Referendum testem na popularność komunistów

referendumreferendumreferendum przeprowadzonym 30 czerwca 1946 r. zadano trzy pytania: o zniesienie senatu, reformy społeczno‑gospodarcze i granicę na Odrze i Nysie. Sformułowano je w taki sposób, aby udzielenie twierdzącej odpowiedzi na każde z nich wydawało się oczywiste. Komuniści, lansujący hasło „trzy razy tak”, wykorzystaliby wyniki głosowania jako dowód poparcia dla swoich rządów. Trudno bowiem oczekiwać, by obywatele nie godzili się na rozszerzenie granic na zachodzie (o wschodnie granice przezornie nie pytano), na oszczędności uzyskane dzięki likwidacji senatu czy na korzystne (jak się wydawało) dla większości reformy. Polska Partia Robotnicza (PPR) liczyła na to, że uda się wmówić Polakom rzekomą jednomyślność. Niezależne Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL) chciało w jakiś sposób odróżnić się, dlatego jego liderzy zachęcali do głosowania na „nie” w sprawie senatu, którego rozwiązanie było stosunkowo mało istotną sprawą. Mimo agresywnej propagandypropagandapropagandy i zastraszania komuniści przegrali to głosowanie i musieli sfałszować wyniki referendum.

RLxyvlPa2ikxh
Tablice agitacyjne przed referendum w Warszawie. Część podziemia niepodległościowego walczącego z komunistami zachęcała do bojkotu referendum, inni (m.in. członkowie Zrzeszenia Wolność i Niepodległość) sugerowali, aby na dwa pierwsze pytania oddawać głosy na „nie". Wyjaśnij, jaką rolę w komunistycznej propagandzie pełnił wizerunek niemieckiego żołnierza?
Źródło: Leszek Wysznacki, Warszawa od wyzwolenia do naszych dni, Wydawnictwo Sport i Turystyka, Warszawa 1977, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Ciekawostka

Pytania referendum z 30 czerwca 1946 r. i wyniki referendum (procent oddanych głosów na „tak”)

Pytanie 1. Czy jesteś za zniesieniem Senatu?

Pytanie 2. Czy chcesz utrwalenia w przyszłej konstytucji ustroju gospodarczego zaprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej z zachowaniem podstawowych uprawnień inicjatywy prywatnej?

Pytanie 3. Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?

Pytanie 1

Pytanie 2

Pytanie 3

oficjalne

68%

77%

91%

rzeczywiste

27%

42%

67%

Indeks górny Na podstawie: Artykuł Referendum w Polsce w 1946 roku, wikipedia.org; [dostęp: commons.wikimedia.org/wiki/File:3_x_Tak.svg] Indeks górny koniec

Bezpośrednio po referendum doszło do pogromu Żydów w Kielcach – na początku lipca 1946 r. grupa Polaków napadła na dom, w którym mieszkały uratowane z Zagłady rodziny żydowskie. Pretekstem była plotka o porwaniu przez Żydów polskiego chłopca. Nie da się wykluczyć, że pogrom został zainspirowany przez aparat bezpieczeństwa, aby odwrócić uwagę opinii międzynarodowej od manipulacji wynikami referendum i ukazać Polaków jako antysemitów. Nie ulega natomiast wątpliwości, że u podłoża zajść, w których wyniku zginęły 42 osoby, leżał antysemityzm. Wydarzenia kieleckie poruszyły opinię międzynarodową i faktycznie częściowo odwróciły uwagę od rezultatów głosowania, co było na rękę komunistom.

Komuniści oprócz przejęcia realnej władzy chcieli zapewnić sobie także jej instytucjonalne podstawy. Początkowo ciałem ustawodawczym nowej Polski była Krajowa Rada NarodowaKrajowa Rada NarodowaKrajowa Rada Narodowa. Członkowie Rady nie zostali jednak wybrani w wyborach powszechnych, a jej obrady nie miały wiele wspólnego z demokracją. Przemówienia przedstawicieli Polskiego Stronnictwa Ludowego, zwłaszcza jeśli zawierały krytykę aparatu przymusu, po prostu przerywano.

Rsb8XBzWWwEMh
Plansza propagandowa 3xtak, (1946). Władze wzywały do głosowania „Trzy razy tak”. Każdego, kto nie podporządkował się temu hasłu, nazywano wrogiem Polski. Wyjaśnij, dlaczego komunistom zależało na likwidacji senatu. Jaką rolę pełnił senat w II RP? Jakie budził skojarzenia?
Źródło: domena publiczna.

