Ćwiczenie A. Czy warto zmieniać zdanie?

Swobodna rozmowa o tym, czy warto zmieniać zdanie, a jeżeli tak – to kiedy. Prowadzący prowadzi rozmowę dotyczącą zmiany zdania i różnych punktów widzenia. Może zainicjować rozmowę, nawiązując do znanych uczniom filmów, które pokazujących różne perspektywy widzenia (np. „Dzień Świra” i fragment pokazanej tam debaty politycznej lub „Czerwony kapturek – historia prawdziwa”). Następnie przechodzi do konkluzji: który punkt widzenia jest słuszny?

Prowadzący zadaje uczniom pytania:

• Kiedy ostatnio zmieniłeś zdanie na jakiś temat i dlaczego?

• Kiedy ostatnio zmieniłeś swoją opinię lub przekonanie na jakiś ważny temat na skutek nowych dowodów lub argumentów strony przeciwnej?

• Kiedy ostatnio powiedziałeś komuś: „Miałeś rację, ja się myliłem”?

• W jakich okolicznościach to się zdarzyło?

Chodzi o zasadniczą konkluzję, że można widzieć różne sytuacje w odmienny sposób i że czasem zmiana zdania jest naturalną konsekwencją analizy nowych informacji czy wydarzeń. Po tym wprowadzającym ćwiczeniu można przejść płynnie do ćwiczenia zasadniczego dotyczącego zmiany zdania lub kontynułować realizację ćwiczeń wprowadzających.

Ćwiczenie B. 6 czy 9?

Dobieramy uczniów w pary. Uczniowie siadają skierowani twarzami do siebie. Prowadzący rozdaje każdej parze karteczkę i uprzedza, że na tej karteczce za chwilę coś się pojawi. Jedna osoba z pary zamyka oczy lub siada tyłem do tablicy. Druga za chwilę zobaczy treść zadania na tablicy. Wszystko odbywa się w ciszy, żeby zadanie nie było oczywiste dla tej osoby, która ma zamknięte oczy. Na tablicy wyświetlamy instrukcję: „Napisz na karteczce dużą cyfrę 6 – samą cyfrę bez kropeczki, którą stawia się czasem przy szóstce”. Prosimy uczniów o ułożenie karteczki tak, żeby 6 była skierowana w ich stronę. Gdy wszyscy uczniowie wykonają zadanie, ich koledzy z pary otwierają oczy i mówią, co widzą. Następnie prosimy uczniów, którzy pisali na karteczkach o wyjaśnienie, jaką liczbę napisali.

Kiedy pojawią się sprzeczne interpretacje, zadajemy pytanie o to, co obiektywnie jest na kartce? I jak to można ustalić? Zadanie daje okazję do dyskusji, o tym jak „punkt widzenia zależy od punktu siedzenia”. Zadanie jest dość proste i w przypadku uczniów starszych może wydać się infantylne. Można je zrealizować z innymi liczbami (66/99) lub literami (W/M, u/n).

Ćwiczenie C. Czy jest sprawiedliwość?

Wykorzystujemy grafikę lub rysunek pokazujący, jak mała ryba jest zjadana przez większą (lub inny obrazek prowokujący do dyskusji na temat). Prowadzący pyta:

• Czy na świecie jest sprawiedliwość?

• Co na ten temat powiedziałaby mała/duża rybka?

• Jak jest wg uczniów?

• Od czego zależy ocena?

Ćwiczenie D. Co to jest?

Prowadzący rysuje na tablicy leżącą „ósemkę” i zadaje uczniom pytanie: Co to jest? Pojawiają się różne odpowiedzi. Zaakceptować należy wszystkie, które mają sens i są możliwą interpretacją. Podsumowując, prowadzący zwraca uwagę, że to samo może być bardzo różnie interpretowane w zależności od perspektywy i – co więcej – wszystkie te interpretacje mogą być słuszne.

Ćwiczenie E. Szczęście, nieszczęście.

Jako wprowadzenie do tematu można wykorzystać dowolną opowieść, pokazującą, że ocena zdarzeń nie jest jednoznaczna, że rzeczy niekoniecznie są takie, jak nam się wydaje lub że czasem 2 osoby mogą myśleć coś zupełnie innego w tej samej sytuacji. Przykładem takiej historii może być „Opowieść o chińskim rolniku” zaczerpnięta z książki pt. „Przebudzenie” Anthonego de Mello.

