Życie domowe i rodzinne w Grecji i Rzymie
Nihil difficileNihil difficile: Imiona i nazwiska rzymskie:TriaTria nominanomina RomanaRomana
Już we wczesnych społecznościach w Italii panował zwyczaj posługiwania się dwoma imionami. Pierwsze z nich, po łacinie określane praenomen (dosłownie: przedimię), współcześnie nazwalibyśmy po prostu imieniem. Drugie to tak zwane nomen gentile, czyli imię rodowe, odpowiednik naszego nazwiska. Podawanie imienia rodowego było niezbędne, ponieważ liczba imion w starożytnym Rzymie była ograniczona. Trzecim członem, którego nie posiadali wszyscy obywatele, był przydomek zwany po łacinie cognomen. Mógł on nawiązywać np. do szczególnych cech wyglądu przedstawiciela rodziny lub być odziedziczony po ojcu. W ten sposób przydomek stawał się stałym elementem, wyróżniającym gałąź rzymskiego rodu. Jednak niektóre rzymskie rody wcale nie posługiwały się przydomkami. Przykładem znanej postaci bez przydomka jest Marek AntoniuszMarek Antoniusz.
Zapoznaj się z ilustracją interaktywną prezentującą system nadawania trzech imion (triatria nominanomina) w starożytnym Rzymie.
Schemat prezentuje najczęstsze rzymskie imiona męskie, ich polskie odpowiedniki oraz skróty, jakich używano w ich zapisie.
Ilustracja interaktywna przedstawia rzymską świątynię PanteonPanteon. Nad jej wejściem znajduje się imię i nazwisko fundatora. Zapoznaj się z napisem, a następnie wykonaj polecenia.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D6EE28OU6
Fotografia przedstawia budowlę wykonaną z kamienia. Od strony wejścia belkowanie podparte jest ośmioma kolumnami, nad którymi znajduje się duży napis – „MAGRIPPALFCOSTERTIVMFECIT”. Nad belką z napisem znajduje się trójspadowy tympanon obramowany symetrycznym wzorem. Przed budynkiem znajduje się duży plac wyłożony kamienną kostką. Tło stanowi współczesna zabudowa. Po naciśnięciu na biały trójkąt znajdujący się na środku ilustracji, ta wyświetli się na pełnym ekranie wraz z panelem bocznym, na którym są zawarte informacje dodatkowe. Treść ukryta pod hasłem „O budynku”: Panteon, stanowiący w starożytności świątynię poświęconą wszystkim bogom, to jeden z najbardziej rozpoznawalnych rzymskich zabytków. Swoją popularność zawdzięcza nietypowej budowie. Główną część stanowi rotunda przykryta kopułą z charakterystycznym otworem (z łacińskiego: oculus, czytaj: ókulus – oko), przez który do środka wpada światło słoneczne oraz deszcz. Świątynia w znanej dziś formie powstała w II wieku n.e. za sprawą cesarza Hadriana. Wzniesiono ją na miejscu wcześniejszej, którą ufundował przyjaciel cesarza Augusta – Marek Agrypa. Co ciekawe, nad wejściem do budynku nadal znajduje się inskrypcja, wspominająca pierwszego fundatora: M AGRIPPA L F COS TERTIVM FECIT (Marek Agrypa, syn Lucjusza, wzniósł podczas trzeciego konsulatu). Treść ukryta pod hasłem „M”: M – litera oznacza imię Marek (z łacińskiego: Marcus czytaj: Markus). Pełne imię Agrypy brzmiało: Marek Wipsaniusz Agrypa (z łacińskiego: Marcus Vipsanius Agrippa). Dodatkowo na ilustracji podświetli się litera M znajdująca się na dachu budynku). Treść ukryta pod hasłem „L”: Po imieniu fundatora pojawia się imię jego ojca (L. – Lucius). Kolejna pojedyncza litera F zastępuje słowo „syn” (z łacińskiego: filius). Lucii filius – syn Lucjusza. Dodatkowo podświetli się litera L na dachu budynku.
Odpowiedz na pytanie: Skrótem od jakich rzymskich imion są litery M. i L. znajdujące się nad wejściem do Panteonu?
