Sztuka starożytnej Grecji
Nihil difficileNihil difficile: Greckie zdobycze architektoniczne
Architektura grecka stanowi jeden z najważniejszych fundamentów kultury antycznej i europejskiej tradycji artystycznej. Powstawała w ścisłym związku z religią, życiem publicznym oraz ideałami estetycznymi starożytnych Hellenów. Jej rozwój, równoczesny z rozwojem miast, stymulowany był ruchem kolonizacyjnym. Rozpoczął się wraz z umacnianiem się poleispoleis greckich w VIII w. p.n.e., a swoją pełnię osiągnął w V w. p.n.e.
Najczęściej wznoszonymi budowlami w starożytnej Grecji były świątynie. Oprócz nich dużą popularnością cieszyły się teatry, stadiony, a także portyki (gr. stoa).
Świątynie - domy bogów
Świątynia grecka była domem bóstwa, w którym znajdował się jego posąg kultowy. Świątynie greckie były niedostępne dla wiernych; obrzędy kultowe odbywały się na zewnątrz, gdzie znajdował się ołtarz ofiarny. Początkowo budowle sakralne wznoszono z drewna i suszonej cegły. Około 650 roku p.n.e. nastąpiło odnowienie kontaktów handlowych między Grecją a Bliskim Wschodem, w tym Egiptem – kolebką kamiennej architektury. W rezultacie greccy projektanci i budowniczy zapoznali się z technikami konstrukcyjnymi Egipcjan, w wyniku czego drewniane konstrukcje zastąpiono kamiennymi. Świątynie miały bogatą dekorację rzeźbiarską, zazwyczaj polichromowanąpolichromowaną.
Greccy projektanci stosowali precyzyjne obliczenia matematyczne, aby określić wysokość, szerokość i inne cechy elementów architektonicznych. Proporcje te mogły ulegać nieznacznej zmianie, a poszczególne elementy (kolumny, kapitele, podstawa) mogły się zwężać lub być zakrzywione, tak aby uzyskać optymalny efekt wizualny.
Świątynie budowano na murowanej podstawie, składającej się z trzech stopni. Wewnątrz znajdowało się sanktuarium (cella), zwane po grecku naos, które poprzedzał przedsionek ( pronaos). Z czasem charakterystyczne stały się budowle monumentalne, o dużej celli, otoczone zewnętrzną kolumnadą (tzw. peristaza) o pojedynczym lub podwójnym rzędzie kolumn.
Zapoznaj się z poziomym rzutem świątyni, na którym liniami oddzielono naos i pronaos. Czarne punkty symbolizują kolumny.
Dach oraz frontonfronton świątyni okalało belkowanie. Najniższa cześć belkowania to architrawarchitraw, składający się z szeregu kamiennych nadproży. Środkowa część to fryzfryz (dekorowany lub gładki). W świątyniach jońskich i korynckich fryz był ciągły, natomiast w świątyniach doryckich naprzemiennie pojawiają się w nim płaskorzeźbione metopymetopy i rowkowane prostokątne bloki – tryglifytryglify. Górna część belkowania, bezpośrednio pod dachem to gzymsgzyms.
Greckie porządki architektoniczne
Pojawienie się okalającej świątynię kolumnady łączy się ściśle z unormowaniem zasad porządków architektonicznych z końcem VII w. p.n.e. W Grecji istniały dwa zasadnicze porządki: dorycki i joński. KapiteleKapitele korynckie były jedynie wariantem porządku jońskiego.
Zapoznaj się z multimedium, w którym zostały omówione i zilustrowane greckie porządki architektoniczne.
Zasady porządku doryckiego były następujące: kolumna nie posiadała bazy, wsparta była bezpośrednio na stylobaciestylobacie. W 1/3 wysokości miała niewielkie wybrzuszenie. Wzdłuż trzonu kolumny biegły pionowe żłobki (kanelury) w liczbie 16 – 20. Głowica kolumny (kapitel) składała się ze spłaszczonego krążka (echinus) i kwadratowej płyty (abakus), na której spoczywało belkowanie. Porządek dorycki cechował monumentalizm i ciężkie proporcje.
Porządek joński charakteryzował się lekkością, smukłością proporcji i dekoracyjnością. Kolumna jońska nie stoi bezpośrednio na stylobaciestylobacie, lecz oddziela ją od niego baza. Jest ona okrągła i niejako przynależy do okrągłej formy kolumny. Trzon kolumny jońskiej jest kanelowany, lecz forma żłobków jest odmienna niż w doryckiej. KaneluryKanelury są głębsze i węższe, nie stykają się ze sobą; biegnie pomiędzy nimi wąska, płaska ścieżka. Obwód trzonu liczy zwykle dwadzieścia cztery żłobki. Nie sięgają one skrajów trzonu, lecz kończą się półokrągło w pewnej odległości od obu krańców. Kolumna zwęża się ku górze równomiernie, a jej proporcje powodują, że jest znacznie smuklejsza, niż dorycka. Niewątpliwie najbardziej rzucającym się w oczy elementem porządku jońskiego są kapitele kolumn. Posiadają one również echinus i abakus, ale znacznie zredukowane w stosunku do dzielących je wolutwolut (ślimacznic).
