Egipt

FaraonowiefaraonFaraonowie panujący w okresie Starego Państwa zorganizowali rozbudowany aparat administracji państwowej. Był on utrzymywany z podatków pobieranych od wolnych chłopów przez posługujących się pismem poborców królewskich (pisarzy). Dzięki całej armii urzędników władcy Egiptu kontrolowali niemal wszystkie dziedziny życia: wyznaczali wysokość i zakres zasiewów, nadzorowali system irygacyjny,
budowali miasta i świątynie. DeifikacjadeifikacjaDeifikacja faraonów powodowała ogromny dystans między rządzącym a poddanymi. Lud widywał króla wyłącznie przy okazji wielkich uroczystości, otoczonego ceremonialnym przepychem dworskim, ubranego we wspaniałe szaty.

R1ey578Lq8r7P
Fragment ściany przedstawiający faraona Mentuhotepa II, znaleziony w Deir el‑Bahri, Teby, Egipt. Mentuhotep II panował w latach 2046‑1995 p.n.e. lub 2061‑2010 p.n.e., lub 2055‑2004 p. n. e. Był sprawnym politykiem, organizatorem, wojownikiem i budowniczym. Za jego panowania Egipt opanował część terytorium Nubii. Faraon rozbudował i upiększył m.in. Świątynie Montu w Tod i Armant. Zwróć uwagę na nakrycie głowy Mentuhotepa II. To hedżet – wysoka, biała korona symbolizująca władzę nad Górnym Egiptem.
Źródło: fot. współczesna, Metropolitan Museum of Art, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Stare Państwo osiągnęło szczyt potęgi za panowania III i IV dynastiidynastiadynastii (XXVII–XXV w. p.n.e.). Wówczas to faraonowie, zwłaszcza w okresach przerw w pracach rolniczych, zatrudnili ogromne rzesze chłopów egipskich przy budowie piramidpiramidapiramid. Największe grobowce zostały wzniesione w Gizie przez królów Chufu (gr. Cheops), Chafre i Menkaure. Faraonowie następnych dynastii budowali znacznie mniejsze piramidy. Co więcej, okazałe grobowce zaczęli sobie budować także urzędnicy dworscy posiadający majątki ziemskie. Wynikało to z osłabienia władzy monarszej. Około 2250 r. p.n.e. rozpoczął się trwający 200 lat okres zamieszek i wojen domowych, które położyły kres Staremu Państwu (od ok. 2160 r. p.n.e. nastąpił I okres przejściowy).

RVCfFQUrnRLRA1
Sfinks, czyli posąg lwa z ludzką głową, przed piramidą faraona Chafre (Chefrena) w Gizie (połowa III tysiąclecia p.n.e.). Prawdopodobnie przedstawia wizerunek władcy Chefrena, z którego inicjatywy powstał. Posąg jest zwrócony twarzą na wschód, w kierunku Nilu. Na głowie Sfinksa znajduje się chusta nemes, symbolizująca władzę królewską. Rzeźba powstała prawdopodobnie około 2550 r. p.n.e., została wykuta została w wapiennej skale, która ostała się po wybudowaniu Piramidy Cheopsa. Rzymski historyk Pliniusz Starszy podaje, iż twarz Sfinksa była zabarwiona na czerwono. Wyjaśnij, o czym świadczą tak spektakularne miejsca pochowków faraonów.
Źródło: Barcex, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Państwowość egipska odrodziła się ok. 2050 r. p.n.e. Nową stolicą zostało miasto Teby, co wiązało się m.in. ze wzmocnieniem kultu tebańskiego boga Amona.

R11Wem5KpE8Wc
Mapa przedstawiająca Egipt w II i I tysiącleciu p.n.e. Określ, w których rejonach koncentrowało się osadnictwo w Egipcie.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Faraonowie Średniego Państwa zorganizowali armię, rozpoczęli podboje i zajęli Nubię aż po trzecią kataraktę (próg rzeczny) na Nilu. Około 1778 r. p.n.e. Egipt przeżył najazd obcego etnicznie ludu Hyksosów. Najeźdźcy, używający bojowego zaprzęgu konnego – rydwanu, podporządkowali sobie Egipcjan i na sto lat przejęli rządy nad państwem (XV i XVI dynastia). Wtargnięcie Hyksosów zakończyło okres Średniego Państwa.

