środowiska edukacyjnego lub zaburzenia w komunikacji językowej. Przepisy Rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 21 marca 2022 r. w sprawie organizacji kształcenia, wychowania i opieki dzieci i młodzieży będących obywatelami Ukrainy wprowadziły zmiany w stosunku do wcześniej obowiązujących przepisów. Po pierwsze zwiększona została liczebność oddziałów przygotowawczych, które teraz mogą liczyć maksymalnie nie 15 uczniów, a 25 uczniów. Zmieniła się także liczba godzin nauki języka polskiego dla uczniów z Ukrainy. O ile bowiem do tej pory przepisy zakładały, że nauka języka polskiego miała się odbywać w wymiarze co najmniej 3 godzin tygodniowo, o tyle obecnie ten minimalny wymiar nauki języka został podniesiony do 6 godzin tygodniowo. Warto zaznaczyć, że nauka języka polskiego odbywa się według programu nauczania opracowanego na podstawie ramowego programu kursów nauki języka polskiego dla cudzoziemców. Nie zmieniła się natomiast liczba godzin przeznaczonych na realizację zajęć edukacyjnych. Wynoszą one kolejno: 20 godzin na poziomie klas 1– 3; 23 godziny na poziomie klas 4–6; 25 godzin na poziomie klas 7–8; 26 godzin na poziomie szkoły ponadpodstawowej. Kształcenie uczniów w oddziale przygotowawczym realizowane jest w oparciu o szkolne programy nauczania dostosowane pod względem treści nauczania, metod i form do potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych uczniów z doświadczeniem migracji. Zajęcia edukacyjne w oddziale przygotowawczym prowadzą nauczyciele poszczególnych przedmiotów, którzy mogą być wspomagani przez pomoc nauczyciela władającą rodzimym językiem ucznia.