Wariantem porządku jońskiego był koryncki, różniący się jedynie formą kapitela. Dekorację tej części kolumny stanowił kunsztownie wyrzeźbiony kosz z liśćmi akantu i czterema małymi ślimacznicami.
Zapoznaj się z galerią, w której znajdują się głowice kolumn poszczególnych porządków architektonicznych.
W mapie interaktywnej znajdziesz przykłady architektury sakralnej w trzech porządkach architektonicznych, na obszarze Grecji właściwej i JoniiJonii.
Po kliknięciu na tekst: Świątynie zbudowane w porządku jońskim wyświetla się informacja dodatkowa: Do świątyń zbudowanych w porządku jońskim zaliczamy między innymi: Pod informacją wyświetlają się trzy fotografie. 1. Fotografia przedstawia ruiny budowli świątynnej poświęcone Herze. Brak jest widocznych charakterystycznych elementów budowli, wszystkie elementy są uszkodzone – zachowały się tylko fundamenty oraz fragmenty kolumnady. W najbliższym otoczeniu ruin jest więcej tego typu zachowanych ruin. Tło fotografii stanowi górzysty krajobraz oraz zachmurzone niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Pozostałości po Herajonie (Świątynia Hery), VI w. p.n.e., Samos, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0, fot. Tomisti [dostęp: 03.03.2023 r.]. 2. Fotografia przedstawia świątynię Ateny Nike, której konstrukcja oparta została na kolumnadzie. Do świątyni prowadzą schody. Budynek jak i schody mają kolor jasnego piasku. Na kolumnadzie oraz konstrukcji dachowej zachowało się wiele detali zdobieniowych – między innymi płaskorzeźby przedstawiających ludzi oraz zwierzęta. Pod fotografią znajduje się podpis: Kallikrates (architekt), Świątynia Ateny Nike na Akropolu, V w. p.n.e., Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC0 1.0, fot. Jebulon [dostęp: 03.03.2023 r.]. 3. Fotografia przedstawia budowlę świątynną, która została poświęcona perskiemu bogu Mitrze. Budowla konstrukcyjne została oparta o kolumnadę stojącą na wysokiej podłodze. Budowla została zbudowana z szarego kamienia. Tło fotografii stanowi niebieskie bezchmurne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Świątynia przypuszczalnie poświęcona perskiej bogini Mitry, około I w. n.e., Garni, Armenia, źródło: wikimedia.org, CC BY 2.0, fot. Carole Raddato [dostęp: 03.03.2023 r.]
Po kliknięciu na tekst: Świątynie zbudowane w porządku korynckim wyświetla się informacja dodatkowa: Do świątyń zbudowanych w porządku korynckim zaliczamy między innymi: Pod informacją wyświetlają się dwie fotografie. 1. Fotografia przedstawia pozostałości po budowli świątynnej poświęconej Zeusowi Lespinosowi, które znajdują się w górzystej okolicy. Ruiny budowli to zachowana kolumnada oraz schody prowadzące do nich i fragmenty ścian. Budynek został zbudowany z szarego kamienia. Tło fotografii stanowią drzewa oraz lekko zachmurzone błękitne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Widok na ruiny Świątyni Zeusa Lespinosa, II w. n.e., Euromus, Turcja źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0 , fot. Carole Raddato [dostęp: 03.03.2023 r.]. 2. Fotografia przedstawia pozostałości po świątyni Zeusa Olimpijskiego, której konstrukcja została oparta o kolumnadę wykonaną w porządku korynckim. Świątynia zachowała się tylko częściowo – kolumnada, fragment konstrukcji dachowej, wysoka podłoga. Obok ruin świątyni biegną ścieżki, po których przechadzają się ludzie. Tło fotografii stanowi lekko zachmurzone błękitne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Ruiny Świątyni Zeusa Olimpijskiego, II w. n.e. (zakończenie budowy), Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 2.5, fot. Andreas Trepte [dostęp: 03.03.2023 r.].