R1Va80PdJ77nI
Faraon Ahmose I w bitwie przeciwko Hyksosom. Ahmose I panował prawdopodobnie w latach 1550 p.n.e. - 1525 p.n.e. Odziedziczył władzę w wieku około 10 lat, po śmierci swego brata. Jego panowanie zdominowały zmagania o zjednoczenie Egiptu i wyzwolenie obszaru Delty spod władzy semickiego ludu Hyksosów oraz przywrócenie wpływów Egiptu w Nubii i Kanaan. Zwróć uwagę na wozy bojowe widoczne na ilustracji. Egipcjanie przejęli je od Hyksósów i wkrótce rydwany zrewolucjonizowały egipską armię.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Mezopotamia

W czasie, kiedy w Egipcie faraonowie z południa organizowali Stare Państwo (przełom IV i III tysiąclecia p.n.e.), na obszarach Mezopotamii Sumerowie stworzyli własną cywilizację, budując miasta‑państwa, takie jak Ur, Lagasz, Uruk, ze świątyniami stanowiącymi ośrodki życia ludności.

RoeUAtBtln1fJ1
Sumerowie wierzyli w wielu bogów, dlatego każde miasto miało swoje bóstwo opiekuńcze. Świątynie ku ich czci stawiano na szczytach konstrukcji zwanych zigguratami. Symbolizowały one szczyty górskie, zamieszkiwane przez bogów. Zwykle zigguraty umieszczone były w centrum miast babilońskich. Niektórzy architekci twierdzą, że były pierwowzorem biblijnej wieży Babel. Jak myślisz, skąd wzięły się te przypuszczenia?
Źródło: Hardnfast, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

Około 2300 r. p.n.e. najazd semickich Akadów zakończył okres dominacji Sumerów w Mezopotamii. Militarna przewaga Semitów nad Sumerami wynikała ze stosowania łuku. Najeźdźcy po osiedleniu się w Mezopotamii przejęli sumeryjskie osiągnięcia cywilizacyjne. Doszło do stopienia się Akadów i Sumerów, dlatego też historycy starożytnej Mezopotamii nazywają przełom III i II tysiąclecia p.n.e. okresem Sumero‑Akadu.

RBFnv3Sq5B20p
Stela przedstawiająca więźniów (prawdopodobnie Sumerów) eskortowanych przez żołnierza akadyjskiego, około 2300 r. p.n.e. Dlaczego jeńcy są nadzy?
Źródło: ALFGRN, Luwr, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.0.

Na początku II tysiąclecia p.n.e. na terenach między Tygrysem a Eufratem pojawiła się nowa fala semickich najeźdźców – Amorytów. Dali oni początek dwóm prężnym ośrodkom państwowym – Babilonowi i Asyrii. Państwa te zaczęły dążyć do narzucenia swojego zwierzchnictwa całej Mezopotamii. Rozpoczął się okres budowy imperiów. W pierwszej połowie XVIII w. p.n.e., za panowania króla Hammurabiego, przewagę w regionie zyskał Babilon. Od końca XXI w. p.n.e. drugą dominującą siłą w Mezopotamii byli Asyryjczycy. Konsekwentnie budowali oni swoje mocarstwo, które przetrwało następne 1400 lat. Państwo osiągnęło swój szczyt w VII stuleciu p.n.e., krótko po tym upadło. W czasie swojego rozkwitu władza Asyrii rozciągała się od Egiptu i Cypru na zachodzie aż po granicę z Persją na wschodzie.

R1MvWESsXFiqi
Mapa przedstawiająca cywilizacje Mezopotamii w II i I tysiącleciu p.n.e. Wskaż najważniejszą cechę osadnictwa w tym rejonie.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

W czasach panowania Hyksosów w Egipcie, w XVI w. p.n.e., do Azji Mniejszej, na pogranicze z Mezopotamią, przybyli z kolei najeźdźcy indoeuropejscy – Hetyci, którzy (podobnie jak Hyksosi) dysponowali zaprzęgami konnymi. To właśnie rydwany zapewniły im zwycięstwo. Założyli oni państwo w Azji Mniejszej i w północnej Syrii, swoim zwierzchnictwem starali się objąć Kanaan i cały Bliski Wschód. Hetyci jako pierwsi zastosowali żelazo do produkcji broni.

