Cyberprzemoc
Cyberprzemoc (cyberbullying) to przemoc z użyciem technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Zazwyczaj odnosi się do przemocy rówieśniczej z użyciem telefonów komórkowych i internetu. Tradycyjne formy przemocy (bullying – niewykorzystujące technologii informatycznych) zasadniczo miały miejsce w jednej grupie rówieśniczej (szkolnej bądź w miejscu zamieszkania). Należeli do niej sprawcy i ofiary, dlatego łatwo można było ich rozpoznać. Natomiast cyberbullying jest innym doświadczeniem. Może być realizowany w grupach online, o różnej liczebności, jej członkowie zazwyczaj ukrywają się pod fikcyjnymi tożsamościami. W tym typie przemocy jego ofiary i agresorzy mogą być trudno identyfikowani. Sprzyja to większej agresji (Dyrla‑Mularczyk, Pluciński, 2017).
Cyberbullying może mieć różne formy. Należy do nich: flaming, prześladowanie, kradzież tożsamości, upublicznienie tajemnic, śledzenie, happy slapping, poniżenie, wykluczenie, agresja techniczna (Pyżalski 2012). Zostaną one pokrótce opisane.
Flaming
Flaming to agresywna wymiana zdań między uczestnikami komunikacji, zazwyczaj publiczna (np. w pokojach czatowych lub grupach dyskusyjnych). Może w niej uczestniczyć od dwóch do większej liczby antagonistów, którzy tworzą wyraźne, przeciwne obozy.
Prześladowanie
Prześladowanie to regularne przesyłanie negatywnych (ośmieszających, agresywnych, nieprzyjemnych, wulgarnych) treści ofierze za pomocą elektronicznych środków komunikacji (sms, mejl itd.). Może to się odbywać podczas dyskusji, na jej kanwie bądź podczas gry online. Zasadniczo zaangażowane są tu dwie osoby – napastnik i ofiara.
Kradzież tożsamości
Kradzież tożsamości (podszywanie się) to udawanie w cyberprzestrzeni, że jest się kimś innym, czyli ofiarą. Jest to możliwe dzięki zdobyciu haseł do poczty elektronicznej, komunikatora, profili. Niekiedy podszywanie się pod ofiarę jest wykorzystywane do kierowania agresji elektronicznej wobec innych.
Upublicznianie tajemnic
Upublicznianie tajemnic to udostępnienie osobom trzecim prywatnych materiałów ofiary, którymi dysponuje agresor. Upublicznienie może być elementem szantażu – dojdzie do udostepnienia (zdjęć, treści), jeżeli ofiara nie spełni określonego warunku wyznaczonego przez napastnika.
Cyberstalking
Śledzenie (cyberstalking) to elektroniczna inwigilacja ofiary. Bywa połączona z nękaniem ofiary niechcianymi treściami.
Happy slapping
Happy slapping to prowokowanie bądź atakowanie ofiary połączone z dokumentowaniem zdarzenia za pomocą filmu lub zdjęć. Sprawca udostępnia w internecie materiał, który ma być kompromitujący dla ofiary.
Poniżenie
Poniżenie to upowszechnianie za pomocą narzędzi elektronicznych uwłaczających, nieprawdziwych informacji czy materiałów na temat innych.
Wykluczenie
Wykluczenie to intencjonalne usunięcie danej osoby z listy kontaktów internetowych bądź niedopuszczenie jej do niej.
Agresja techniczna
Agresja techniczna to działanie napastnika, które jest skierowane ku sprzętowi komputerowemu ofiary, jej programowi komputerowemu bądź infrastrukturze informatycznej. Może się to odbywać poprzez rozsyłanie wirusów komputerowych, włamywanie do komputerów, wysyłanie dużej liczby mejli do ofiary (blokowanie w ten sposób poczty) (Pyżalski, 2012).
Cyberbullying może być realizowany w pokojach czatowych, przez pocztę elektroniczną i telefony komórkowe. Również może wykorzystywać krótkie wiadomości (sms), zdjęcia, filmy, strony internetowy, komunikatory internetowe.
Dzieci, które są zagrożone cyberprzemocą, mają jedną lub kilka następujących cech:
są postrzegane przez rówieśników jako inne, gdyż mają np. nadwagę, niedowagę, noszą okulary bądź niemodną odzież;
są nowymi uczniami w szkole;
mają depresję, odczuwają lęki, niepokoje;
są postrzegane jako słabe;
mają niskie poczucie wartości;
są mniej popularne niż rówieśnicy, mają niewielu przyjaciół;
nie potrafią dogadać się z innymi, są postrzegane jako irytujące, prowokujące (Waligóra‑Huk, 2015).
W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, że sprawcy cyberprzemocy częściej pochodzą z rodzin, w których nie ma żadnych zasad dotyczących korzystania z internetu, i sami pozytywnie odnoszą się do cyberprzemocy (akceptują takie zachowania). Ponadto mają niższe wyniki w nauce i są słabiej związani ze środowiskiem szkolnym niż pozostali uczniowie (Waligóra‑Huk, 2015).