![Mapa interaktywna przedstawiająca architekturę sakralną na obszarze Grecji właściwej i Jonii. Na mapie w kolorze białym zaznaczone zostały morza, natomiast lądy noszą kolor szarości. Miasta zaznaczono czarnymi kropkami oraz podpisano czarną czcionką. Morza, których litery są większe, podpisano kolorem niebieskim. U dołu mapy dołączona została legenda. Czerwoną połową kropki oznaczono świątynie doryckie, niebieską kropką świątynie jońskie, zielonym trapezem świątynie korynckie i żółtą kropką z pustym środkiem budowle w kształcie rotundy. Z prawej strony mapy znajduje się panel boczny, na którym po kliknięciu na dany element wyświetlają się informacje dodatkowe. Po kliknięciu na tekst: Świątynie zbudowane w porządku doryckim wyświetla się informacja dodatkowa: Do świątyń zbudowanych w porządku doryckim zaliczamy między innymi: Pod informacją wyświetlają się trzy fotografie. 1. Fotografia przedstawia ruiny dużego budynku opartego na kolumnach do którego prowadzą schody. Budynek jest koloru piaskowego i są wykonywane na nim prace remontowe o czym świadczy rusztowanie umieszczone wewnątrz konstrukcji. Budowla otoczona jest ogrodzeniem przed którym przechadzają się turyści. Tło stanowi jasne, lekko zachmurzone niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Iktinos, Kallikrates (architekci), Wschodnia fasada Partenonu na Akropolu, V w. p.n.e., Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC0 1.0, fot. George E. Koronaios [dostęp: 03.03.2023 r.]. 2. Fotografia przedstawia ruiny budowli świątynnej, której konstrukcja opierała się na kolumnadzie. Budowla się mocno uszkodzona, na górnym fragmencie pięciu kolumn znajdują się kamienne pozostałości po konstrukcji dachowej budowli. Kolumny stoją na kamiennych cokołach – brak jest zachowanej podłogi oraz innych elementów architektonicznych. Tło fotografii stanowi wysoka skała oraz jasne i przejrzyste niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Widok na starożytne ruiny Świątyni Apolla, VI w. p.n.e., Korynt, Grecja, wikimedia.org, CC0 1.0, fot. George E. Koronaios [dostęp: 03.03.2023 r.]. 3. Fotografia przedstawia starożytne ruiny budowli świątynnej poświęconej Zeusowi. Ruiny składają się z ośmiu kolumn w kolorze piasku, na których częściowo leży fragment zachowanej konstrukcji dachowej. Obok ruin świątyni znajdują się pozostałości po innych budowlach. Tło stanowią drzewa oraz jasne bezchmurne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Widok na starożytne ruiny Świątyni Zeusa, IV w. p.n.e., Nemea, Grecja, wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0, fot. Dave Lazarus [dostęp: 03.03.2023 r.].Po kliknięciu na tekst: Świątynie zbudowane w porządku jońskim wyświetla się informacja dodatkowa: Do świątyń zbudowanych w porządku jońskim zaliczamy między innymi: Pod informacją wyświetlają się trzy fotografie. 1. Fotografia przedstawia ruiny budowli świątynnej poświęcone Herze. Brak jest widocznych charakterystycznych elementów budowli, wszystkie elementy są uszkodzone – zachowały się tylko fundamenty oraz fragmenty kolumnady. W najbliższym otoczeniu ruin jest więcej tego typu zachowanych ruin. Tło fotografii stanowi górzysty krajobraz oraz zachmurzone niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Pozostałości po Herajonie (Świątynia Hery), VI w. p.n.e., Samos, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0, fot. Tomisti [dostęp: 03.03.2023 r.]. 2. Fotografia przedstawia świątynię Ateny Nike, której konstrukcja oparta została na kolumnadzie. Do świątyni prowadzą schody. Budynek jak i schody mają kolor jasnego piasku. Na kolumnadzie oraz konstrukcji dachowej zachowało się wiele detali zdobieniowych – między innymi płaskorzeźby przedstawiających ludzi oraz zwierzęta. Pod fotografią znajduje się podpis: Kallikrates (architekt), Świątynia Ateny Nike na Akropolu, V w. p.n.e., Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC0 1.0, fot. Jebulon [dostęp: 03.03.2023 r.]. 3. Fotografia przedstawia budowlę świątynną, która została poświęcona perskiemu bogu Mitrze. Budowla konstrukcyjne została oparta o kolumnadę stojącą na wysokiej podłodze. Budowla została zbudowana z szarego kamienia. Tło fotografii stanowi niebieskie bezchmurne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Świątynia przypuszczalnie poświęcona perskiej bogini Mitry, około I w. n.e., Garni, Armenia, źródło: wikimedia.org, CC BY 2.0, fot. Carole Raddato [dostęp: 03.03.2023 r.] Po kliknięciu na tekst: Świątynie zbudowane w porządku korynckim wyświetla się informacja dodatkowa: Do świątyń zbudowanych w porządku korynckim zaliczamy między innymi: Pod informacją wyświetlają się dwie fotografie. 1. Fotografia przedstawia pozostałości po budowli świątynnej poświęconej Zeusowi Lespinosowi, które znajdują się w górzystej okolicy. Ruiny budowli to zachowana kolumnada oraz schody prowadzące do nich i fragmenty ścian. Budynek został zbudowany z szarego kamienia. Tło fotografii stanowią drzewa oraz lekko zachmurzone błękitne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Widok na ruiny Świątyni Zeusa Lespinosa, II w. n.e., Euromus, Turcja źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0 , fot. Carole Raddato [dostęp: 03.03.2023 r.]. 2. Fotografia przedstawia pozostałości po świątyni Zeusa Olimpijskiego, której konstrukcja została oparta o kolumnadę wykonaną w porządku korynckim. Świątynia zachowała się tylko częściowo – kolumnada, fragment konstrukcji dachowej, wysoka podłoga. Obok ruin świątyni biegną ścieżki, po których przechadzają się ludzie. Tło fotografii stanowi lekko zachmurzone błękitne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Ruiny Świątyni Zeusa Olimpijskiego, II w. n.e. (zakończenie budowy), Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 2.5, fot. Andreas Trepte [dostęp: 03.03.2023 r.].](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1352RLH845KV/1770037964/1pZQyfIkTU2cYrrGxY5swYeRvJKcE1jl.jpg)