Jako wprowadzenie może być też zastosowana inna forma aktywności, która pokazuje odmienne perspektywy w postrzeganiu świata i myśleniu – np. gra Dixit.

Ćwiczenie 1. Myliłam się

Prowadzący dzieli uczniów na pary (lub małe grupy). Prosi uczniów o namysł nad jakąś sytuacją, kiedy okazało się, że nie mają racji, że się mylili (byli przekonani do czegoś, a potem zdali sobie sprawę z tego, że tak nie jest). Następnie prowadzący prosi o opowiedzenie koleżance/koledze z pary o swoim doświadczeniu. Jakie było pierwotne przekonanie, jak się ono potem zmieniło i co na to wpłynęło. Czas pracy zależy od gotowości i zaangażowania uczniów – z reguły wynosi ok. 10‑15 min. Prowadzący monitoruje przekazywanie sobie historii.

Ćwiczenie 2. Różne perspektywy

Prowadzący dobiera uczniów w pary, najlepiej losowo, tak by uczniowie mogli pracować choć przez chwilę z kimś przypadkowym z klasy, z kim niekoniecznie muszą spędzać czas lub często rozmawiać. Prowadzący instruuje: „Za chwilę będę zadawać różne pytania (prostsze i trochę trudniejsze – np. wolicie smaki słodkie czy słone). Będziecie mieć po 30 sekund na odpowiedź. Najpierw jedna osoba z pary przekazuje swoje stanowisko koleżance lub koledze, podając jednocześnie uzasadnienie wyboru (nawet jeśli odpowiedź będzie brzmiała „nie wiem”). Następnie wypowiada się druga osoba z pary – podaje swoją odpowiedź i uzasadnienie”.

Prowadzący podkreśla, że w tym ćwiczeniu ważne jest słuchanie siebie nawzajem, oraz umożliwienie wypowiedzenia się drugiej osobie. Jeśli istnieją obawy, że uczniowie będą powielać odpowiedzi partnera, rotujmy kolejność odpowiadania – np. na pierwsze 5 pytań odpowiadają dzieci od ściany, drugie 5 – dzieci od okna.

Prowadzący może skorzystać z przykładowych pytań lub samodzielnie zdecydować o ich treści. W ramach ćwiczenia powinno pojawić się min. 10, a max 20 takich pytań. Na każde pytanie i udzielenie sobie nawzajem odpowiedzi uczniowie mają ok. 1,5 minuty. Można zdynamizować odpowiedzi i wymianę myśli, używając w tym czasie stopera, muzyki z sygnałem przerwy co 45 sekund (np. takiej jak wykorzystuje się przy ćwiczeniach sportowych) lub innej formy, która w przystępny sposób pozwalałaby uczniom zorientować się, kiedy jest czyja kolej na zaprezentowanie swojego zdania.

Ćwiczenie należy omówić z uczniami. Możemy zadać następujące pytania:

• Jak wrażenia?

• Czy jakieś pytanie szczególnie was zaskoczyło albo było szczególnie trudne? Dlaczego?

• Mieliście podobne czy inne odczucia?

• W czym byliście do siebie podobni, a w czym się różniliście?

• Czy łatwo było wam zaakceptować inną perspektywę niż własna?

Celem tej części ćwiczenia jest pokazanie, że czasami opinie są różne, a kiedy indziej zbieżne. Ważne jest też by podkreślać, że każdy może mieć swoje zdanie. Jeśli byli uczniowie, którzy mieli trudność z zaakceptowaniem jakiejś tezy, albo były zagadnienia szczególnie trudne do przyjęcia, dajemy możliwość dalszej dyskusji na ten temat – w atmosferze poszanowania różnorodności i prawa do własnych opinii.

