Gry LARP i socjometria – metody budujące spójność u uczniów w klasie
Jednymi ze sposobów budowania spójności w klasie mogą być gry LARP i metoda badawcza – socjometria. Gry są techniką, która umożliwia lepiej poznać zjawisko dezintegracji klasy. Natomiast socjometria umożliwia poznanie nieformalnej struktury grupy.
Gry LARP
Gry LARP (skrót z języka ang. Live Action Role Playing) polegają na odgrywaniu ról na żywo. Gra oparta jest na scenariuszu, który opracowuje osoba prowadzącą (LARPmaster – mistrz gry). Są w nim opisane sytuacje, zadania, role i cechy charakteru poszczególnych bohaterów. Może również uwzględniać miejsca, w których toczy się fabuła, rekwizyty, stroje itd. Akcja może się odbywać w czasie rzeczywistym lub fikcyjnym. Mistrz gry rozstrzyga także ewentualne wątpliwości, trudności, które pojawiły się w czasie gry. Może przydzielać konkretnym osobom określone role (Tabisz, 2010).
LARP‑y nie muszą mieć gotowych dialogów, monologów, szczegółowo rozpisanych kwestii i zdarzeń. Scenariusze mogą być bardzo elastyczne, otwarte na improwizację i pomysłowość grających. Ułatwia to osobom grającym dane role utożsamienie się z nimi i daje im okazję do wykazania się większą kreatywnością w grze.
Czas trwania gier nie jest określony, zależy od pomysłowości mistrza gry i uczestników. Może być liczony w godzinach lub dniach. Są scenariusze przygotowane dla jednej sceny (sytuacji) bądź wielu. Gry mogą się odbywać w salach, w terenie, a nawet w mieście.
Standardowy przebieg LARP‑a wygląda następująco:
zebranie uczestników we wcześniej ustalonym miejscu;
statnie przygotowania przed LARP‑em (charakteryzacja, przebranie w kostiumy, omówienie szczegółów, przygotowanie ostatnich dekoracji);
briefing przedlarpowy – rozdanie kart postaci, przypomnienie mechaniki, omówienie słów bezpieczeństwa;
start gry (najczęściej gra zaczyna się jakimś wydarzeniem fabularnym, oficjalną przemową lub innym wyraźnym akcentem rozpoczynającym grę);
kolejne wydarzenia fabularne (zaplanowane lub nieplanowane przez mistrzów gry);
zakończenie LARP‑a (wyraźny akcent kończący);
debriefing (odprawa);
zmycie makijażu, zdjęcie kostiumów i rozejście się uczestników (Pisarek, 2021).
Scenariusz LARP‑a może być poświęcony każdej tematyce. Są to gry, które nie tylko służą rozrywce, zabawie, ale także zadaniom edukacyjnym. Nadają się do uwrażliwienia ich uczestników na określony problem społeczny (np.: rasizmu, narkomanii, hejtu, wykluczenia, przyjaźni, zaufania itd.). Są szansą na zaprezentowanie konkretnego fenomenu i reakcji na niego (Tabisz, 2010). Zakładają wejście w rolę (a więc poznanie jej, spełnienie jej wymogów, wczucie się w nią). To ułatwia lepsze zrozumienie sytuacji, uczuć, myśli danego bohatera, jest też okazją do spojrzenia z boku (z perspektywy obserwatora) na daną sytuację. Doświadczenia związane z odgrywaniem ról nie tylko pogłębiają wiedzę, ale również są utrwalane i lepiej zapamiętywane. Wynika to z tego, że większy wpływ na osobowość człowieka mają te przeżycia, w których osobiście uczestniczył (Romaneczko, 2019). Duńskie i fińskie ministerstwa edukacji na tyle cenią techniki nauczania bazujące na tych grach, że od lat 70. XX wieku wprowadzają ich poszczególne elementy do systemu kształcenia. Uważają bowiem, że są to dobre metody do:
łączenia wiedzy teoretycznej z praktyką;
objaśniania złożonych sytuacji i procesów – tworzą reaktywnie bliską rzeczywistości egzemplifikację struktur społecznych i ich różnorakich uwarunkowań (społecznych, kulturowych, ekonomicznych itd.);
przygotowywania do życia w społeczeństwie, gdyż sytuują graczy w sytuacjach, jakich jeszcze nie doświadczyli;
uczenia historii przez inscenizację sytuacji z konkretnej epoki i miejsca;
ćwiczenia „miękkich” umiejętności (podejmowania decyzji, efektywnej komunikacji, zarządzania zasobami) wraz z doznawaniem ich racjonalnych i emocjonalnych aspektów;
działań wychowawczych, na przykład: stymulowania rozwoju, empatii, autorefleksji, tolerancji, wartości poprzez stawianie graczom istotnych pytań, co wpływa na rozwój osobowości;
rozwijania pomysłowości, wyobraźni, krytycznego myślenia i umiejętności interpretacji (Mochocki, 2009).