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8P5L3RGN
Mapa interaktywna przedstawiająca architekturę sakralną na obszarze Grecji właściwej i Jonii. Na mapie w kolorze białym zaznaczone zostały morza, natomiast lądy noszą kolor szarości. Miasta zaznaczono czarnymi kropkami oraz podpisano czarną czcionką. Morza, których litery są większe, podpisano kolorem niebieskim. U dołu mapy dołączona została legenda. Czerwoną połową kropki oznaczono świątynie doryckie, niebieską kropką świątynie jońskie, zielonym trapezem świątynie korynckie i żółtą kropką z pustym środkiem budowle w kształcie rotundy. Z prawej strony mapy znajduje się panel boczny, na którym po kliknięciu na dany element wyświetlają się informacje dodatkowe. Po kliknięciu na tekst: Świątynie zbudowane w porządku doryckim wyświetla się informacja dodatkowa: Do świątyń zbudowanych w porządku doryckim zaliczamy między innymi: Pod informacją wyświetlają się trzy fotografie. 1. Fotografia przedstawia ruiny dużego budynku opartego na kolumnach do którego prowadzą schody. Budynek jest koloru piaskowego i są wykonywane na nim prace remontowe o czym świadczy rusztowanie umieszczone wewnątrz konstrukcji. Budowla otoczona jest ogrodzeniem przed którym przechadzają się turyści. Tło stanowi jasne, lekko zachmurzone niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Iktinos, Kallikrates (architekci), Wschodnia fasada Partenonu na Akropolu, V w. p.n.e., Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC0 1.0, fot. George E. Koronaios [dostęp: 03.03.2023 r.]. 2. Fotografia przedstawia ruiny budowli świątynnej, której konstrukcja opierała się na kolumnadzie. Budowla się mocno uszkodzona, na górnym fragmencie pięciu kolumn znajdują się kamienne pozostałości po konstrukcji dachowej budowli. Kolumny stoją na kamiennych cokołach – brak jest zachowanej podłogi oraz innych elementów architektonicznych. Tło fotografii stanowi wysoka skała oraz jasne i przejrzyste niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Widok na starożytne ruiny Świątyni Apolla, VI w. p.n.e., Korynt, Grecja, wikimedia.org, CC0 1.0, fot. George E. Koronaios [dostęp: 03.03.2023 r.]. 3. Fotografia przedstawia starożytne ruiny budowli świątynnej poświęconej Zeusowi. Ruiny składają się z ośmiu kolumn w kolorze piasku, na których częściowo leży fragment zachowanej konstrukcji dachowej. Obok ruin świątyni znajdują się pozostałości po innych budowlach. Tło stanowią drzewa oraz jasne bezchmurne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Widok na starożytne ruiny Świątyni Zeusa, IV w. p.n.e., Nemea, Grecja, wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0, fot. Dave Lazarus [dostęp: 03.03.2023 r.].
Po kliknięciu na tekst: Świątynie zbudowane w porządku jońskim wyświetla się informacja dodatkowa: Do świątyń zbudowanych w porządku jońskim zaliczamy między innymi: Pod informacją wyświetlają się trzy fotografie. 1. Fotografia przedstawia ruiny budowli świątynnej poświęcone Herze. Brak jest widocznych charakterystycznych elementów budowli, wszystkie elementy są uszkodzone – zachowały się tylko fundamenty oraz fragmenty kolumnady. W najbliższym otoczeniu ruin jest więcej tego typu zachowanych ruin. Tło fotografii stanowi górzysty krajobraz oraz zachmurzone niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Pozostałości po Herajonie (Świątynia Hery), VI w. p.n.e., Samos, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0, fot. Tomisti [dostęp: 03.03.2023 r.]. 2. Fotografia przedstawia świątynię Ateny Nike, której konstrukcja oparta została na kolumnadzie. Do świątyni prowadzą schody. Budynek jak i schody mają kolor jasnego piasku. Na kolumnadzie oraz konstrukcji dachowej zachowało się wiele detali zdobieniowych – między innymi płaskorzeźby przedstawiających ludzi oraz zwierzęta. Pod fotografią znajduje się podpis: Kallikrates (architekt), Świątynia Ateny Nike na Akropolu, V w. p.n.e., Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC0 1.0, fot. Jebulon [dostęp: 03.03.2023 r.]. 3. Fotografia przedstawia budowlę świątynną, która została poświęcona perskiemu bogu Mitrze. Budowla konstrukcyjne została oparta o kolumnadę stojącą na wysokiej podłodze. Budowla została zbudowana z szarego kamienia. Tło fotografii stanowi niebieskie bezchmurne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Świątynia przypuszczalnie poświęcona perskiej bogini Mitry, około I w. n.e., Garni, Armenia, źródło: wikimedia.org, CC BY 2.0, fot. Carole Raddato [dostęp: 03.03.2023 r.]