Ćwiczenie 3. Argumenty za i przeciw

Ćwiczenie to jest dobrą kontynuacją poprzedniego. Wybieramy jedno z kontrowersyjnych zagadnień, które pojawiły się wcześniej (np. „Czy uczniowie powinni regularnie oceniać nauczycieli?”) lub proponujemy jakieś inne, które może być angażujące dla uczniów. Przy wyborze zagadnienia należy zwrócić uwagę na to, by możliwe było spojrzenie na problem z różnych perspektyw (np. ucznia i nauczyciela), a nie tylko z perspektywy indywidualnej. Prowadzący łączy uczniów w pary. Zadaniem każdej pary będzie przygotowanie argumentów za i przeciw jakiejś kwestii, uwzględniając perspektywę jednej lub drugiej osoby (grupy) – np. rozważyć kwestię regularnego oceniania z perspektywy ucznia i nauczyciela.

Ponownie dzielimy uczniów na pary (losowoIndeks górny 1¹cyt1Indeks górny 1¹). Proponujemy zagadnienie do rozważenia – np. „Czy uczniowie powinni regularnie oceniać nauczycieli?”. Co drugą parę prosimy o przyjrzenie się temu zagadnieniu z perspektywy ucznia i opracowanie na kartkach argumentów za i przeciwko tej tezie. Pozostałe pary również prosimy o przygotowanie argumentów za i przeciwko, jednak tym razem uczniowie mają rozważać zagadnienie z perspektywy nauczyciela. Dajemy uczniom ok. 10‑15 minut na przygotowanie takiego zestawienia. Następnie łączymy pary w zespoły czteroosobowe, tak by w każdym znalazła się jedna para opracowująca argumenty z perspektywy ucznia i jedna para opracowująca argumenty z perspektywy nauczyciela. Prosimy uczniów o wymienienie się argumentami oraz porównanie stanowisk. Na koniec zadajemy pytanie o to, dlaczego mieli różne listy odpowiedzi, z czego to wynikało?

Prowadzący przekazuje uczniom większą kartkę i klej. Prosi o umieszczenie na niej argumentów ucznia i nauczyciela. Zachęca, by uczniowie zostawili trochę miejsca pod spodem na wspólne stanowisko i zastanowili się, czy możliwa jest zgoda co to zasadniczej kwestii: czy uczniowie powinni regularnie oceniać nauczycieli? Jak można osiągnąć porozumienie? Prowadzący prosi uczniów, by spróbowali w zespole znaleźć wspólne stanowisko w tej sprawie. Podkreśla, że szukając kompromisu, powinni wciąż patrzeć na zagadnienie z perspektywy ucznia i nauczyciela, a nie tylko brać pod uwagę swoje indywidualne opinie. Ten etap ćwiczenia zajmuje ok. 10 minut. Po nim następuje omówienie i podsumowanie ćwiczenia, na które należy przeznaczyć dodatkowo ok. 5 minut.

Ćwiczenie 4. Zmiana perspektywy

Zadanie polega na tym, by spojrzeć na daną sytuację/przekonanie/problem z innej perspektywy niż dotychczas. Można się wcielać w różne osoby (np. różnej płci, narodowości, pochodzenia, przekonań) i widzieć problem ich oczami. Można patrzeć na tą samą sytuację z perspektywy różnych sytuacji życiowych. Prowadzący przygotowuje zestaw takich zagadnień dostosowanych do zainteresowań i wieku uczniów. Ważne, by wybrane zagadnienia mogły w naturalny sposób być inaczej oceniane z perspektywy różnych osób czy grup społecznych.

Prowadzący wyjaśnia ćwiczenie. Dzieli uczniów na grupy kilkuosobowe (najlepiej losowo, tak by grupy składały się z uczniów, którzy nie pracowali jeszcze w danym składzie). Zaprasza młodzież do przyjrzenia się zagadnieniom i sformułowania opinii (wraz z uzasadnieniem, wyjaśnianiem czy omówieniem) na dany temat, uwzględniając jednak perspektywę konkretnej osoby.

Proponowane zagadnienia:

Zadanie może być zrealizowane jako praca w grupach i omówione potem na forum (po każdym zagadnieniu) lub zdynamizowane w formie odgrywania ról czy nawet krótkich wystąpień członków poszczególnych grup reprezentujących poszczególne stanowiska. Forma realizacji jest dowolna i powinna być dostosowana do potrzeb i możliwość młodzieży. Ważne, by uczniowie mieli okazję wczuć się w perspektywę inną niż własna, reprezentowaną tu przez konkretną osobę, i spojrzeć na problem jej oczami. Od tego w jakiej formie prowadzący zdecyduje się poprowadzić to ćwiczenie zależy czas jego realizacji – średnio od ok. 15 do 30 minut.