Korzystając z dostepnych źródeł sporządź krótką notatkę na temat fundatora świątyni M. AgryppyM. Agryppy.
Więcej informacji na temat Panteonu oraz innych rzymskich budowli, znajdziesz w rozdziale Zabudowa antycznego Rzymu, w module - Architektura Rzymu i Pompejów.
Zdarzało się również, że przedstawiciel rzymskiego rodu, posiadający już przydomek, otrzymywał jeszcze jeden dodatkowy (tak zwany agnomen). Były to najczęściej określenia związane z wybitnymi dokonaniami. Publiusz Korneliusz Scypion,Publiusz Korneliusz Scypion, zwycięzca w bitwie pod Zamą, otrzymał dodatkowo przydomek „Afrykański”. Zatem od czasu zwycięskiej bitwy jego pełne imię i nazwisko brzmiało: Publius Cornelius Scipio Africanus.
Inną sytuacją była adopcja. Adoptowany przyjmował nazwisko adoptującego, natomiast jego pierwotne imię rodowe stawało się dodatkowym przydomkiem. Przykładowo Paulus Emiliusz, adoptowany przez Publiusza Korneliusza Scypiona, nosił odtąd nazwisko: Publiusz Korneliusz Scypion Emilianus.
Co ciekawe, wyzwoleni niewolnicy przyjmowali imiona swoich byłych panów. W ten sposób słynny mitograf HyginusHyginus, wyzwoleniec cesarza Augusta, nosił pełne imię Gajusz Juliusz Hyginus.
Córki otrzymywały imiona w żeńskiej formie nazwiska ojca. Córka Marka Tulliusza CyceronaMarka Tulliusza Cycerona nazywała się Tullia, natomiast córka Marka Porcjusza KatonaMarka Porcjusza Katona – Porcja. Po wyjściu za mąż, kobietę zwykle określano wymieniając imię jej męża w dopełniaczu, na przykład Terencja, (żona) Cycerona, czyli : Terentia Ciceronis.
Na zakończenie zapoznaj się z filmem podsumowującym treści zawarte w tym rozdziale. Dla utrwalenia wykonaj zadania.
Wymień łacińskie nazwy elementów składowych imion rzymskich i opisz ich funkcję.
Wyjaśnij, według jakich zasad nadawano imiona rzymskim dziewczętom.
Gnaeus Pompeius Magnus 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz Publius Cornelius Tacitus 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz Titus Maccius Plautus 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz Publius Terentius Afer 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz Lucius Sergius Catilina 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz 1. pochodzący z Afryki twórca komedii rzymskiej, 2. Terencjusz, 3. Plaut, 4. znakomity historyk rzymski, 5. retor i filozof, wychowawca cesarza Nerona, 6. Katylina, 7. polityk i dowódca wojskowy, 8. Seneka Młodszy, 9. Korneliusz Tacyt, 10. przywódca spisku w 63 r. p.n.e., 11. Pompejusz Wielki, 12. rzymski komediopisarz
Tłumaczenie zdań z ćwiczenia - autorka podręcznika
U Helwetów od dawna najszlachetniejszym i najbogatszym był Orgeroryks. On za konsulatu Marka Messali i Marka Pizona, prowadzony żądzą władzy, zawiązał spisek wśród arystokracji i nakłonił obywateli, aby wraz z całym dobytkiem wyszli ze swoich siedzib.
Z tego więc powodu dowódcą tych obwarowań, które zrobił, mianował legata Tytusa Labienusa.
Przodem wyprawił razem ze zwiadowcami Publiusza Konsydiusza, który był uważany uchodził za najbardziej doświadczonego w sprawach wojskowych i służył najpierw w wojsku Lucjusza Sulli, a później Marka Krassusa.