Po kliknięciu na tekst: Świątynie zbudowane w porządku korynckim wyświetla się informacja dodatkowa: Do świątyń zbudowanych w porządku korynckim zaliczamy między innymi: Pod informacją wyświetlają się dwie fotografie. 1. Fotografia przedstawia pozostałości po budowli świątynnej poświęconej Zeusowi Lespinosowi, które znajdują się w górzystej okolicy. Ruiny budowli to zachowana kolumnada oraz schody prowadzące do nich i fragmenty ścian. Budynek został zbudowany z szarego kamienia. Tło fotografii stanowią drzewa oraz lekko zachmurzone błękitne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Widok na ruiny Świątyni Zeusa Lespinosa, II w. n.e., Euromus, Turcja źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0 , fot. Carole Raddato [dostęp: 03.03.2023 r.]. 2. Fotografia przedstawia pozostałości po świątyni Zeusa Olimpijskiego, której konstrukcja została oparta o kolumnadę wykonaną w porządku korynckim. Świątynia zachowała się tylko częściowo – kolumnada, fragment konstrukcji dachowej, wysoka podłoga. Obok ruin świątyni biegną ścieżki, po których przechadzają się ludzie. Tło fotografii stanowi lekko zachmurzone błękitne niebo. Pod fotografią znajduje się podpis: Ruiny Świątyni Zeusa Olimpijskiego, II w. n.e. (zakończenie budowy), Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 2.5, fot. Andreas Trepte [dostęp: 03.03.2023 r.].
Zabudowa Akropolu
Zapoznaj się z multimedium, w którym znajdziesz informacje dotyczące historii zabudowy AkropoluAkropolu w Atenach.
W epoce osmańskieepoce osmańskiej (XIII – XIX w.) Akropol był twierdzą wojskową. Świątynie pełniły funkcje świeckie (mieszkalne, magazynowe), a Erechtejon został zaadaptowany na rezydencję osmańskiego urzędnika. Świątyni dobudowano ściany, wnętrza podzielono na pokoje, a kariatydy stały się elementem dekoracyjnym tej prywatnej rezydencji. Źródła z XVII–XVIII w. (m.in. relacje europejskich podróżników) podają, że Erechtejon pełnił wówczas funkcję haremuharemu tegoż osmańskiego dostojnika.
Ilustracja interaktywna przedstawia częściową rekonstrukcję Erechtejonu. Tak mógł wyglądać w czasach antycznych, ponieważ, podobnie jak rzeźby, budowle antyczne były bogato polichromowane. Grecy nie cenili kolorów pastelowych. Dominowały w polichromii jaskrawe czerwienie, kolor złoty, niebieski i źółty. W ilustracji zamieszczono tekst łaciński dotyczący postaci Kariatyd. W punkcie 2. znajduje się jego przekład.
Materiał filmowy ugruntuje twoją wiedzę dotyczącą zabudowy Akropolu ateńskiego. Zapoznaj się z nim i wykonaj polenenia.
Inne formy architektoniczne
Pod zakładkami znajduje się opis oraz ikonografia pozostałych starogreckich form architektonicznych: teatrów, stadionów i portyków.
Informacje o teatrach antycznych, sztukach greckich i ich twórcach znajdziesz w module zatytułownym Literatura grecka, w rozdziale: Szukając katharsis. Tragedia grecka.
Wiedzę na temat starożytnej architektury sportowej poszerzysz w module - Widowiska sportowe w Grecji i Rzymie.
Jednym z najważniejszych osiągnięć Greków był teatr. Twórczość greckich dramatopisarzy miała wielki wpływ na późniejszą literaturę europejską. Jednak równie ważnym dokonaniem było wykształcenie się teatru greckiego jako specyficznego typu budowli, stanowiącego inspirację dla późniejszych epok.
Na miejsce teatru wybierano zazwyczaj zbocza wzgórz. Na stoku organizowano widownię (theatron), z której widzowie obserwowali położone w dole miejsce występu chóru i aktorów. Wystawianie sztuk teatralnych odbywało się podczas uroczystości ku czci boga Dionizosa. Miały one charakter święta religijnego, stąd na orchestrze znajdował się również ołtarz ku czci boga, zwany thymele. Z czasem teatr grecki ewoluował. Do występów chóru dołączali kolejni aktorzy, podejmujący z chórem dialog. Rola i znaczenie chóru stopniowo malały na rzecz aktorów, którzy przenieśli się z orchestry na proskenion – odpowiednik dzisiejszej sceny. Za proskenion stał budynek skene, gdzie aktorzy mogli się przebrać lub wymienić rekwizyty. Skene była początkowo drewnianym magazynem. Jej tylna ściana była jednocześnie tłem do przedstawień, gdyż znajdowała się za plecami aktorów.
Najstarszy grecki teatr, poświęcony DionizosowiDionizosowi, znajdował się na zboczu ateńskiego Akropolu. Najlepiej zachowany do dziś, posiadający szczególnie imponujący theatron, znajduje się w EpidaurosEpidauros na Peloponezie.