R3HIqR0eXvj2w
Wojownicy hetyccy na rydwanie bojowym. Konie tratują pokonanego i upokorzonego, nagiego przeciwnika. Opisz konstrukcję hetyckiego rydwanu.
Źródło: José Luiz, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
Ciekawostka

Gilgamesz

W drugiej połowie XIX w., w trakcie wykopalisk archeologicznych prowadzonych w Niniwie, stolicy starożytnej Asyrii, odkryto zespół glinianych tabliczek pokrytych pismem klinowym. Zawierają one babiloński epos o Gilgameszu, królu Uruk.

RF9cOo0xtyqbB1
Fragment XI tabliczki Eposu o Gilgameszu z opisem potopu ze zbiorów British Museum. Jak myślisz, skąd pochodzi nazwa pismo klinowe?
Źródło: Mike Peel, British Museum, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Wersja odnaleziona w Niniwie, najpełniejsza i najlepiej zachowana, została spisana w VII w. p.n.e. na polecenie króla asyryjskiego Aszurbanipala. Istnieją jednak również starsze fragmenty i warianty owego eposu. Wszystko to pozwala datować spisanie dzieła na okres świetności Babilonu w XVIII w. p.n.e. Wiele wskazuje także na to, że już wcześniej opowieści o czynach króla Uruk funkcjonowały w obiegu ustnym. Treścią eposu jest historia przyjaźni Gilgamesza i Enkindu. Ci dwaj wielcy bohaterowie najpierw się starli, następnie jednak zawarli ze sobą przyjaźń i potem ramię w ramię dokonywali heroicznych czynów, staczali zwycięskie bitwy, walczyli z potworami. Gdy Enkindu umarł, zrozpaczony Gilgamesz przedsięwziął bezskuteczną wyprawę w zaświaty, aby odzyskać przyjaciela.

Rywalizacja mocarstw. Szczyt potęgi Egiptu

W XVI w. p.n.e. Hyksosi zostali odsunięci od władzy w Egipcie. Rozpoczęła się epoka Nowego Państwa. Faraonowie utworzyli stałą armię, zjednoczyli kraj i rozpoczęli ekspansję w kierunku zachodnim (Libia) i północno‑wschodnim (Kanaan, Fenicja, Syria). Szczyt mocarstwowej potęgi Egiptu przypadł na pierwszą połowę XV w. p.n.e. – lata panowania Totmesa III. Władza faraonów sięgała wówczas Eufratu. W następnych wiekach egipskiemu zwierzchnictwu nad Bliskim Wschodem poważnie zagrozili Hetyci. W piątym roku rządów faraona Ramzesa II, około 1286 r. p.n.e., doszło do decydującej bitwy pod Kadesz. Hetyci wciągnęli armię egipską w zasadzkę i pomimo, że bitwa pozostała nierozstrzygnięta odebrali Egipcjanom panowanie nad Syrią. Był to początek końca egipskiej hegemonii na Bliskim Wschodzie.

Agresywna polityka zewnętrzna miała dla Egiptu poważne konsekwencje. Nad Nil dotarło mnóstwo niewolników, wziętych w wyniku zwycięskich wojen. Jednocześnie do królestwa faraonów zaczęli licznie przybywać obcy osadnicy. Ważnym czynnikiem kształtującym wewnętrzną sytuację Nowego Państwa egipskiego stał się wzrost znaczenia kapłanów. Do szczególnie ostrego konfliktu między nimi a faraonem doszło w XIV w. p.n.e., za panowania Amenhotepa IV (gr. Amenofisa), który przybrał imię Echnatona. Władca ten próbował zastąpić kult głównego boga – Amona – kultem Atona (tarczy słonecznej) i wprowadzić monoteizm. Kapłani Amona zdołali jednak uniemożliwić reformę i obalili faraona. W XI w. p.n.e., po wygaśnięciu XX dynastii, skończył się okres Nowego Państwa, znaczenie Egiptu znacznie wtedy spadło – toczyły się walki o tron, a poszczególne regiony stawały się coraz bardziej niezależne. W X w. p.n.e. kraj faraonów dostał się pod panowanie libijskiej dynastii, a 200 lat później władzę zdobyli królowie nubijskiego państwa Kusz. W następnych wiekach Egipt opanowywały kolejno Asyria, Persja i wreszcie Macedonia Aleksandra Wielkiego.