Słownik łacińsko‑polski
przydomek; czwarta część składowa pełnego nazwiska rzymskiego
przydomek; trzecia część nazwiska rzymskiego
rodowy, należący do rodu
nic trudnego
imię, nazwanie
oko
przedimię; imię własne będące pierwszą częścią składową nazwiska rzymskiego
rzymski
trzy
Słownik pojęć
żyjący w I w. p.n.e. rzymski polityk i dowódca wojskowy; syn Lucjusza Wipsaniusza Agrypy, przyjaciel cesarza Oktawiana Augusta; zasłużył się rozbudowując i upiększając Rzym, zwłaszcza porządkując i odnawiając system wodociągowy i kanalizacyjny
żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski pisarz, polityk, dowódca wojskowy, filozof, mówca sądowy i kapłan
Więcej informacji na temat Cycerona znajdziesz w rozdziale zatytułowanym Marek Tuliusz Cyceron, lepszy mówca, czy filozof, w module - Literatura rzymska.
żyjący w II/I w. p.n.e rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz
Więcej informacji na temat Cezara znajdziesz w rozdziale zatytułowanym Czasy dyktatury. Cezar o Cezarze, czyli pamiętniki wielkiego wodza, w module - Historia Rzymu.
pochodząca prawdopodobnie z VII w. p.n.e. niewielka broszka służąca do zapinania ubrania; uchodzi za najstarszy zabytek piśmiennictwa łacińskiego
żyjący w I/II w. cesarz rzymski; podczas swego panowania zreformował system podatkowy, złagodził prawa dotyczące niewolników, wzmocnił system umocnień limesowych w Brytanii budując tzw. Mur Hadriana
żyjący w III/II w. p.n.e. kartagiński dowódca wojskowy i polityk, syn Hamilkara Barkasa, uważany za jednego z najwybitniejszych wodzów starożytności
starożytne plemię celtyckie, od V w. p.n.e. zamieszkujące tereny dzisiejszej Szwajcarii
żyjący w II/I w. p.n.e. poeta rzymski, określany często mianem największego łacińskiego liryka i mistrza satyry
Wiecej o Horacym i jego twórczości dowiesz się z rozdziału zatytułowanego Poezja rzymska: Horacy, Owidiusz; moduł - Literatura rzymska.
żyjący w Iw. p.n.e./I w. rzmski pisarz i mitograf, autor zachowanych ekscerptów mitologicznych
żyjący w III/II w. p.n.e. polityk i pisarz rzymski, niechętny kulturze greckiej, żył według dawnych italskich obyczajów, uprawiał ziemię i dla późniejszych Rzymian był wzorem cnót obywatelskich. Był zwolennikiem prowadzenia wojny z Kartaginą i nawoływał do jej zniszczenia
żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski polityk i awanturnik; przywódca spisku (63 r. p.n.e.), mającego na celu zdobycie władzy w Rzymie. Spisek znany jako „sprzysiężenie Katyliny”, został udaremniony przez urzędującego wtedy konsula - Cycerona
żyjący w I w. p.n.e. wódz i polityk rzymski; jeden z dowódców armii Cezara w Galii; w czasie wojny domowej główny współpracownik Cezara. Po zamordowaniu Cezara uciekł do Egiptu, gdzie po zajęciu Egiptu przez Oktawiana Augusta, popełnił samobójstwo
żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski polityk i wódz; jeden z najbogatszych ludzi w starożytnym Rzymie; współpracownik Cezara; został zabity podczas wojny z Partami
żyjący w I w. p.n.e. rzymski polityk, mówca i mecenas literatów. W wojnie domowej brał udział po stronie republikańskiej. Był historykiem, poetą, gramatykiem i uznanym mówcą; napisał między innymi komentarze do wojny domowej po śmierci Cezara, które stały się ważnym źródłem dla innych pisarzy historycznych. Był patronem literatów, m.in. Horacego i Tibullusa
żyjący w I w. p.n.e./I w. pierwszy cesarz rzymski; wnuk siostry Juliusza Cezara i jego adoptowany syn
Więcej informacji na temat Oktawiana Augusta i innych cesarzy rzymskich znajdziesz w rozdziale Rzym pod władzą cesarzy; moduł - Historia Rzymu.