Zapoznaj się z rekonstrukcją teatru Dionizosa w Atenach i wykonaj polecenia.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8P5L3RGN
Ilustracja interaktywna przedstawia rekonstrukcję teatru Dionizosa. Teatr składa się w najbardziej wysuniętej części z orchestry, na której stoi chór. Pośrodku znajduje się ołtarz. Za orchestrą, na podwyższeniu jest scena. Na środku sceny, na wysokim podeście, stoi pomnik boga. Z obu stron pomnika grają dwaj aktorzy, zwróceni ku sobie. Dalej, również z obu stron, w dwóch rzędach ławek siedzi widownia. Za nimi znajdują się inne posągi. Z orchestry do sceny prowadzą schody. Zewnętrzny murek oddzielający scenę od schodów zdobią liczne rzeźby. Tło sceny zostało udekorowane malowidłem przedstawiającym starożytną budowlę z kolumnami. Przed orchestrą znajdują się, również półokrągłe, trybuny, na których zgromadził się tłum podziwiający widowisko. Z lewej strony stoi dalsza część budynku, lekko z tyłu. Na nim umieszczono kolumny, a pomiędzy nimi - wyrzeźbione sylwetki mężczyzn. Dach jest spadzisty. W tle stoją jeszcze inne budynki oraz wysokie góry. Z prawej strony ilustracji znajduje się panel interaktywny, z tytułem wyszczególnionym u góry: Teatr Dionizosa w czasach rzymskich. Pierwszy element to: Theatron to widownia z kamiennymi miejscami. Na ilustracji otoczono pomarańczową linią widownię przed orchestrą, po lewej stronie ilustracji. Drugi element to: Orchestra to miejsce występu chóru, z kamiennym ołtarzem (thymele). Na ilustracji otoczono pomarańczową linią półokrągłą orchestrę z chórem, a pośrodku stoi ołtarz. Trzeci element to: Proskenion to miejsce występu aktorów. Na ilustracji otoczono pomarańczową linią scenę z dwoma aktorami i posągiem między nimi, znajdującą się nad orchestrą. Ostatni element to: Skene to zaplecze teatru, stanowiące jednocześnie element scenografii. Na ilustracji otoczono pomarańczową linią malunek na ścianie za sceną - cztery kolumny, a nad nimi zdobiony tympanon.
Wyjaśnij, dlaczego w starożytnym greckim teatrze znajdował się ołtarz.
Wymień funkcje, które pełnił w antycznym teatrze budynek skene.
Stadiony antyczne, to miejsca, gdzie odbywały się zawody lekkoatletyczne. Największy i najstarszy stadion znajdował się w miejscu pierwszych igrzysk - w OlimpiiOlimpii. Powstał już w VIII w. p.n.e. Miał prostokątną bieżnię o 20 progach startowych, otoczoną z 3 stron wałem ziemnym tworzącym widownię dla ok. 20 000 osób. W latach 1937–59 został on odsłonięty i zrekonstruowany przez archeologów niemieckich.
Późniejsze stadiony miały kształt wydłużonej podkowy z amfiteatralnie wznoszącymi się kamiennymi ławami dla publiczności. Taką formę reprezentują stadiony w Atenach, DelfachDelfach, EpidaurosEpidauros i EfezieEfezie.
Portyk (gr. stoa), to w architekturze greckiej długa, kryta dachem budowla, z kolumnadą od frontu, od tyłu zamknięta ścianą. Czasami portyk zawierał drzwi prowadzące do niewielkich pomieszczeń. Budowla pełniła wielorakie funkcje: hali targowej, magazynu, krytej promenady, miejsca posiedzeń sądu, ekspozycji trofeów wojennych i dzieł sztuki. Jako założenie organizujące przestrzeń urbanistyczną, portyki wznoszono od V w. p.n.e. Stawiano je głównie wokół agory, np. Stoa PoikileStoa Poikile (Portyk Malowany), powstały ok. 460 r. p.n.e., czy Stoa AttalosaAttalosa, pochodzący z 150 r. p.n.e. znajdujące się w Atenach. Portyki stały tę w bliskości palestry, gimnazjonów i okręgach kultowych np. Stoa AntygonaAntygona na Delos (III w. p.n.e.).
W materiale filmowym została podsumowana wiedza dotycząca architektury starogreckiej. Zapoznaj się się z nim i wykonaj ćwiczenia.
Wymień trzy rodzaje budowli charakterystycznych dla architektury greckiej. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Zapoznaj się z fragmentem opracowania, następnie wpisz nazwę porządku, którego dotyczy opis.
...różni się od jońskiego kapitelem w kształcie kielicha, okolonego 1‑2 rzędami liści akantu; spomiędzy nich wyrastają pośrodku boków i na narożach pędy, które pod profilowaną płytą abakusa zwijają się w woluty. Wynaleziony rzekomo przez Kallimachosa (późny V w.), zastosowany najpierw we wnętrzu świątyni w Bassai (...). Czterostronny kapitel (...) ma przewagę nad dwustronnym kapitelem jońskim.
Zapoznaj się z fragmentem opracowania, następnie wykonaj polecenia.
Style w architekturze...różni się od jońskiego kapitelem w kształcie kielicha, okolonego 1‑2 rzędami liści akantu; spomiędzy nich wyrastają pośrodku boków i na narożach pędy, które pod profilowaną płytą abakusa zwijają się w woluty. Wynaleziony rzekomo przez Kallimachosa (późny V w.), zastosowany najpierw we wnętrzu świątyni w Bassai (...). Czterostronny kapitel (...) ma przewagę nad dwustronnym kapitelem jońskim.
Źródło: Wilfried Koch, Style w architekturze, Warszawa 1996, s. 20, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Porównaj porządek joński z porządkiem doryckim. Wypisz podobieństwa i różnice.
Wyjaśnij, w jaki sposób architektura gmachu Sądu Najwyższego w Warszawie nawiązuje do wzorców architektury starożytnej Grecji.
