Powstanie Unii Europejskiej

Na początku lat 90. XX w. państwa zachodnioeuropejskie weszły w nowy etap integracji. Na fundamencie tworzonym przez organizacje i układy zawiązane w latach powojennych (jak m.in. Europejska Wspólnota Węgla i Stali, Europejska Wspólnota Gospodarcza) w 1993 r. powołana została Unia Europejska (UE). Stanowi ona związek niepodległych państw, ma charakter gospodarczy i polityczny. Od 1 grudnia 2009 r. funkcjonuje jako organizacja międzynarodowa, wcześniej była swego rodzaju platformą różnych form współpracy, przede wszystkim w dziedzinach rolnictwa, handlu, polityki społecznej, ochrony środowiska, energetyki, wymiaru sprawiedliwości, a także polityki zagranicznej. Państwa członkowskie kierują się zasadami solidaryzmu i subsydiarnościsubsydiarnysubsydiarności. Dokumentem założycielskim UE jest Traktat o Unii Europejskiej z 1992 r., zwany także traktatem z Maastricht, który wszedł w życie po podpisaniu go przez 12 krajów członkowskich 1 listopada 1993 roku.

Ideą Unii Europejskiej jest daleko posunięta integracja państw członkowskich – z zachowaniem ich suwerennościsuwerennośćsuwerenności, integralności terytorialnej i tożsamości kulturowej. Jednym z narzędzi, a zarazem przejawów integracji jest wspólne prawo unijne. Przepisy ustalane w Parlamencie Europejskim, w którym zasiadają eurodeputowani wybierani w wolnych wyborach w poszczególnych państwach członkowskich, po akceptacji ratyfikacjiratyfikacjaratyfikacji stają się częścią prawa krajowego. W celu zacieśnienia więzów gospodarczych część krajów Unii Europejskiej przyjęła jedną walutę: euro, co ma na celu ułatwienie prowadzenia wspólnej polityki gospodarczej w ramach rynku wewnętrznego, a także wobec państw spoza UE.

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej

Narody Europy, tworząc między sobą coraz ściślejszy związek, są zdecydowane dzielić ze sobą pokojową przyszłość opartą na wspólnych wartościach.

1 Źródło: Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, [w:] Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, (2016/C 202/02). Cytat za:tekst dostępny online: eur-lex.europa.eu [8.06.2022]

Rozszerzanie Unii Europejskiej na Wschód

Większość państw dawnego bloku komunistycznego wkrótce po uzyskaniu pełnej niepodległości w wyniku wydarzeń w 1989 r. wyraziła chęć przystąpienia do Unii Europejskiej. Widziały w tym możliwość nadrobienia opóźnienia cywilizacyjnego wobec państw zachodnich, m.in. dzięki dotacjom finansowym, ułatwieniom handlowym itp. Z kolei Unia Europejska w otwarciu na nowych członków dostrzegała szanse na nowe rynki zbytu i wzmocnienie UE.