Ćwiczenie 5. Myślenie elastyczne

Zadanie zaprasza ucznia do wyobrażenia sobie alternatywnej wizji teraźniejszości, przyszłości lub/i przeszłości, innej niż ta która jest mu znana. Ćwiczenie polega na wygenerowaniu jak największej liczby możliwych, alternatywnych wizji świata w odpowiedzi na pytania zaczynające się od „co by było, gdyby” – np. „Co by było, gdyby Hitler nigdy się nie urodził? Co by było, gdyby nie było pandemii Covid‑19? Co by było, gdyby nie istniał Internet?”. Prowadzący może skorzystać z proponowanych pytań lub wprowadzić swoje zgodnie z celem ćwiczenia.

Prowadzący może ponownie podzielić uczniów na mniejsze grupy lub pracować z całą grupą, pozwalając na swobodne generowanie pomysłów. Ćwiczenie jest jednak bardziej efektywne, kiedy uczniowie pracują w małych grupach i spisują pomysły, a potem dzielą się na forum swoimi alternatywnymi wizjami świata. Ćwiczenie w formie pracy grupowej trwa ok. 20‑30 minut.

Ćwiczenie 6. Pomaluj mój świat

Zadanie polega na rysowaniu obrazka według słyszanych instrukcji. Jedna osoba z klasy lub nauczyciel, rysuje coś na swojej kartce, tak by pozostali uczestnicy zajęć tego nie widzieli. W trakcie rysowania (lub po tym jak rysunek już powstał) przekazuje informację pozostałym uczestnikom dotyczące tego jak należy dany rysunek narysować. Rysunek wzorcowy powinien być w miarę złożony, np. osoba instruująca może narysować rysunek złożony z kilku figur geometrycznych: kwadraty, prostokąty, trójkąty, koła, itp., ale nie mniej niż 4 figury) Osobie udzielającej instrukcji wolno jest wskazywać zakres i kierunek linii na rysunku, określać kolor kredki (jeśli rysunek jest kolorowy), ale nie informować o tym co rysunek przedstawia lub przekazywać swoje interpretacje. Słuchacze mogą zadawać dodatkowe pytania, ale te również powinny dotyczyć tego jak narysować obrazek, a nie tego co on przedstawia (np. jak długa powinna być ta linia, czy te dwie kreski, które trzeba narysować są do siebie równoległe lub pod jakim kątem przecinają się te linie). Na końcu rysunek wzorcowy i pozostałe rysunki są ze sobą porównywane. Prowadzący zastanawia się wspólnie z uczniami dlaczego rysunki są różne, zbliżone, całkowicie odmienne albo tylko częściowo podobne. Co pomagało lub mogłoby pomóc w narysowaniu obrazka i dlaczego.

Ćwiczenie 7. Puzzle Wasgij

Ćwiczenie polega na układaniu szczególnego rodzaju puzzli. Chodzi o puzzle Wasgij, w których nie układa się obrazka wzorcowego (widocznego na opakowaniu klocków), ale taki, który wymaga spojrzenia na przedstawioną sytuację z innej perspektywy. W zależności od konkretnego zestawu należy ułożyć obrazek prezentujący to co wydarzy się za chwilę względem obrazka wzorcowego, albo to samo pomieszczenie i sytuacje widziane z perspektywy jednej z osób zaprezentowanych na obrazku wzorcowym lub np. tą samą scenę i miejsce, ale w innym czasie. Ukłądanie puzzli Wasgij to świetna zabawa w małych grupach, którą można z łatwością dostosować do wieku uczestników wybierająć mniej lub bardziej skomplikowane zestawy. Jednocześnie jest to ćwiczenie świetnie uzupełniające aktywności opisane wyżej, bo bazujące na materiale wzrokowym i wyobrażeniowym. Idealne, jeśli prowadzący może swobodniej dysponować czasem.