Słownik łacińsko‑polski
nic trudnego
Słownik pojęć
w starożytnej Grecji centralny plac polis — miejsce życia religijnego, politycznego i gospodarczego.
roślina o dużych głęboko wyciętych liściach, rosnąca dziko w strefie śródziemnomorskiej; prototyp greckich i rzymskich ornamentów architektonicznych występujących w formie liścia, stylizowanej wici oraz kwiatu akantu (np. głowica kolumny korynckiej i kompozytowej).
ufortyfikowane wzgórze w starożytnej Grecji, na którym wznoszono świątynie, sanktuaria i ważne budowle publiczne, będące centrum religijnym i politycznym miasta.
żyjący w III w. p.n.e. król Macedonii z dynastii Antygonidów. Zlecił wzniesienie portyku (stoa) na wyspie Delos jako dar konstrukcyjny lub element rozbudowy tamtejszego sanktuarium i miejsca handlu. Antygon był znany z umacniania swojej władzy w Macedonii i walki z innymi diadochami po śmierci Aleksandra Wielkiego, a jego działania wspierały rozwój Macedonii.
pozioma belka spoczywająca bezpośrednio na kolumnach lub filarach, stanowiąca najniższą część belkowania w architekturze klasycznej.
żyjący w III/II w. p.n.e. król Pergamonu w Azji Mniejszej; pochodził z dynastii Attalidów. Zasłynął z obrony miasta przed Galami oraz umocnienia potęgi Pergamonu. Był też fundatorem wielu budowli publicznych i patronem kultury.
starożytne greckie miasto, położone w Arkadii, znane ze względu na świątynię Apollina Epikuriosa, słynącą z unikalnej architektury łączącej porządek dorycki, joński i koryncki. Miasto pełniło funkcje religijne i kulturowe, przyciągając pielgrzymów i artystów z całej Hellady. Dziś stanowisko archeologiczne obok wsi Vassai.
technika rzeźbiarska posługująca się cennym tworzywem, głównie złotem i kością słoniową, stosowana w Grecji od V w. p.n.e., zwykle w kolosalnych wizerunkach kultowych. Największym mistrzem chryzelefantyny był Fidiasz.
starożytne miasto w Grecji, położone u stóp góry Parnas w Beocji, słynące z wyroczni Apollina, gdzie kapłanki – Pytie – udzielały przepowiedni. Delfy były także miejscem organizowania igrzysk pytyjskich, które łączyły zawody sportowe, muzyczne i poetyckie. Miasto pełniło ważną rolę religijną, polityczną i kulturalną w starożytnej Grecji.
w mitologii greckiej bóg wina, zabawy, ekstazy i płodności; syn Zeusa i śmiertelnej kobiety Semele, co czyniło go bogiem częściowo śmiertelnym. Jego kult obejmował misteria, tańce i dramaty, które miały wprowadzać uczestników w stan religijnego uniesienia. Dionizos był również związany z teatrem, a jego imię wiązano z narodzinami tragedii i komedii w starożytnej Grecji. Jego rzymskim odpowiednikiem był BAchus.
starożytne miasto położone w Azji Mniejszej, w pobliżu wybrzeża Morza Egejskiego; jednym z najważniejszych portów starożytnej Grecji i Rzymu. Miasto słynęło z ogromnej Świątyni Artemidy, uznawanej za jeden z siedmiu cudów świata. starożytnego.
greckie miasto w Argolidzie, na Peloponezie.
okres w historii od XIV do początku XX wieku, gdy Imperium Osmańskie istniało jako jedno z największych i najdłużej trwających państw w Europie, Azji i Afryce. Charakteryzowała się rozległą administracją, różnorodnością etniczną i religijną oraz rozwiniętą kulturą materialną i artystyczną, w tym architekturą i literaturą. Epoka osmańska zakończyła się po I wojnie światowej, gdy państwo zostało rozwiązane, a jego terytoria przekształcone w nowoczesne państwa narodowe.
mityczny król Aten, wg najstarszej tradycji — następca Kekropsa.
żyjący w XX w. polski historyk sztuki, encyklopedysta, prozaik, autor licznych publikacji; w latach 1951–1976 dyrektor Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był zaangażowany w rewindykację polskich dzieł sztuki zagrabionych w czasie II wojny światowej.
poziomy pas dekoracyjny w architekturze, zwykle umieszczony między architrawem a gzymsem, zdobiony reliefem, malowidłem lub ornamentem.
patrz: przyczółek
poziomy, wysunięty element architektoniczny wieńczący lub dzielący ścianę, pełniący funkcję ochronną i dekoracyjną.
w tradycji osmańskiej wydzielona część pałacu lub domu, w której mieszkały kobiety związane z sułtanem, w tym jego żony, konkubiny, matka i córki. Była to przestrzeń prywatna, niedostępna dla mężczyzn spoza rodziny. W szerszym sensie słowo „harem” bywa też używane do określenia „grupy kobiet pod opieką jednego mężczyzny”, choć pierwotnie oznaczało wyłącznie tę instytucję w pałacach osmańskich.
starożytny region w Azji Mniejszej, położony wzdłuż wybrzeża Morza Egejskiego, na terenach dzisiejszej zachodniej Turcji. Jonia składała się z licznych miast‑państw, takich jak Efez, Milet czy Samos, które były ważnymi ośrodkami handlu, kultury i nauki. Słynęła także jako miejsce narodzin filozofii przyrody i pierwszych uczonych greckich, takich jak Tales z Miletu.
