Samorząd terytorialny
Dochody i wydatki twojej gminy oraz powiatu
Rozróżnisz podstawowe elementy budżetu gminy oraz powiatu.
Przeanalizujesz dane zawarte w budżetach swojej gminy i powiatu oraz porównasz kierunki przeznaczenia środków publicznych na obu szczeblach samorządu.
Wyjaśnisz znaczenie budżetu obywatelskiego i ocenisz możliwości wpływania mieszkańców na decyzje dotyczące wydatkowania części środków samorządowych.
Finanse samorządu najlepiej poznawać na przykładzie miejsca, w którym się mieszka. Skąd twoja gmina i powiat pozyskują pieniądze? Na co przeznaczają najwięcej środków? Czy ich dochody wystarczają na realizację wszystkich zaplanowanych zadań? Analiza lokalnych budżetów pozwala zobaczyć, jak poznane wcześniej zasady finansowania JST funkcjonują w praktyce i jak decyzje budżetowe przekładają się na codzienne życie mieszkańców.
Zacznij od swojej miejscowości
Zanim przyjrzysz się lokalnym finansom, zlokalizuj swoją miejscowość w strukturze samorządu terytorialnego i sprawdź podstawowe informacje o jednostkach, do których należy:
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D29BMK48K
Zlokalizuj swoją miejscowość na mapie. Ustal, w jakiej gminie, powiecie i województwie się znajduje, a następnie oceń położenie swojej gminy na tle najbliższego otoczenia.
Sprawdź, kto reprezentuje władze twojej gminy i powiatu. Ustal, jakie organy stanowiące i wykonawcze w nich funkcjonują, oraz podaj, kto obecnie stoi na ich czele.
Od teorii do lokalnego budżetu
Każda gmina i każdy powiat uchwalają własny budżet na dany rok. Jest to roczny plan finansowy, w którym określa się przede wszystkim planowane dochody i wydatki jednostki samorządu terytorialnego. Dzięki temu można sprawdzić, skąd samorząd pozyskuje środki i na jakie zadania zamierza je przeznaczyć.
Budżety poszczególnych JST różnią się między sobą. Wpływają na to m.in. liczba mieszkańców, poziom dochodów, lokalna gospodarka, zakres realizowanych zadań oraz planowanie inwestycyjne. Analiza budżetu własnej gminy lub powiatu pozwala zobaczyć w praktyce mechanizmy finansowania samorządu.
Odszukaj aktualny budżet swojej gminy i sprawdź, jakie zaplanowano w nim dochody i wydatki. Wskaż trzy największe obszary wydatków oraz ustal, na jakie inwestycje przeznaczono środki.
Jak czytać budżet swojej gminy?
Budżet gminy jest rocznym planem dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów. Podstawą prowadzenia gospodarki finansowej gminy jest uchwała budżetowa, przyjmowana przez radę gminy lub radę miasta. Rok budżetowy pokrywa się z rokiem kalendarzowym.
Czytając budżet swojej gminy, zwróć uwagę przede wszystkim na cztery elementy:
dochody - środki, które gmina planuje uzyskać w danym roku;
wydatki - środki przeznaczone na wykonywanie zadań i funkcjonowanie gminy;
wynik budżetu - różnicę między dochodami a wydatkami; jeśli dochody są wyższe od wydatków; występuje nadwyżka budżetowa, a jeśli wydatki są wyższe od dochodów -deficyt budżetowy;
przychody i rozchody - odrębne od dochodów i wydatków kategorie związane m.in. finansowaniem deficytu oraz spłatą wcześniej zaciągniętych zobowiązań.
Zarówno dochody, jak i wydatki dzielą się na bieżące i majątkowe. Dochody bieżące obejmują regularne wpływy służące finansowaniu działalności gminy, natomiast do dochodów majątkowych należą m.in. dochody ze sprzedaży majątku oraz dotacje i środki przeznaczone na inwestycje. Wydatki bieżące służą codziennemu wykonywaniu zadań - obejmują m.in. wynagrodzenia, zakup materiałów, energii i usług czy świadczenia. Wydatki majątkowe obejmują przede wszystkim inwestycje i zakupy inwestycyjne.
Budżet jest uporządkowany według klasyfikacji budżetowej. Dzięki niej można sprawdzić, ile środków zaplanowano na poszczególne dziedziny działalności gminy. W budżecie można znaleźć m.in. następujące działy: 600 - transport i łączność; 700 -gospodarka mieszkaniowa; 750 - administracja publiczna; 754 - bezpieczeństwo publiczne i ochrona przeciwpożarowa; 801 - oświata i wychowanie; 852 - pomoc społeczna; 900 - gospodarka komunalna i ochrona środowiska; 921 - kultura i ochrona dziedzictwa narodowego; 926 - kultura fizyczna.
