Polecenie 1

Zapoznaj się z prezentacją multimedialną i wykonaj kolejne polecenia.

1,1
R2s8ikIPOMYD3
Nagranie

„Inżynierowie ludzkich dusz” - w taki sposób Józef Stalin określał pisarzy. Przywódca ZSRS przywiązywał dużą wagę do kultury, ale traktował ją jako narzędzie polityki. W zamyśle Stalina nie tylko literatura, ale cała kultura miała służyć utrwalaniu władzy komunistycznej oraz tworzeniu nowego, „sowieckiego” człowieka: bezwzględnie oddanego państwu i partii. Słowa „socrealizm” Stalin miał użyć po raz pierwszy w rozmowie z rosyjskim pisarzem, Maksymem Gorkim.

R1CXvwqhd82qm
Rozmowa Stalina z Maksymem Gorkim na Placu Czerwonym w Moskwie. Ten ceniony również poza granicami ZSRS literat mógł liczyć na specjalne względy; miał chociażby do dyspozycji pałacową willę na Krymie. Gorki odwdzięczał się tekstami opiewającymi „osiągnięcia” stalinizmu. Podobnie służebną rolę przewidział Stalin także dla innych twórców: przywileje i uznanie w zamian za pełną dyspozycyjność wobec władzy. Pomimo oficjalnego szacunku, jakim władze darzyły Gorkiego, służby specjalne ściśle kontrolowały pisarza. Prasa docierała do domu Gorkiego dopiero po uprzedniej akceptacji Bezpieki. Wyłącznie dla Gorkiego drukarnia przygotowywała czasami nawet jedyny egzemplarz gazety.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
1,1

Pod rządami Stalina realizm socjalistyczny, czyli socrealizm stał się jedynym obowiązującym nurtem w sztuce „Kraju Rad”. Komuniści całkowicie podporządkowali twórczość artystyczną ideologii oraz celom politycznym. W państwie Sowietów twórcy mieli bezkrytycznie opiewać prawdziwe i rzekome osiągnięcia przywódców ZSRS. Zwłaszcza Stalina otaczał swoisty „kult jednostki”. Artyści poświęcali „przywódcy światowego proletariatu” rozliczne obrazy, rzeźby i pomniki oraz utwory literackie. Jeden z sowieckich poetów pisał:

1

Niech głosi pieśń bezkresnej dali
I niech wie o tym wszystka ziemia,
Że słońcem naszym jest On! Stalin
Słońcem świecącym światu z Kremla

A Cytat za: K. Obremski, Stalin, panegiryści i prawo przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe (w:) Pamiętnik Literacki, z. 3 (2007), s. 128.
RmhZPzGN1biNz
Pomnik Stalina w Moskwie. Podobne „dzieła” pojawiły się również w innych większych i mniejszych miastach ZSRS.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R4WDmSWylCi6H
Obraz Róże dla Stalina z 1949 r. pędzla radzieckiego malarza Borisa Władimirskiego, reprezentujący socrealizm. Wbrew temu, co ukazał autor, dyktator stronił od publicznych spotkań z ludźmi. Zwróć uwagę na stroje młodzieży szkolnej, czyli pionierów oraz zapatrzonego w dal Stalina, co ma symbolizować jego dalekowzroczność i mądrość. Wymowa obrazu współgra z wymaganiami wobec dzieci w sowieckich szkołach, gdzie uczniowie składali uroczystą przysięgę: „nauczymy się czytać i pisać po to, aby zrozumieć najbardziej ukochane słowa: mama, Stalin i Lenin".
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
1,1

Sowieccy artyści hołubili nie tylko Stalina, ale także innych wodzów rewolucji i dygnitarzy sowieckich. Specjalne miejsce w panteonie komunistycznych „bożków” zajmował Lenin. Zmumifikowane zwłoki Lenina spoczęły w mauzoleum przy ścianie kremlowskiej w Moskwie, wystawione na widok publiczny w przezroczystej trumnie. Pod rządami Stalina na sławę i uwielbienie mogli liczyć także przedstawiciele ludu, bohaterowie nowych czasów, czyli przodownicy pracy. Najbardziej rozpoznawalnym był Aleksiej Stachanow, górnik, który jakoby podczas jednej zmiany wykonał 1475 % normy wydobycia. Jeśli to prawda (w co należy poważnie wątpić), Stachanow uzyskałby 102 tony węgla zamiast…. 7. Malarze, filmowcy, twórcy plakatów czy rzeźbiarze propagowali ideę „współzawodnictwa pracy” przedstawiając ludzi pokroju Stachanowa jako socjalistyczne wzorce osobowe dla mieszkańców ZSRS.