żyjący w I w. p.n.e./I w. poeta rzymski, określany mianem najwybitniejszego elegika starożytności; obok Wergiliusza i Horacego uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach poezji łacińskiej i europejskiej
żyjący w I w. p.n.e., bogaty Helweta; potajemnie dążył do zdobycia dla siebie władzy królewskiej w plemieniu. Spisek został jednak wykryty, a jego przywódca został skazany na śmierć
okrągła świątynia położona w Rzymie na Polu Marsowym, poświęcona wszystkim bogom, ufundowana przez cesarza Hadriana w roku 126 na miejscu wcześniejszej z 27 r. p.n.e., zniszczonej w pożarze w 64 r. n.e. Od VII wieku Panteon jest użytkowany jako katolicki kościół pw. Santa Maria ad Martyres (Najświętszej Marii Panny od Męczenników)
żyjący w I w. p.n.e./I w. członek rodziny, której przedstawiciele sprawowali najwyższe urzędy w Rzymie. Rywalizował z Germanikiem, bratankiem cesarza Tyberiusza, który formalnie wyrzekł się przyjaźni z nim tuż przed swą śmiercią w niejasnych okolicznościach. Pizon był podejrzewany o otrucie Germanika; postawiony przed sądem popełnił samobójstwo. Skazany pośmiertnie na zatarcie pamięci o nim, karę traktowaną jako najcięższą dla członka stanu senatorskiego
żyjący w III/II w. p.n.e. rzymski komediopisarz, jeden z najstarszych pisarzy rzymskich, których utwory znamy z bezpośredniego przekazu. Komedie Plauta to przeróbki i adaptacje komedii greckich należących do nowej komedii attyckiej; autorem większości opracowanych przez niego fabuł był Menander
żyjący w II/I w. p.n.e. polityk i dowódca wojskowy, jeden z twórców I triumwiratu (z Markiem Krassusem i Cezarem), zwany przez współczesnych Pompejuszem Wielkim ze względu na wielkie sukcesy polityczne i militarne oraz zasługi dla Rzymu. W latach 49‑45 p.n.e. współpraca z Cezarem przerodziła się w konflikt o władzę. Po klęsce pod Farsalos (48 r. p.n.e.), gdzie został pokonany przez Cezara, uciekł do Egiptu, licząc na pomoc Ptolemeusza XIII; ten jednak rozkazał zamordować Pompejusza, a jego głowę odesłał Cezarowi
żyjący w III/II w. p.n.e. wódz rzymski z okresu II wojny punickiej, pogromca Hannibala pod Zamą (202 r. p.n.e.); za swoje zasługi dla Rzymu otrzymał przydomek „Afrykański”
żyjący w I w. p.n.e./I w. retor, pisarz, poeta i filozof rzymski; wychowawca cesarza Nerona
O filozofii Seneki dowiesz się więcej w rozdziale Szkoły filozoficzne w Rzymie. Lucius Anneus Seneca; moduł - Greckie i rzymskie szkoły filozoficzne.
żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski polityk, wojskowy, dyktator Republiki Rzymskiej
żyjący w I/II w. historyk rzymski; jego „Dzieje”, „Roczniki”, „Żywot Agrykoli” oraz „Germania” są źródłem wiedzy o wczesnym cesarstwie rzymskim, m.in. o wojskowości Rzymian
żyjący w II w. p.n.e. komediopisarz rzymski; jego komedie zachowały się do naszych czasów. Był niewolnikiem pochodzenia kartagińskiego. Wykształcony i wyzwolony przez Publiusza Terencjusza Lukana, zgodnie z prawem przyjął jego nazwisko. Z jednej z jego komedii pochodzi słynny cytat: Homo sum: humani nil a me alienum puto (Człowiekiem jestem i nic co ludzkie mi jest mi obce)
żyjący w I w. p.n.e. rzymski dowódca i polityk; służył w armii Cezara jako legat, biorąc udział w walkach na terenie Galii; był jednym z najzdolniejszych wodzów Cezara. W wojnie domowej przeszedł na stronę Pompejusza; zginął w Hiszpanii, podczas bitwy pod Mundą, zabity przez zwycięskich legionistów Cezara
żyjący w I w. p.n.e. poeta rzymski, uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach światowej literatury, autor Eneidy, Bukolik i Georgik.
Więcej informacji na temat twórczości Wergiliusza znajdziesz w rozdziale zatytułowanym Z płonącej Troi drogi prowadzą do Rzymu, czyli o mitycznych początkach wiecznego miasta. „Eneida” Wergiliusza, w module Literatura rzymska.