Więcej na temat Talesa i jońskich filozofów przyrody znajdziesz w module zatytułowanym - Filozofia grecka.
pionowe, podłużne rowki zdobiące trzon kolumny w architekturze klasycznej, nadające jej lekkości i rytm wizualny.
określenie głowicy kolumny.
pojęcie wywodzące się z filozofii i literatury starożytnej Grecji, oznaczające oczyszczenie emocjonalne odbiorcy poprzez przeżywanie silnych uczuć, zwłaszcza litości i trwogi, podczas obcowania z dramatem lub sztuką.
w starożytnej Grecji kamienny posąg stojącej młodej kobiety, w długiej pofałdowanej szacie, przedstawiający kobiety w sposób uogólniony i schematyczny, a czasami portretowy.
prostokątna płyta między tryglifami we fryzie porządku doryckiego.
miasto starożytne leżące w Arkadii, niedaleko Peloponezu; znane przede wszystkim z sanktuarium Zeusa i stadionu, na którym odbywały się Igrzyska Nemejskie. Miasto słynęło także z kultowego lwa nemejskiego, którego pokonanie przypisuje się Heraklesowi w mitologii.
starożytne miasto w Grecji, położone na Peloponezie, znane przede wszystkim jako miejsce narodzin igrzysk olimpijskich. Było centrum kultu Zeusa, a w jego sanktuarium znajdowała się słynna ogromna statua boga autorstwa Fidiasza, uznana za jeden z siedmiu cudów świata starożytnego.
ateńskie święto ku czci Ateny. Podczas święta odbywała się procesja do świątyni Erechtejon, w której brała udział cała ludność Aten. Procesja panatenajska stanowiła temat sławnego fryzu partenońskiego.
żyjący w V w. p.n.e. grecki polityk, strateg i mówca. Umocnił demokrację ateńską, zwiększając udział obywateli w rządach. Za jego panowania Ateny przeżywały okres rozkwitu kulturalnego i artystycznego, zwany „złotym wiekiem”. Perykles zainicjował budowę najważniejszych zabytków Aten, w tym Partenonu na Akropolu. Dzięki jego polityce Ateny stały się centrum sztuki, filozofii i nauki w świecie starożytnej Grecji.
w starożytności galeria obrazów. Najsłynniejsza pinakoteka w północnym skrzydle Propylejów na Akropolu w Atenach swoją nazwę uzyskała w czasach nowożytnych.
wielobarwna ozdoba malarska zdobiąca ściany, stropy, sklepienia budowli (wewnątrz i na zewnątrz), a także rzeźby i inne obiekty artystyczne.
autonomiczne miasto‑państwo w starożytnej Grecji, obejmujące miasto oraz otaczające je terytorium, posiadające własne prawa, instytucje i kult.
w mitologii greckie bóg mórz, oceanów, trzęsień ziemi i koni. Był jednym z olimpijskich bogów, bratem Zeusa i Hadesa; władał potężnym trójzębem. Jego kult obejmował liczne świątynie nad morzem, a Grecy modlili się do niego o bezpieczne podróże i powodzenie rybaków. Jego rzymskim odpowiednikiem był Neptun.
przydomek bogini Ateny oznaczający „kroczącą na czele”. Przydomek ten podkreśla rolę bogini, jako opiekunki żołnierzy - obrońców miast.
element architektoniczny w formie trójkątnego szczytu., inaczej fronton.
kompozycja rzeźbiarska wykonana na płycie kamiennej, drewnianej lub metalowej z pozostawieniem w niej tła.
grecka wyspa leżąca u wybrzeży Attyki, niedaleko Aten. Słynie przede wszystkim z bitwy pod Salaminą w 480 p.n.e., w której flota grecka pokonała Persów. Wyspa była też miejscem osadnictwa i ważnym punktem strategicznym w historii starożytnej Grecji.
słynny portyk znajdujący się na agorze ateńskiej. Nazwa pochodzi od malowideł ściennych, które zdobiły jego wnętrze i przedstawiały sceny historyczne oraz mitologiczne. Stoa pełniła funkcję miejsca spotkań obywateli, dyskusji filozoficznych i handlu. Była też ważnym miejscem dla filozofii stoickiej, ponieważ to tu Zenon z Kition nauczał swoich uczniów, stąd nazwa szkoły stoickiej.
w architekturze greckiej cokół stanowiący podstawę dla właściwej budowli i jej kolumnady.
starożytnym Rzymie publiczne kompleksy kąpielowe, łączące funkcje higieniczne, rekreacyjne i społeczne, składające się z basenów, saun, sal gimnastycznych i pomieszczeń wypoczynkowych.
ołtarz boga Dionizosa znajdujący się w greckim teatrze na orchestrze.
starożytna budowla na planie koła, pełniąca niezydentyfikowaną funkcję. Przypuszcza się, że tolosy mogły być grobowcami.
pionowa płyta z trzema żłobieniami, charakterystyczny element fryzu w porządku doryckim.
żyjący w I wieku p.n.e. rzymski architekt oraz inżynier. Najbardziej znany jest ze swojej pracy „De architectura” (O architekturze), w której przedstawił zasady projektowania budowli, proporcji i urbanistyki. Jego idee miały ogromny wpływ na architekturę renesansową i kształtowanie kanonów piękna w sztuce zachodniej.
ślimacznica, element architektoniczny i motyw ornamentalny w kształcie spirali lub zwoju.