Sfałszowane wybory parlamentarne

R16egjt2z6lWd1
Plakaty i ulotki propagandowe bloku demokratycznego, kampania wyborcza przed wyborami de sejmu w 1947 r.
Wyjaśnij, jaki cel miało stworzenie „bloku demokratycznego”.
Źródło: Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

W styczniu 1947 r., po przedstawianym jako sukces referendum, zorganizowano wybory do Sejmu Ustawodawczego. Polska Partia Robotnicza wraz z Polską Partią Socjalistyczną, Stronnictwem Ludowym i Stronnictwem Demokratycznym stworzyły wspólny blok. Kampanii wyborczej towarzyszyły represje i kłamliwa propaganda skierowana przede wszystkim przeciwko PSL. Wyniki sfałszowano, podając, że na „blok demokratyczny” głosowało 80% wyborców, 10% na PSL i 5% na SP, kontrolowane przez komunistów. Mikołajczyk dowiedział się, że dane z nielicznych obwodów, w których udało się zachować nietknięte urny, wskazują na wygraną PSL (74% głosów). W Sejmie Ustawodawczym zasiadło 394 posłów bloku i 28 PSL. Prezydentem został oficjalnie bezpartyjny Bolesław Bierut, a premierem Józef Cyrankiewicz z PPS. W rządzie znaleźli się wyłącznie komuniści i ich zwolennicy. Kontrolę nad rządem sprawowali tzw. doradcy radzieccydoradcy radzieccydoradcy radzieccy.

Mimo licznych informacji o fałszerstwach i terrorze świat zachodni nie zareagował ani na wyniki referendum, ani na wyniki wyborów do sejmu. Tym samym rządy komunistyczne w Polsce zostały zalegalizowane. Po wyborach nasiliły się ataki na opozycję, zwłaszcza na Stanisława Mikołajczyka, którego oskarżano o zdradę, zastraszano i w końcu – zmuszono do emigracji. Wielu działaczy PSL aresztowano, część zrezygnowała z aktywności politycznej. Kierownictwo nad tą partią przejęli komuniści i wkrótce połączono PSL z SL w Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL), całkowicie zależne od władzy. W 1948 roku PPS i PPR połączyły się w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR)Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR)Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR).

RoOv9CaV7sXP1
Nagranie filmowe dotyczące Referendum Ludowego z 1946 roku oraz wyborów parlamentarnych.

Słownik

referendum
referendum

(łac. dosł. to, z czym się należy odwołać (do narodu), od referre – odnosić, informować) głosowanie ludowe, najważniejsza forma demokracji bezpośredniej, w której pełnoprawni obywatele wypowiadają się w formie głosowania powszechnego w sprawach o kluczowym znaczeniu dla społeczeństwa

Krajowa Rada Narodowa
Krajowa Rada Narodowa

ciało polityczne utworzone podczas II wojny światowej przez Polską Partię Robotniczą (PPR) o charakterze samozwańczego polskiego parlamentu; KRN sama określała się jako „faktyczna reprezentacja polityczna narodu polskiego, upoważniona do występowania w imieniu narodu i kierowania jego losami do czasu wyzwolenia Polski spod okupacji”

doradcy radzieccy
doradcy radzieccy

radzieccy doradcy wojskowi w szeregach Ludowego Wojska Polskiego, delegowani w ramach sojuszu wojskowego, a następnie Układu Warszawskiego

propaganda
propaganda

(od łac. propagare – krzewić) celowe działanie władz, którego celem jest ukształtowanie określonych przekonań zbiorowości ludzkiej bądź jednostek

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR)
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR)

partia komunistyczna powstała z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej; jako jedyna legalna partia sprawowała rządy w PRL w latach 1948‑1989

Słowa kluczowe

wybory parlamentarne 1947 r., referendum ludowe, Bolesław Bierut, Józef Cyrankiewicz, aparat przymusu, Polska po II wojnie światowej, komunizm w Polsce

Bibliografia

Z. Kozik, współpraca E. Grzędziński, Polska w latach 1945–1956. Wybór tekstów źródłowych do nauczania historii,  Warszawa 1987.

W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1945–1980, Warszawa 2003.

J. Snopko, Przebieg referendum ludowego z 30 czerwca 1946 roku w powiecie augustowskim w świetle raportu szefa powiatowego urzędu bezpieczeństwa publicznego w Augustowie, cyt. za: „Studia Podlaskie” XVIII, Białystok 2007/2008.