Nowa konstytucja

R1WWtPO24avW71
Józef Zajączek (1752–1826), polski i francuski generał, jakobin polski, działający we władzach insurekcji kościuszkowskiej, pierwszy namiestnik Królestwa Polskiego. Wprawdzie walczył w obronie Konstytucji 3 maja i był żołnierzem napoleońskiej armii, zmienił jednak stanowisko po tym, jak trafił do niewoli rosyjskiej w czasie wyprawy cesarza Francuzów na Moskwę.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

W listopadzie 1815 r. Aleksander I podpisał konstytucję Królestwa Polskiego. Podobnie jak w oktrojowanejoktrojowana konstytucjaoktrojowanej przez Napoleona konstytucji Księstwa Warszawskiego, także tutaj zagwarantowano przewagę władzy wykonawczej. Jej głowę stanowił cesarz rosyjski, a zarazem król Polski, do którego należało prawo mianowania ministrów, senatorów, biskupów i generałów oraz inicjatywa ustawodawcza. Ponieważ zgodnie z przyjętą na kongresie wiedeńskim zasadą legitymizmulegitymizmlegitymizmu uznawano, że władza pochodzi od Boga, nie zaś od ludu, przeto monarcha miał wyłączne prawo modyfikowania konstytucji mocą tzw. statutów organicznych. W pierwszym z nich, wydanym już w 1815 r., Aleksander ustanowił urząd namiestnikanamiestniknamiestnika Królestwa Polskiego, którego zadaniem było zastępowanie króla podczas jego nieobecności w kraju. W latach 1815–1826 godność tę piastował generał Józef Zajączek. Istniejące dotąd instytucje rządowe: Radę Stanu oraz radę ministrów, zwaną Radą Administracyjną, pozostawiono bez zmian.

Władzę ustawodawczą Królestwa stanowił dwuizbowy sejm, skonstruowany podobnie jak w Księstwie Warszawskim, a więc z reprezentacją mieszczaństwa. Czynne prawo wyborcze ograniczono jedynie niewysokim cenzusemcenzuscenzusem majątkowym, wskutek czego procentowo przysługiwało ono większej części ludności niż w Anglii czy Francji. Sejm mógł wypowiadać się w sprawach dotyczących prawa cywilnego, karnego, waluty i podatków. Dodatkowo posłowie mieli prawo kontrolować wykonanie budżetu oraz zgłaszać interpelacje.

Polityczny eksperyment

Teoretycznie ustrój Królestwa Polskiego był zatem bardziej liberalny niż Księstwa Warszawskiego, ale od samego początku zasady konstytucji nie były przestrzegane. Jak pisał Joachim Lelewel, za czasów Księstwa braku gwarancji swobód nikt nie odczuwał, za Królestwa natomiast nie odczuwano istnienia tychże wolności, mimo że były one prawnie zagwarantowane. Przemożny wpływ na praktykę rządów w Kongresówce wywierał, jako członek rodziny cesarskiej, wielki książę Konstanty, choć formalnie był tylko naczelnym dowódcą wojska polskiego. Sekundował mu poseł imperatora przy Radzie Stanu, Mikołaj Nowosilcow, niegdyś liberał i przyjaciel Czartoryskiego, z czasem – wraz z cesarzem Aleksandrem – skłaniający się coraz bardziej ku skrajnemu despotyzmowi. Jeszcze w 1813 r. imperator polecił Nowosilcowowi zorganizować w Królestwie policję, z czego wywiązał się on doskonale.

R1OGkbLV1IGJh1
Konstanty Pawłowicz Romanow (1779–1831), wielki książę rosyjski, brat Aleksandra I i Mikołaja I, naczelny wódz armii Królestwa Polskiego, generał kawalerii rosyjskiej. Wskaż elementy sugerujące związki księcia z armią.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Imperatora szczególnie irytowała aktywność liberalnego stronnictwa sejmowego, nazywanego kaliszanami z racji pochodzenia braci Wincentego i Bonawentury Niemojowskich. Aleksander uważał się za dobroczyńcę Polaków i wszelkie działania opozycyjne, nawet w ramach konstytucyjnych uprawnień, traktował jako wyraz niewdzięczności. Kaliszanie spotykali się też często z krytyką ze strony bardziej ugodowo nastawionych rodaków, argumentujących, że ich działalność opóźnia obiecane przez imperatora przyłączenie do Królestwa wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej, które zaczęto wówczas określać mianem ziem zabranych. Na zmianę stosunku władz rosyjskich do Polaków wpłynęła jednak w znacznie większym stopniu ewolucja poglądów Aleksandra I, który pod wpływem wystąpień rewolucyjnych w Europie Zachodniej, a nawet w samej Rosji tracił sympatię dla liberalizmu i coraz chętniej dawał posłuch swym najbardziej konserwatywnymkonserwatyzmkonserwatywnym doradcom. Eksperyment z monarchią konstytucyjną w Kongresówce cesarz zaczął uważać za nieudany, co skutkowało wprowadzeniem cenzury, ograniczeniem interpelacji poselskich, a w końcu – utajnieniem obrad sejmu.

R1bQCkuaImsWC
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Konstytucja i praktyka rządzenia.

Słownik

apodyktyczny
apodyktyczny

nieznoszący sprzeciwu; osoba dominująca, narzucająca innym swoje zdanie i wolę, despotyczna

cenzus
cenzus

(z łac. census – oszacowanie majątku; obliczenie, spis ludności) ograniczenie zasady powszechności w prawie wyborczym, np. ze względu na wiek lub majątek

konserwatyzm
konserwatyzm

doktryna, która głosi hasła obrony dotychczasowego porządku społecznego oraz umacniania tradycyjnych wartości, takich jak: religia, naród, państwo, rodzina, hierarchia, autorytet

kontrasygnata
kontrasygnata

podpisanie przez premiera lub ministra aktu urzędowego; wzięcie za akt całkowitej odpowiedzialności przez podpisującego

legitymizm
legitymizm

(fr. légitimisme od łac. legitimus - zgodny z prawem), doktryna polityczna głosząca nienaruszalność praw dynastii; uznawanie i przestrzeganie obowiązującego porządku prawnego

namiestnik
namiestnik

osoba, której powierzono sprawowanie władzy w danym państwie czy regionie w imieniu panującego władcy lub na czas jego nieobecności

oktrojowana konstytucja
oktrojowana konstytucja

(franc. la constitution octroyée; od octroyer – przyznawać, udzielać) konstytucja nadana przez władzę zwierzchnią (panującego) z pominięciem wcześniejszych procedur ustawodawczych; konstytucja narzucona

Słowa kluczowe

Królestwo Polskie, Królestwo Kongresowe, Kongresówka, Józef Zajączek, ziemie polskie w I połowie XIX w., Polacy pod zaborami, kongres wiedeński, konstytucja Królestwa Polskiego

Bibliografia

A. Chwalba, Historia Polski 1795‑1918, Kraków 1987.

System polityczny, prawo, konstytucja i ustrój Królestwa Polskiego 1815‑1830, pod red. L. Mażewskiego, Radzymin 2013.