Około 1200 lat p.n.e. Bliski Wschód i Egipt przeżyły kolejną wielką falę najazdów obcych ludów. Informacje, jakie się na ten temat zachowały, są niejasne i fragmentaryczne. Przez ówczesnych autorów najeźdźcy byli często nazywani Ludami Morza. Ta tajemnicza grupa, wymykająca się próbom dokładniejszego określenia, prawdopodobnie doprowadziła do ruiny państwo Hetytów oraz długo i dotkliwie pustoszyła wybrzeża Egiptu. Zapewne nieco później Trakowie i Frygowie osiedlili się na południu Półwyspu Bałkańskiego i w Azji Mniejszej. Być może nieco wcześniej Grecy zaatakowali Troję, leżącą na wybrzeżu małoazjatyckim. Najazd ten w greckiej tradycji zyskał nazwę wojny trojańskiej.

RVWtK5rZE73ly
Nagranie filmowe dotyczące rywalizacji mocarstw i szczytu potęgi Egiptu.

Indeks górny Wskaż wspólne cechy państw starożytnych Egiptu i Mezopotamii. Zwróć uwagę na organizację władzy, politykę wewnętrzną i zagraniczną. Indeks górny koniec

Słownik

deifikacja
deifikacja

(łac. deifico, deificare – ubóstwiać, od deus –bóg) – ubóstwienie, wyniesienie wybitnego człowieka albo innego stworzenia lub rzeczy do godności bóstwa; dosłownie: uczynienie bogiem

dynastia
dynastia

królewski ród panujący, w którym władza przechodzi dziedzicznie z ojca na syna; pojecie to używa się w przypadku, gdy przynajmniej dwie osoby pochodzące z tej samej rodziny panują bezpośrednio po sobie lub w niewielkim odstępie czasowym

faraon
faraon

określenie władcy starożytnego Egiptu; nazwa pochodzi od zniekształconego staroegipskiego słowa Per‑āa – „wielki dom”; od czasów XVIII dynastii termin ten zaczęto odnosić do zarządcy pałacu („wielkiego domu”), czyli władcy; faraon był pośrednikiem pomiędzy ludźmi a bogami oraz wcieleniem Pana Niebios i żyznej ziemi Horusa, przedstawianego w postaci sokoła a później również synem boga słońca Re; po śmierci faraona stawał się Ozyrysem, bogiem śmierci

monoteizm
monoteizm

(gr. monós – jedyny, sam, pojedynczy; theós – bóg) – wiara w jednego boga, wykluczająca istnienie innych bogów; najważniejszymi religiami monoteistycznymi są: judaizm, chrześcijaństwo i islam

piramida
piramida

w starożytnym Egipcie: monumentalna budowla w kształcie ostrosłupa o kwadratowej podstawie, służąca jako grobowiec faraona albo podbudowa dla świątynii; za jedną z pierwszych zachowanych piramid uważa się piramidę schodkową Dżesera, wybudowaną ok. 2650 p.n.e. w Sakkarze koło Memfis; największą jest piramida Cheopsa, jedna z trzech piramid wybudowanych w Gizie, ma podstawę o boku 227 m i wysokość 147 m; piramidy powstawały też w Sudanie i Ameryce Środkowej i Południowej (piramidy schodkowe)

Słowa kluczowe

starożytność, piramidy, faraon, starożytny Egipt, Mezopotamia, pradzieje, starożytny Wschód, cywilizacje starożytnego Bliskiego Wschodu

Bibliografia

J. Zabłocka, T. Zawadzki, Wybór źródeł do historii starożytnego Wschodu, Poznań 1966.

A. Ziółkowski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2009.