Klasyfikacja może być bardziej szczegółowa - działy dzielą się na rozdziały, a następnie stosowane są paragrafy, które pozwalają dokładniej określić rodzaj dochodu lub wydatku.
uchwała budżetowa pokazuje przede wszystkim plan finansowy gminy. Aby sprawdzić, jakie dochody rzeczywiście osiągnięto i jakie wydatki faktycznie poniesiono, należy sięgać do informacji o wykonaniu budżetu.
Budżet w praktyce - analiza danych
Informacje zawarte w uchwale budżetowej można przedstawić w formie tabel, zestawień i wykresów, które ułatwiają porównywanie poszczególnych kategorii wydatków.
Mieszkańcy też mogą decydować
Budżet obywatelski (partycypacyjny) jest szczególną formą konsultacji społecznych, w ramach której mieszkańcy w bezpośrednim głosowaniu decydują o przeznaczeniu części wydatków budżetu jednostki samorządu terytorialnego. Mogą zgłaszać własne propozycje projektów, a następnie wybierać spośród projektów dopuszczonych do głosowania. Projekty wybrane przez mieszkańców zostają uwzględnione w uchwale budżetowej JST.
Budżet obywatelski pozwala mieszkańcom bezpośrednio wpływać na sposób wykorzystania części środków publicznych i zgłaszać przedsięwzięcia odpowiadające na potrzeby lokalnej społeczności.
W miastach na prawach powiatu utworzenie budżetu obywatelskiego jest obowiązkowe, a jego wysokość wynosi co najmniej 0,5% wydatków gminy zawartych w ostatnim przedłożonym sprawozdaniu z wykonania budżetu. W pozostałych gminach jego utworzenie jest fakultatywne.
Zapoznaj się z materiałem i zwróć uwagę na kolejne etapy budżetu obywatelskiego - od zgłaszania pomysłów przez mieszkańców aż do wyboru projektów przeznaczonych do realizacji.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1QF5O2NAB8XQ
Film ilustrujący sposób uchwalania budżetu obywatelskiego i przykłady realizacji inicjatyw mieszkańców
Przedstaw, w jaki sposób mieszkańcy mogą wpływać na przeznaczenie środków w ramach budżetu obywatelskiego. Uwzględnij kolejne etapy tego procesu.
Oceń, jakie znaczenie może mieć budżet obywatelski dla mieszkańców i funkcjonowania lokalnej wspólnoty. Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do przykładów przedstawionych w materiale.
Odszukaj budżet obywatelski swojej gminy lub wybranej przez ciebie miejscowości. Przeanalizuj projekty wybrane do realizacji i oceń jeden z nich pod względem jego znaczenia dla lokalnej społeczności. Uzasadnij swoją ocenę.
Porównaj zadania swojej gminy i powiatu. Wskaż po dwa przykłady zadań każdego z tych szczebli, które wymagają finansowania z ich budżetów, i wyjaśnij, dlaczego nie wszystkie sprawy lokalne są realizowane przez gminę.
Podsumowanie
Budżety gmin i powiatu pokazują, jak potrzeby mieszkańców przekładają się na konkretne decyzje finansowe. Gmina finansuje zadania najbliższe lokalnej społeczności, natomiast powiat realizuje zadani o charakterze ponadgminnym. Analiza ich budżetów pozwala sprawdzić, skąd samorządy pozyskują środki, na co je przeznaczają i jakie inwestycje planują. Mieszkańcy mogą również wpływać na lokalne decyzje poprzez wybory, konsultacje społeczne czy budżet obywatelski.
Zaproponuj konkretne działanie, które mogłoby poprawić warunki życia w twojej gminie (mieście). Jakie są możliwościami finansowania takiego przedsięwzięcia? Zastanów się, jak dla realizacji tego działania można współpracować z organami gminy i organizacjami pozarządowymi funkcjonującymi w gminie.
Słownik
roczny plan dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów jednostki samorządu terytorialnego
wydatki przeznaczone przede wszystkim na inwestycje i zakupy inwestycyjne, np. budowę lub modernizację infrastruktury
szczególna forma konsultacji społecznych, w której mieszkańcy w bezpośrednim głosowaniu decydują o przeznaczeniu części wydatków budżetu JST