R1FH8Z7bfnqfH
Aleksiej Stachanow przy pracy.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RlBwsK0fePFxl
Obraz Ludmiły Żdanouskiej Przemówienie stachanowki z 1940 roku.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
1,1

Sowieci dbali, aby idee komunizmu wpajać od najmłodszych lat. „Mamy radosną i spełnioną młodzież, bo państwo nie szczędzi sił i środków na wychowanie dzieci sowietów”, powiadał Stalin. Narzędziem indoktrynacji stała się w  „Kraju Rad” organizacja młodzieżowa Komsomoł. Komsomolcy pracowali na wielkich budowach komunizmu, zwalczali kułaków w czasach kolektywizacji wsi, organizowali uroczystości z okazji rewolucyjnych świąt, donosili na „wrogów ludu”, czyli osoby, które - w ich odczuciu - działały na szkodę kraju. Sowiecka sztuka i literatura stawiała komsomolców jako wzorce osobowe dla młodzieży, prawdziwą awangardę nowego, lepszego i nowoczesnego społeczeństwa.

RmD1zzhXlJxPV
Plakat z filmu Zmartwychwstały po raz trzeci w reżyserii niezwykle popularnego w ZSRS Leonida Gajdaja. Film opowiada historię grupy komsomolców, którzy remontują parowiec z czasów rewolucji bolszewickie. Podczas II wojny światowej okręt przewoził Wołgą dzieci z zagrożonych działaniami zbrojnymi obszarów oraz rannych żołnierzy. Dzięki wysiłkom młodzieży poważnie uszkodzony okręt powraca do służby: komsomolcy dostarczają nim podarunki dla robotników budujących nowe miasto.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RfNRPgdVIG1Rz
Obraz sowieckiego malarza, Sjergieja Grigoriewa. Artysta przedstawił dziewczynę, która zapisuje się do komsomołu. W jaki sposób artysta przekazał zapał młodzieży działającej w tej organizacji?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
1,1

Twórcy socrealizmu przedstawiali rewolucję komunistyczną, jako przełomowe wydarzenie w dziejach świata. Artyści idealizowali rządy Sowietów, jednocześnie bezkrytycznie i jednostronnie potępiając czasy przedrewolucyjne. W ich mniemaniu komunizm niósł dotychczas uciemiężonym narodom ZSRS wolność, dostatek, pokój oraz szczęście po wiekach ucisku, zacofania i ciemnoty. Triumf nowoczesności nad mroczną przeszłością tak oto opiewał kazachski poeta Dżambuł Dżabajew:

1

Cóżeśmy czuli? Nędzę i gorycz rozpaczy.
Co widzieliśmy? Bagnet, łańcuchy i knuty.
Cośmy znali? Pogardę spasionych bogaczy.
Krzyk nasz milknął zdławiony i w ciemności skuty.

Lecz jak wschodzące słońce, co rozgarnia mroki.
Przyszedłeś - wyzwolone przez ciebie narody
Herb wykuły i sztandar uniosły wysoki
Kraju radosnej pracy, szczęścia i swobody