Badania jednoznacznie pokazują, że udział w cyberprzemocy (jako agresor lub ofiara) ma także negatywny wpływ na funkcjonowanie danej osoby w życiu dorosłym. Natomiast ofiary cyberprzemocy mogą przeżywać lęk, mieć obniżone poczucie własnej wartości, być smutne, odczuwać niechęć wobec szkoły, unikać rówieśników, odsuwać się od najbliższej rodziny, dokonywać autoagresji, mieć myśli samobójcze, zburzenia snu, apetytu, bóle brzucha czy podejmować próby samobójcze (Waligóra‑Huk, 2015).
Według badań Najwyższej Izby Kontroli z 2017 roku, ze zjawiskiem cyberprzemocy zetknęło się 39,5% uczniów, 28,8% rodziców i 45,5% nauczycieli. Wg autorów raportu, jego wyniki świadczą o tym, że cyberbullying jest poważnym problemem w środowisku szkolnym. Natomiast w badaniach z 2015 roku nad cyberprzemocą w szkołach wiejskich, 53,9% nauczycieli oceniło, że cyberbullying często występuje w grupie młodzieży. 60,3% dziewcząt i 59,4% chłopców przyznało, że doświadczyło przemocy internetowej. Do bycia sprawcami cyberprzemocy przyznało się 62,1% dziewcząt i 46,4% chłopców. Najczęstszą formą internetowej przemocy wykorzystywaną przez dziewczęta było wysyłanie wulgarnych wiadomości (21%), publikowanie czyichś zdjęć bez jego zgody (15%), uporczywe namawianie do spotkania w realu (11%). Chłopcy również wysyłali wulgarne wiadomości (28%), publikowali nieprawdziwe, obraźliwe informacje o kimś (15%) oraz próbowali uzyskać dostęp do cudzych prywatnych plików/kont (9%) (NIK, 2017).
Według badań opublikowanych w 2015 roku, niemal połowa osób (53%) z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim brała udział w cyberprzemocy w roli agresora. Piotr Plichta (2015) ocenia ten odsetek jako znaczący. Najczęściej podejmowane były takie działania jak: obrażanie, wyzywanie innych przez komunikatory internetowe (34%), nieprzyjemne komentowanie profili na portalach społecznościowych (28%), wysyłanie smsów z groźbami (24%) i wyzywanie innych podczas korzystania z gier online. Ofiarami agresji byli najczęściej przyjaciele (23%), osoby znane tylko z internetu (21%) i osoby nieznane, wybrane przypadkowo (18%) (Plichta, 2015). Również późniejsze badania z 2017 roku pokazywały, że uczniowie z niepełnosprawnością doświadczają cyberbullyingu. Osoby z niepełnosprawnością lub takie, których wygląd był zniekształcony przez niepełnosprawność, doświadczały częściej agresji bezpośredniej i cyberprzemocy niż osoby bez zaburzeń (Plichta, Pyżalski, Barlińska, 2018).
Warto tu przywołać ogólną obserwację pedagogów, która wskazuje, że na cyberbullying w sposób szczególny są narażone osoby z niepełnosprawnościami. Niepełnosprawność jest cechą dominującą w codziennych relacjach rówieśniczych i silnie stygmatyzującą (Chrzanowska, 2019b). Uczniowie pełnosprawni zazwyczaj nie widzą szans, aby osoby z niepełnosprawnością były popularne w grupie.
Przeważnie postrzegają je jako mało atrakcyjnych partnerów zabaw, bezradnych, pozbawionych normalnych potrzeb i przeżyć, drwią z nich, odtrącają, marginalizują (Chrzanowska, 2019b). Dlatego twierdzenie, że są szanse na to, aby w jednej klasie osoby sprawne i z niepełnosprawnościami uczyły się i funkcjonowały w sposób zupełnie bezkonfliktowy i korzystny, jest koncepcją idealną i niemożliwą do zrealizowania (Plichta, 2010). Jeżeli w takiej grupie nie będzie jawnych form przemocy, to zapewne będą w formie ukrytej (namawianie do izolowania, ignorowania, plotkowania) (Plichta, 2010). Takim zachowaniom doskonale służy cyberbullying. Jego zakotwiczenie w internetowej anonimowości dodatkowo sprzyja przechodzeniu z roli ofiary w rolę sprawcy. Widać więc, że w przypadku osób z niepełnosprawnością, agresja elektroniczna nie tylko jest obecna, ale posiada różne (niekiedy skomplikowane) formy. Osoby z niepełnosprawnością, uczestnicząc w niej, wcale nie muszą być jedynie nieporadne, ani być tylko ofiarami (jakby sugerowały potoczne skojarzenia). Mogą być agresorami i destabilizować klasę, kryjąc się pod płaszczykiem safandulstwa.
Działaniami, które mają eliminować cyberbullying, jest przede wszystkim edukacja na temat zagrożenia ze strony nowych technologii i zasad bezpiecznego korzystania z urządzeń elektronicznych, np. prelekcje i spotkania z ekspertami w tym zakresie, a ponadto podejmowanie interwencji w każdym przypadku cyberprzemocy oraz korzystanie z różnego rodzaju sankcji, gdy ta przemoc się pojawia.