Ponadto zwraca się uwagę, że LARP‑y tworzą dobrą okazję do próbowania (sprawdzania) nowych zachowań bądź rozwiązań. Są bezpiecznymi praktykami, które ulepszają funkcjonowanie w społeczeństwie i polepszają samoocenę (Matkowski, 2008).
LARP‑y bawią, uczą (rozwijając umiejętności intelektualne, emocjonalne, społeczne, kompetencje miękkie i twarde), a nawet leczą. Są bowiem metodą wykorzystywaną w psychodramie (Matkowski, 2008; Pisarek, 2021).
Socjometria
Socjometria to metoda badawcza, która pozwala określić nieformalną strukturę małej grupy społecznej, spontaniczny układ jednostek (ich pozycję w grupie). Te rozkłady powstają w wyniku przyciągania i odpychania się poszczególnych osób. Zasadniczym mechanizmem, do którego odwołuje się ta metoda, jest to, że w stosunkach grupowych istnieją dwa typy relacji: przyciąganie i odrzucanie. Są to podstawowe właściwości życia grupowego. One również określają jej funkcjonowanie (dynamikę).
Socjometria pozwala określić dystans (bliskość) między poszczególnymi jednostkami. Zasadniczo koncentruje się na nieoficjalnych układach ról i relacji między jednostkami, ale nie pomija także tych oficjalnych. Może być wykorzystywana do:
wskazywania i wybierania osób, które wykonują dane role społeczne (np. lidera);
rozpoznawania osób wymagających specjalnej uwagi (np. wykluczonych);
identyfikowania podgrupy (np. kliki) funkcjonującej w ramach szerszej zbiorowości;
określania czynników takich jak wpływ jednego członka grupy na drugiego lub powodujących zmianę pozycji poszczególnych osób (Skarbek, 2013).
Metoda socjometryczna również pozwala na opis pozytywnej pozycji w grupie (osoby cieszącej się dużą liczbą wyborów, wysoką popularnością), negatywnej pozycji w grupie (osoby z małą liczbą wyborów, niską popularnością) oraz obojętnej. Jest również możliwe określenie: stopnia skłonności danej osoby do kontaktów z innymi ludźmi; poziomu wzajemnego zainteresowania poszczególnych osób w grupie; spoistości grupy; jej zwartości i poziomu integracji.
W socjometrii wykorzystywany jest test socjometryczny, który po zrealizowaniu pokazuje wybory pozytywne i negatywne dokonywane przez członków grupy. Ujawnia osoby, z którymi pozostali wchodzą w relacje (chcą ich, zależy im na nich) i osoby, których się unika, wobec których jest zachowywany dystans społeczny. Wskazane są również osoby obojętne (takie, które nie są wybierane, są najmniej widoczne).
Socjometria posługuje się także diagramami socjometrycznymi (socjogramami), które ułatwiają ogląd struktury grupy, przy czym pokazują one preferencje dotyczące nawiązywania kontaktów między członkami grupy (chciałbym siedzieć w ławce z X), a nie rzeczywistą siatkę interakcji (Skarbek, 2013; Chmielewska, Kołodziejczyk, 2013; Ussorowska, Mieszkowska, Graczyk, 2016).
Celem działań integracyjnych (takich jak LARP czy socjometria) jest zminimalizowanie (a najlepiej wyeliminowanie) czynników, które ograniczają harmonijną współpracę uczniów i nauczycieli. Klasa szkolna to nie tylko agregat uczniów, którzy zostali przydzieleni do niej przez dyrekcję szkoły. To pierwsza grupa wtórna, w której uczestniczy młody człowiek, a która składa się z obcych osób (nie rodziny). To preludium do życia w różnych grupach w życiu dorosłym. Uczniowie jednej klasy powinni więc stanowić spójną całość, co nie oznacza, że nie mogą się różnić czy też spierać. Zintegrowana młodzież powinna się szanować, wzajemnie wspierać, interesować sobą, szczerze rozmawiać o swoich sukcesach i problemach, a także eliminować czy ograniczać konflikty niszczące ich relacje. Wypracowywanie tych cech grupy nie jest łatwe, ale możliwe do zrealizowania pod warunkiem zaangażowania się w to środowiska szkolnego, a niekiedy także rodziców. Jest też konieczne zarówno dla efektywnego funkcjonowania grupy uczniów, jak i dla ich przyszłego życia w różnych grupach i w społeczeństwie. Tym, co (dziś) bowiem charakteryzuje te zbiorowości, to fakt, że tworzą je indywidualiści (którzy mają różne wartości, normy, światopoglądy itd.) i aby mogli wspólnie działać, muszą umieć znajdować w tej różnorodności to, co ich łączy. Dobrze, aby tych umiejętności nabywali już w szkole.