B Cytat za: K. Obremski, Stalin, panegiryści i prawo przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe (w:) Pamiętnik Literacki, z. 3 (2007), s. 129.
RSrZ6aa2ZEpyr
Sowiecka kinematografia sławiła uczestników komunistycznych walk o władzę w Rosji oraz innych krajach ZSRS jako pionierów nowego, wolnego i sprawiedliwego świata. Jednym z takich filmowych bojowników o lepszą przyszłość narodów ZSRS był Czapajew, bohater dramatu wojennego z 1934 roku.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Rka0VanmbZrx7
Władze komunistyczne w 1935 r. oddały do użytku pierwsze stacje metra w Moskwie. Historycy sztuki uważają poszczególne stacje metra za wzorcowe przykłady architektury i zdobnictwa socrealizmu. Wnętrza poszczególnych stacji służyły nie tylko komunikacji, ale miały pełnić funkcję wystawnych „pałaców dla ludu” oraz propagować prawdziwe i rzekome osiągnięcia władz. Na fotografii widzimy fragment dekoracji stacji „kijewskiej” przedstawiających szczęśliwych i dostatnich pod rządami Sowietów ukraińskich chłopów. W rzeczywistości Stalin prowadził wobec Ukraińców masowe represje, które doprowadziły do tragicznego „Wielkiego Głodu”.
Źródło: Uwe Brodrecht, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.0.
1,1

Cechą architektury stalinowskiej był wielki rozmach i monumentalizm. Harmonia i symetria budynków miały świadczyć o rozmachu i skuteczności sowieckiego planowania. Gabaryty budynków miały świadczyć o potędze władz oraz wielkości ideologii komunistycznej. Ponadto wielkie założenia sowieckiej urbanistyki ukazywały prymat ogółu nad jednostką - przestrzeń publiczna zaprojektowana była ze znacznie większym rozmachem niż prywatna. Architekci czasów socrealizmu chętnie nawiązywali do motywów antycznych. Wejścia do budynków tworzyły klasycyzujące portale, zaś fasady zdobiły arkadowe podcienia, kolumny, filary i pilastry, a fasady wieńczyły dekoracyjne attyki. Motywom znanym ze sztuki klasycznej towarzyszyły odwołania do symboliki komunistycznej: czerwone gwiazdy, sierpy i młoty, atletyczne postaci robotników i robotnic oraz podobizny przywódców komunistycznych.

R12nP0DFEaOTO
Sowieci przenieśli stolicę z „carskiego” Petersburga do Moskwy. W zamyśle Stalina socrealistyczna architektura miała przyćmić osiągnięcia dawnych budowniczych Kremla oraz licznych cerkwi. Przez wieki w krajobrazie miasta dominowały kremlowskie baszty. Sowieccy architekci zaprojektowali potężna wieżowce zwane „Siedem Sióstr”, które od tej pory górują nad Moskwą. Bliźniaczo podobne do siebie „siostry” stanęły na szerokich podstawach, zwężając się ku górze. Na szczytach znalazły się czerwone gwiazdy. Sowieci wybudowali w latach 1947–1953 siedem takich budynków. Najbardziej monumentalna z „sióstr”, siedziba Rady Najwyższej ZSRS, wznosi się na wysokość blisko 500 m. Na ilustracji widać projekt rozmieszczenia stalinowskich wieżowców w Moskwie. Obiekty oznaczone numerami 5 i 6 nigdy nie powstały. Bliźniaczy budynek, jako podarunek od Stalina, stanął po II wojnie światowej w Warszawie jako Pałac Kultury i Nauki.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RnNwF1JiKAk1g
Niemal cała architektura centrum Mińska, stolicy Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej, pełna była socrealistycznej symboliki. Wzdłuż wielokilometrowej, głównej arterii miasta powstały monumentalne kamienice - „pałace dla ludu”. Przechodnie mijali popiersia i pomniki poświęcone czołowym działaczom komunistycznym, takich jak Stalin czy Feliks Dzierżyński. Reprezentacyjny wjazd do miasta tworzyły „Mińskie wrota” zwrócone jednocześnie w kierunku Moskwy. W ten sposób stolica Białorusinów uzyskała rangę swojego rodzaju wytwornej bramy do serca imperium sowieckiego. Eleganckie od frontu fasady kryły jednak znacznie skromniejsze podwórza i bardzo skromne wnętrza mieszkań. Innym sowieckim miastem, które zostało przebudowane niemal w całości w socrealistycznym stylu był Stalingrad (współczesny Wołgograd, przedrewolucyjny Carycyn).
Źródło: Viktar Palstsiuk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
1,1

Nieodłączną stroną kultury masowej w czasach socrealizmu były masowe defilady, pochody oraz imprezy sportowe. Od uczestników władze oczekiwały entuzjazmu, zaangażowania i pogodnego nastroju. Komuniści eksponowali rolę młodzieży w wydarzeniach masowych. Krzepa i optymizm młodych ludzi oraz jej poparcie dla reżimu stanowić miały wyrazisty symbol sukcesu polityki władz. W Związku Sowieckim szczególnie spektakularne uroczystości towarzyszyły obchodom Święta Pracy (1 maja) oraz święta „Wielkiej Rewolucji Październikowej” (7 listopada).

