Relacje interpersonalne oparte są na komunikacji. To dzięki niej następuje wymiana informacji, poznawanie drugiej osoby, przekazywanie swoich potrzeb i emocji. Warto zaznaczyć, że według Aleksandra Sztejnberga (2002), styl komunikacji w klasie ma ogromny wpływ na tworzenie w niej klimatu społecznego.

Komunikacja może przybrać formę dialogu, który jest najbardziej pożądany w relacjach, a także przekazu jednostronnego. W kontekście relacji nauczyciel – uczeń, również należy podkreślić rolę komunikacji zarówno werbalnej, jak i niewerbalnej. Znany tradycyjny jednokierunkowy model komunikacji (rys. 1) nie jest podstawą pozytywnej atmosfery w klasie. Nauczyciel jest tu w pozycji lidera, który wszystko wie, a uczniowie przyjmują rolę biernych odbiorców. Nieco lepiej wygląda sytuacja w dwukierunkowym modelu komunikacji, gdzie wymiana informacji zachodzi na linii nauczyciel‑uczeń oraz uczeń‑nauczyciel.

Niewątpliwie zaś budowaniu klimatu klasy oraz skutecznych relacji sprzyja wielokierunkowy model komunikacji, przedstawiony na rys. 2. Mamy tu do czynienia z przekazem komunikatów od nauczyciela do ucznia, od ucznia do nauczyciela oraz od ucznia do ucznia. Jak podkreśla Krystyna Węgrzyn‑Białogłowicz (2017), sprzyja on realizacji celów wychowawczych, pozwala bowiem nie tylko na ocenę indywidualnych właściwości uczniów, ale także na rozwiązywanie problemów w merytorycznej dyskusji członków zespołu klasowego.

RXJ5LE22TAQCH

Rysunek 2 Wielokierunkowy model komunikacji interpersonalnej.

Komunikacja z uczniami nie polega tylko na przekazywaniu wiadomości, ale także na ich prawidłowym odbiorze. Istotna jest tu po pierwsze reakcja na zachowania, działania ucznia, a po drugie informacja zwrotna. W satysfakcjonującej komunikacji obu stron pomaga umiejętność aktywnego słuchania. Aktywne słuchanie można zastosować, stosując w swoich wypowiedziach, np.: parafrazy, zadawanie pytań czy informacje zwrotne. Dzięki tym sposobom można uzyskać pewność, co do rozumienia sensu wypowiedzi oraz intencji rozmówcy. Poza tym komunikaty zwrotne skłaniają do przemyśleń, poprawy ewentualnych błędów.

Aktywne słuchanie zatem polega na skupieniu uwagi na komunikacie naszego odbiorcy, próbie zrozumienia jego wypowiedzi i działań oraz okazaniu wsparcia. Pamiętać należy, że dzięki rozmowom nauczyciel może poznać ucznia, jego potrzeby, problemy, a także znaleźć z nim wspólne rozwiązania. Każde zachowanie ucznia bowiem ma swoje podłoże, a zadaniem nauczyciela jest diagnoza – nie osądzanie, wsparcie – a nie nakaz, zapewnienie bezpieczeństwa – nie strachu. Uważne słuchanie i skuteczna komunikacja nie jest prosta, gdyż występują tzw. bariery/blokady komunikacyjne. Warto więc je poznać i spróbować tworzyć komunikaty, unikając:

1. Osądzania, krytykowania – „Ty nigdy nie dorośniesz do poziomu swojej klasy”.

2. Nakazywania, polecania – „Przestań płakać, nie jesteś już małym dzieckiem”.

3. Ostrzegania, groźby – „Zostaniesz tu, dopóki nie skończysz tego zadania”.

4. Moralizowania, „powinieneś/powinnaś” – „Musisz respektować to, co mówią starsi”.

5. Doradzania, sugerowania, proponowania rozwiązań – „Wiem, co jest dla ciebie najlepsze”.

6. Pouczania – „Lepiej byłoby gdybyś…”.

7. Chwalenia, aprobowania – „Tak, masz absolutną rację…”, „Oczywiście…”, „Tak, prawda…”.

8. Wyśmiewania, ośmieszania.

9. Interpretowania, analizowania – „Założę się, że i tak nie zrobisz tego, o co cię proszę”.

10. Uspokajania, okazywania współczucia.

11. Wypytywania – „Jak długo odrabiałeś lekcje? Tylko godzinę? No to nie zasługujesz na dobry stopień”.

12. Odwracania uwagi, sarkazmu, dowcipkowania, zabawiania (Gordon, 2020).

Tego typu komunikaty nie pomagają odbiorcy, a jedynie blokują przed wyrażeniem prawdziwych intencji, emocji, ograniczają zaufanie do rozmówcy. Dlatego kluczowe jest aktywne słuchanie ucznia, zadawanie pytań oraz przekazywanie informacji zwrotnej. To podstawa budowania relacji nauczyciela z uczniem, która ma przynieść efekty wychowawczo‑dydaktyczne.

Wielu z nas po wykonaniu zadania chce otrzymać informację zwrotną, która będzie zawierała w sobie to, co zrobiliśmy dobrze oraz nad czym musimy popracować. Dlaczego zatem tak często uczeń otrzymuje od nauczyciela tylko ocenę od 1 do 5 (6). Dla ucznia jest to tylko wiadomość, że np.: nic nie umie, jeśli dostał ocenę niedostateczną albo jest gorszy/lepszy od kolegi/koleżanki. Informacja zwrotna, dodatkowo jeszcze dobrze zbudowana, pomaga uczyć się na błędach, dążyć do rozwoju. Co więcej każdy uczeń czuje się doceniony i ważny dla nauczyciela, co wpływa na ich relację. Warto zatem oddać uczniowi sprawdzian nie tylko z oceną, ale również dodać od siebie kilka zdań, w których przekażemy, z czym uczeń poradził sobie świetnie, a co jeszcze powinien poćwiczyć. Podczas tworzenia informacji zwrotnej należy zachować schemat: informacja pozytywna, informacja negatywna, informacja pozytywna. Przy przekazywaniu jej twarzą w twarz dobrze, jeśli nauczyciel pamięta o tym, by opierać się na faktach, dawać propozycje działań, a nie rady oraz rozmawiać z uczniem indywidualnie, nie na forum klasy. Przykładowy komunikat może brzmieć, np.: Zosiu, świetnie znasz tabliczkę mnożenia. Proszę poćwicz jeszcze mnożenie razy osiem, bo czasem sprawia Ci trudność. Ale jestem pod wrażeniem, jak szybko podajesz wyniki.

Oprócz komunikacji werbalnej, czyli tego co mówi nauczyciel, istotne jest to, jak mówi, a zatem komunikacja niewerbalna. Wśród zachowań niewerbalnych można wymienić, np.:

• mimikę twarzy – wyraża stany emocjonalne nauczyciela; uśmiech przekazuje pozytywne emocje i nastawienie,

• gesty (ruchy ramion czy rąk) – mogą wyrażać zainteresowanie uczniem i jego sprawami oraz zaangażowanie nauczyciela,

• skinięcie głową – podczas rozmowy czy wypowiedzi ucznia może świadczyć o słuchaniu i rozumieniu komunikatu przez nauczyciela (Sztejnberg, 2002).

Dlatego warto, gdy nauczyciel pamięta nie tyko o odpowiednim formułowaniu komunikatów słownych, ale również o tym, co mówią jego ruchy ciała, mimika czy ubiór. Uczniowie, czyli odbiorcy, zwracają uwagę na wszystkie te czynniki, ponieważ one buduję pełny przekaz.

Komunikacja zatem wymaga od nadawcy odpowiedniej wiedzy o tym procesie i umiejętności tworzenia przekazu. Kluczowe jest zatem, aby nauczyciel zdawał sobie sprawę z istotności procesu komunikacji, w tym jego złożoności, np. towarzyszącym szumom komunikacyjnym, barierom. Powinien on zwracać uwagę na swoje komunikaty werbalne i niewerbalne, dostosować je do możliwości uczniów, okoliczności. Podstawą działań nauczyciela jest bowiem przekaz, który ma motywować do działania, zachęcać uczniów do rozwoju, poszukiwania, zdobywania wiedzy i umiejętności.