R13Tow6s2iDd51
Mapa interaktywna. Mapa przedstawia organizacje polityczno-gospodarcze w Europie do 1990 roku. Państwa należące do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej to: ZSRR, Polska, NRD, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Albania. Siedziba RWPG mieści się w Moskwie. Państwa stowarzyszone z RWPG to: Finlandia, Jugosławia. Państwa tworzące Europejską Wspólnotę Węgla i Stali to: RFN, Francja, Włochy, Holandia, Belgia, Luksemburg. Państwa założycielskie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej to: RFN, Francja, Włochy, Holandia, Belgia, Luksemburg. Siedziba EWG mieści się w Brukseli. Państwa przyjęte do EWG do 1973 roku to: Wielka Brytania, Irlandia, Dania. Państwo przyjęte do EWG do 1981 roku to Grecja. Państwa przyjęte do EWG do 1986 roku to: Hiszpania, Portugalia. Państwo stowarzyszone z EWG to Turcja od 1963 roku. Siedziba Parlamentu Europejskiego mieści się w Strasburgu.
Wskaż państwa należące przed 1990 r. do RWPG, które ostatecznie znalazły się w UE.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RLzSUk5hfaSLi1
Sala obrad plenarnych Parlamentu Europejskiego w Strasburgu. Oficjalną siedzibą PE jest Strasburg, jednak większość prac legislacyjnych ma miejsce w Brukseli, gdzie swoją siedzibę mają również komisje parlamentarne, biura poselskie i władze klubów. Parlament jest przede wszystkim organem prawodawczym, który wspólnie z Radą stanowi akty prawne. Do jego funkcji należy też współudział w uchwalaniu budżetu.
Źródło: Diliff, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Po obu stronach byli również przeciwnicy rozszerzania Unii. Oponenci ze „starej Europy” obawiali się, że niezbędna pomoc finansowa dla nowych członków nadwyręży budżet unijny i przyczyni się do pogorszenia sytuacji gospodarczej w krajach UE, które będą zmuszone łożyć większe składki na nowe, słabsze gospodarczo państwa. Przewidywali też, że szersze – a z czasem całkowite – otwarcie granic spowoduje masowy napływ taniej siły roboczej ze Wschodu, czego rezultatem będzie wzrost bezrobocia wśród własnych obywateli i kryzys społeczno‑ekonomiczny. Z kolei przeciwnicy integracji z UE w państwach kandydujących obawiali się utraty suwerenności oraz upadku rodzimego rolnictwa i przemysłu, które nie będą w stanie wytrzymać konkurencji z dotowanymi gospodarstwami i przedsiębiorstwami z UE. Spośród państw postkomunistycznych jako pierwsza w struktury europejskie weszła była Niemiecka Republika Demokratyczna – nastąpiło to już w 1990 r., wraz z procesem zjednoczenia Niemiec. 1 maja 2004 r. do Unii Europejskiej dołączyły: Cypr, Czechy i Słowacja (powstałe po podziale Czechosłowacji), Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowenia i Węgry, a trzy lata później także Bułgaria i Rumunia. Nieco dłużej, bo aż do 2013 r., musiała poczekać Chorwacja.

R1Zx6MUbvWXGC
Film nawiązujący do treści materiału

W przypadku Bułgarii i Rumunii przesunięcie terminu przyjęcia tych państw do UE wynikało z wolniejszego niż w innych krajach Europy Środkowo‑Wschodniej tempa reform oraz konieczności walki z korupcją i – w przypadku Bułgarii – z przestępczością zorganizowaną. Natomiast negocjacje akcesyjne z Chorwacją prowadzone były już na podstawie bardziej zaostrzonych zapisów – tzw. odnowionego konsensusu w sprawie rozszerzenia z grudnia 2006 r. Przywódcy UE uznali wtedy, że należy nie tylko pilnować uczciwych i rzetelnych warunków na wszystkich etapach negocjacji z państwami kandydującymi, ale także Unia powinna być zdolna do przyjęcia nowych członków, a to wywołuje różnicę zdań w samej Unii. Kraje „starej” UE raczej wstrzemięźliwie podchodzą do jej rozszerzania, skupiając się przede wszystkim na zacieśnianiu współpracy i więzi między obecnymi członkami. Natomiast państwa przyjęte do wspólnoty w XXI w. zdecydowanie wspierają proces rozszerzania UE. Podłoże rozbieżności stanowią zarówno kwestie ekonomiczne oraz społeczne, jak i kryzysy polityczne, które dotykają kandydatów na kolejnych członków UE.

W poczekalni do członkostwa

Grupę potencjalnych nowych członków UE na wschodzie Europy tworzą: Ukraina, kraje bałkańskie (m.in. Czarnogóra, Albania, Republika Macedonii Północnej oraz Bośnia i Hercegowina), a także Turcja. Wydawało się, że wschodni sąsiad Polski był już na prostej drodze do dołączenia do Unii – Ukraina miała podpisać umowę stowarzyszeniową z UE na szczycie Partnerstwa WschodniegoPartnerstwo WschodniePartnerstwa Wschodniego w Wilnie pod koniec roku 2013. Rezygnacja prezydenta Wiktora Janukowycza z podpisania umowy wywołała wybuch niezadowolenia społecznego, który przerodził się w rewolucję, tzw. EuromajdanEuromajdanEuromajdan. Istotną rolę odgrywała (i nadal odgrywa) Rosja, która stosuje różne naciski gospodarcze i polityczne, wspierając też antyeuropejski obóz na Ukrainie i starając się zatrzymać to państwo w swojej strefie wpływów. W dodatku od 2014 r. jej wojska okupują należący do Ukrainy Krym. Dlatego też idea włączenia Ukrainy do UE nie cieszy się poparciem wszystkich jej członków.