R8gngs79HPMMu
„Sowiecka kultura fizyczna”: Panneau, czyli dekorowana naścienna płaszczyzna o kształcie czworoboku. Jednym z ulubionych tematów twórców socrealizmu był sport. Siła i sprawność sportowców miała dowodzić potęgi państwa sowieckiego. Moskwa przez cały okres istnienia imperium komunistycznego w celach propagandowych kładła olbrzymi nacisk na sukcesy olimpijczyków.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
1,1

Po zakończeniu II wojny światowej okazją do manifestowania potęgi ZSRS stał się Dzień Zwycięstwa nad faszyzmem obchodzony na pamiątkę niemieckiej kapitulacji przed dowództwem Armii Czerwonej 9 maja 1945 roku. Spektakularne obchody, którym towarzyszyła demonstracja potencjału wojskowego, pełniły między innymi ważną funkcję integrującą różne narody Kraju Rad. Wielka Wojna Ojczyźniana stała się w czasach powojennych jednym z najważniejszych tematów sztuki socrealizmu. Twórcy idealizowali wysiłek zbrojny ZSRS oraz jej uczestników. Pomniki bohaterów „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej” powstawały nawet w zupełnie niedużych miasteczkach i wioskach.

1

Ciemna dziś noc
Świszczą kule po stepie i znów
Za depeszą depeszę przez mrok
Wiatr po drutach przesyła
Wiem, że tę noc
Znowu spędzisz do świtu bez snu
Przy łóżeczku dziecinnym i znów
W oczach łzy, moja miła

C Cytat za: https://ising.pl/wiera-gran-ciemna-dzis-noc-2vm9ee-tekst.

Ciemna noc to popularna i poruszająca sowiecka piosenka związana z Wielką Wojną Ojczyźnianą. Pierwotnie zaśpiewał ją Mark Bernes w filmie wojennym z 1943 roku Dwaj Żołnierze. Liczne filmy o czasach wojennych pełniły ważną funkcję integracyjną - tworzyły mit zwycięstwa, który spajał różnorodne i liczne narody ZSRS.

R2A4ujc5ER2Ny
Socjalistyczny obraz przedstawiający obronę Sewastopola z 1942 roku. Autor, Aleksandr Dejneka, projektował min. mozaikowe plafony dla moskiewskiego metra. Władze sowieckie doceniały trud artysty, który uzyskał zaszczytny tytuł „Bohatera Pracy Socjalistycznej” oraz „Order Lenina”, najwyższe odznaczenie - order w ZSRS. Jakich środków artystycznych użył Dejneka, aby podkreślić bohaterstwo sowieckich marynarzy?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RCPtceILVrfoT
„Miasta - bohaterowie” walk z czasów „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej” doczekały się potężnych pomników upamiętniających wydarzenia wojenne. Na zdjęciu monument „Matka Ojczyzna Wzywa!” z Wołgogradu (dawniej Stalingradu), poświęcony sowieckim żołnierzom walczącym w bitwie stalingradzkiej. Potężna „Matka Ojczyzna” należy do najwyższych rzeźb na świecie.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
Głośność lektora
Głośność muzyki
Polecenie 2

Wyjaśnij najważniejsze założenia sztuki socrealistycznej. W jaki sposób miała kształtować „nowego człowieka”?

RMpgPeLIRQDgu
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
Polecenie 3

Opisz, w jaki sposób socrealizm przejawiał się w architekturze i przestrzeni miejskiej. Dlaczego tak gorące spory wywołuje kwestia funkcjonowania Pałacu Kultury i Nauki w centrum Warszawy? 

R1bgXeQvpgwAa
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).