R10jHpUACeGy4
Manifestacja poparcia dla członkostwa Ukrainy w UE podczas wydarzeń tzw. Euromajdanu, Kijów, listopad 2013 r.
Zwróć uwagę na flagę po lewej stronie. Wyjaśnij jej symbolikę.
Źródło: Ivan Bandura, licencja: CC BY 2.0.

Poważnym problemem jest również sytuacja innego z kandydatów – Turcji. Wprawdzie od 1999 r. ma ona status kraju kandydującego do UE, a negocjacje rozpoczęły się w 2005 r., jednak wydaje się, że do ich zakończenia jeszcze daleko. Nierozwiązany pozostaje konflikt cypryjski: Turcy okupują od 1974 r. północną część wyspy, odpowiadają też za czystki etniczne i przesiedlenia cypryjskich Greków. Tymczasem zarówno Republika Cypru, jak i Grecja są państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Stosunki między UE a Turcją zaostrzyły się w ostatnim czasie także z powodu polityki premiera Recepa Erdoğana i funkcjonowania tamtejszego systemu politycznego. Siłowe tłumienie protestów społecznych przeciwko jego polityce oraz nieprzestrzeganie przez Turcję zasad demokracji i praw człowieka (m.in. dążenie do narzucenia norm szariatuszariatszariatu, brak pełnej wolności słowa, ograniczanie niezawisłości wymiaru sprawiedliwości) stały się głównymi przyczynami zamrożenia negocjacji akcesyjnych z UE.

Słownik

auspicje
auspicje

w starożytności: wróżenie, przepowiadanie przyszłości; zgadywanie woli boskiej

Euromajdan
Euromajdan

(ukr. Євромайдан, Jewromajdan; od майдан = plac, jako plac Niepodległości w Kijowie) określenie fali protestów i manifestacji odbywających się na Ukrainie w 2013 i 2014 roku

format normandzki
format normandzki

(ang. Normandy contact group) inaczej normandzka czwórka; grupa złożona z przedstawicieli Ukrainy, Niemiec, Francji i Rosji; jej zadaniem było rozstrzygnięcie wojny w Donbasie i przynależności Krymu

ratyfikacja
ratyfikacja

(z franc. ratification od łac. ratificatio – usankcjonowanie) jeden ze sposobów wyrażenia ostatecznej zgody na związanie się umową międzynarodową przez upoważniony do tego organ państwowy

Partnerstwo Wschodnie
Partnerstwo Wschodnie

program opisujący politykę Unii Europejskiej wobec państw Europy Wschodniej, zainaugurowany w 2009 r.; zakłada m.in. zacieśnianie współpracy gospodarczej i politycznej z Ukrainą, Białorusią, Mołdawią, Gruzją, Azerbejdżanem i Armenią, co miałoby wspierać proces przyszłego rozszerzenia UE na Wschód

subsydiarny
subsydiarny

(łac. sybsidiarius) pomocniczy, dodatkowy

suwerenność
suwerenność

(z franc. souverain – najwyższy) zdolność do samodzielnego, niezależnego od innych podmiotów sprawowania władzy politycznej na określonym terytorium, nad grupą osób lub samym sobą; suwerenność państwa obejmuje niezależność w sprawach wewnętrznych i zewnętrznych

szariat
szariat

(arab. droga prowadząca do wodopoju) zbiór zasad i przepisów obowiązujących każdego muzułmanina

Słowa kluczowe

Unia Europejska, rozszerzenie Unii Europejskiej, traktat z Maastricht, traktat ateński, eurosceptycyzm, świat na przełomie tysiącleci

Bibliografia

J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2012.

K. Kersten, Europa zjednoczona, Europa podzielona (1944–1989), „Mówią Wieki” 1995, nr 6.

Wielka Historia Świata, t. 12, Od drugiej wojny światowej do XXI wieku, pod red. W. Rojka, Kraków 2018.

Dzieje wspólnej Europy. Od Cesarstwa Rzymskiego do Unii Europejskiej, „Pomocnik Historyczny Polityki” 2019, nr 1.

S. Parzymies, Unia Europejska od Maastricht do Lizbony. Polityczne aspekty aktywności, Warszawa 2012.